Arteaga
- Artikulu hau Bizkaiko Arratiako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Artea (argipena)».
- Artikulu hau Bizkaiko Arratiako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arteaga (argipena)».
| Arteaga | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Artea herria | |||||||||||
|
| |||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Euskal Autonomia Erkidegoa | ||||||||||
| Lurraldea | Bizkaia | ||||||||||
| Eskualdea | Arratia | ||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | Alberto Intxaurraga Goti (EAJ-PNV) | ||||||||||
| Posta kodea | 48142 | ||||||||||
| INE kodea | 48023 | ||||||||||
| Herritarra | arteaztar, arteaztar[1] | ||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Koordenatuak | 43°08′00″N 2°47′03″W / 43.1334°N 2.7843°W | ||||||||||
![]() | |||||||||||
| Azalera | 12,4 km² | ||||||||||
| Garaiera | 130 metro | ||||||||||
| Distantzia | 25 km Bilbora | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 743 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 5,99 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak [2] | % 75.24 + % 12.17 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [3] | % (2021) | ||||||||||
| Etxeko erabilera [4] | % 60.98 (2021) | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.artea-udala.org | ||||||||||
Arteaga[1] (izen ofiziala: Artea; izen historikoa: Gaztelu-Elexabeitia) Bizkaiko hegoaldeko udalerri bat da, Arratia eskualdekoa. Herriaren historia eta arkitektura zaharra direla eta, ondasun interesgarriak ditu. biztanle zituen 2025. urtean.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Historikoki bi elizatek osatzen zuten udalerri hau, Gazteluk eta Elexabeitiak, parrokia banarekin. Done Mikelen izenekoa zen Elexabeitiakoa baina Gaztelukoa sute batean erre zen, eta udalerria osatzeko unean, beste parrokia bat egin behar zela erabaki omen zen, eta Arteaga izeneko parajea erabaki zen horretarako, hortik udalerriaren izena[5].
Ahoskeraren aldetik, Artea forma zabaldu zen herria izendatzeko, eta 20. mendeko azken laurdenean forma hori erabaki zuen ofizialtzat Udalak.
Zenbait urtez Euskal Abertzaletasunaren Museoa herrian kokatuta egon zelarik, Museo honi estuki lotutako Euzko Alderdi Jeltzaleak eta Sabino Arana Fundazioak ere Artea eta Artea-Arratia formak erabili izan zituzten, eta horrek Artea forma indartu zuen[6]. Hala ere, Sabin Arana Goirik idatziriko Lecciones de ortografía del euskera bizkaíno liburuan[7] Artea esan arren Arteaga idatzi behar zela zehaztu zuen[5].
Izenik ez nahasteko, kontuan hartu behar da Gautegiz Arteaga izeneko beste udalerri bat dela Bizkaian, Busturialdean; eta Busturialdeko Arteaga horretan dagoela Arteagako Gaztelua, ez duela eraikin horrekin zerikusirik Arratiako Arteako Gaztelu elizatearekin.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arteak udalerri hauek ditu mugakide:
Auzoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Datu estatistikoak jasotzeko orduan, Arteagan honako auzoak ditu:
Horrez gain, beste auzo hauek ere baditu:
- Astui (Herriko Plazan integratuta dago)
- Errotabarri
- Garai
- Gaztelu
- Larrazabal
- San Martin
Ingurune naturala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Artea, Arratia ibaiaren haranean kokatzen den beste bizkaitar udalerrietako bat da. Nerbioiaren ibaiadarra den Arratiak udalerria zeharkatu egiten du eta bertaraino heltzen dira Errekagaigerra eta Laurreta errekak. herri honetako bizimodu ekonomikoak 2 oinarri zituen: bata, pasabideen zaingoa eta bestea, ibaiaren ustiapena. Horretaz gain, nekazal eta abel iharduerak ere berebiziko garrantzia zuen.
Arratia ibaiaren arroan kokatutako herri honek mendi ugari ditu, Murga (608 metro) eta Bikotzgane (614 metro) besteak beste.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 382 gizon, 361 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Eustat / Instituto Nacional de Estadística[8] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Urtea | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hazkunde begetatiboa | 1 | 3 | −3 | −6 | −2 | −1 | 0 | −1 | 7 | −2 | −5 | −5 | 0 | 1 | 0 | −4 | −10 | −5 | −8 | 2 | 2 | −5 | −2 | −4 | −1 | −3 | 1 | −7 | −1 | 2 | −4 | −1 | 0 | −1 | 0 | 1 | −1 | 1 | 0 | −2 | −2 | −10 | −2 | 0 | 2 | −1 | −11 | −2 | −2 | −2 | −5 |
| Urtea | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bizirik jaiotakoak | 0 | 1 | 4 | 4 | 8 | 6 | 4 | 6 | 12 | 3 | 12 | 8 | 7 | 6 | 11 | 7 | 9 | 8 | 5 | 4 | 6 | 6 | 6 | 7 | 7 | 3 | 5 | 4 | 4 | 2 |
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 40,1 udalerri berean jaioak ziren[11], probintziako batez bestekoaren (% 37,6) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (Nafarroa barne) % 3,8 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 8,6 —probintzian % 13,9—.
Euskal Autonomia Erkidegoko probintziei dagokienez, biztanleen % 86,3 Bizkaian, % 0,8 Gipuzkoan, eta % 0,5 Araban jaio ziren[12].
Biztanleria atzerritarra
2025. urtean, biztanleen % 6,3k atzerriko nazionalitatea zuen[13]. Atzerritarren artean, talde nagusiak Erdialdeko eta Iparraldeko Amerika (% 29,8), Magreb (% 21,3), Hego Amerika (% 17) ziren.
Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Maroko, Nikaragua dira.[14]
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 403 etxebizitza zeuden: 287 (% 71,2) nagusiak eta 116 (% 28,8) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik).[15] Etxebizitza nagusien % 87,5 jabetzan zegoen eta % 9,8 alokairuan.[15] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 1 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 4 plazarekin (4 plaza etxebizitzako).[16]
Etxebizitza multzoa
Bizkaiko mapa (2024)
Jabetza egoera (etxebizitza nagusiak)
Bizkaiko mapa (2024)
Guztira 287 etxegune zeuden, batez beste 2,6 egoiliarrekoak; horietatik 90 (% 31,4) pertsona bakarrekoak ziren.[15]
Etxeguneak egoiliar kopuruaren arabera
Bizkaiko mapa (2024)
Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 111 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 49,8 urtekoa.[15] Etxebizitzen % 67,0 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 0,0 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan.[15] Etxebizitzen % 0,5 igogailua zuten.
Eraikineko etxebizitza kopurua
Gela kopurua
Bainugela kopurua
Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 2,1 berokuntza zentrala zuten, % 74,6 banakakoa eta % 19,2 noizean behingoa.[15] Horrez gain, % 7,3 hodien bidezko gasa zuten eta % 0,3 igogailua.
Berogailu mota
Bestelako ekipamenduak (etxebizitza nagusiak)
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 647 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 53,9 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 21,5; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 18,4; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 6,2.[17] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 52,3 zen 2021ean eta % 53,9 2024an; beraz, 1,6 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 6,2 izatetik % 6,2 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 55,0 ziren, eta gizonen artean % 52,9; 2,1 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 7,5 eta gizonen % 4,9 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 67,6 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 32,4 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 9 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 41,0 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 59,0. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,2 ziren.[17]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 349 | % 53,9 | 173 | % 52,9 | 176 | % 55,0 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 139 | % 21,5 | 80 | % 24,5 | 59 | % 18,4 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 119 | % 18,4 | 58 | % 17,7 | 61 | % 19,1 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 40 | % 6,2 | 16 | % 4,9 | 24 | % 7,5 |
| Guztira | 647 | % 100,0 | 327 | % 100,0 | 320 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 52,3 | % 20,9 | % 20,6 | % 6,2 | 627 |
| 2022 | % 53,8 | % 21,6 | % 18,2 | % 6,4 | 639 |
| 2023 | % 53,5 | % 22,1 | % 17,7 | % 6,8 | 651 |
| 2024 | % 53,9 | % 21,5 | % 18,4 | % 6,2 | 647 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 13,4 ikasten ari zen (87 pertsona).[18] Ikasten ari zirenetatik, % 52,9 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 27,6 batxilergoan, % 9,2 DBHn edo antzekoetan eta % 8,0 erdi-mailako lanbide-heziketan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 56,8 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 48,8; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 4,7 eta emakumeen % 11,4. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 91,3 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 63,9 eta 25–29 urtekoen % 22,2; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 3,0 baino ez.[19] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 65,0 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 50,0.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 91,0 estatuan jaio zen, eta % 9,0 atzerrian.[17] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 54,2 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 3,0; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 38,5 eta % 26,9, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 58,3 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 5,9; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 25,0 eta % 21,9, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 12,4 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 24,1.[18] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 57,5 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 28,6 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 20.426 euro-koa zen[20], eta etxegune bakoitzeko 53.748 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (18.738 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 29.050 euro zen. Errenta gordina 24.820 euro-koa izan zen pertsonako.
Eustaten datuen arabera, 2023. urtean udalerriko 18 urteko eta gehiagoko biztanleen errenta pertsonalaren mediana —biztanleen erdiek baino gutxiago eta beste erdiek baino gehiago jasotzen duten zenbatekoa— 26.204 eurokoa zen[21][oh 1]: gizonena 30.132 eurokoa eta emakumeena 20.912 eurokoa; hau da, emakumeena gizonena baino % 30,6 txikiagoa. Bizkaia osoan, mediana 20.672 eurokoa zen. Familia-errentari dagokionez, udalerriko familien erdiek 51.924 euro baino gutxiago jaso zuten urtean; familien % 10ek 12.681 euro baino gutxiago jaso zuten, eta beste % 10ek 116.433 euro baino gehiago[22].
Diru-sarrera guztien artean % 58,9 soldatak dira[23].
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[24][oh 2]. Udalerrian indizea 25,8 da, probintziakoaren (29,6;
Bizkaiko mapa) azpitik eta Espainiakoaren (32,1) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2 da, probintziakoaren (2,5;
Bizkaiko mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,8) azpitik.
Eustatek beste adierazle bat ematen du[oh 1]: diru-sarrera txikienak dituzten familien % 20ren batez besteko errenta, handienak dituztenen % 20renaren ehuneko gisa adierazita; zenbat eta handiagoa izan, orduan eta berdinagoa da banaketa. 2023. urtean, udalerrian lehenengoek 12.544 euro jaso zuten batez beste, eta bigarrenek 138.864 euro; hau da, lehenengoen errenta bigarrenen % 9 zen[25] (Bizkaia osoan, % 9,4; udalerriko banaketa desberdinagoa da). Pertsonen errentari dagokionez, diru-sarrera txikienak dituzten biztanleen erdiak batez beste 9.831 euro jaso zuen, eta handienak dituzten erdiak 48.117 euro; lehenengoen errenta bigarrenen % 20,4 zen[26] (Bizkaia osoan, % 18,1).
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Artea udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 337 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 52,7; gainerako % 47,3 inaktibo zeuden (erretiratuak % 56,1, beste inaktiboak % 26,7 eta ikasleak % 17,2).[27] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 9,2 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 52,2 zen eta emakumezkoena % 53,2; langabezia-tasa, aldiz, % 7,7 eta % 10,7 zen, hurrenez hurren.[27]
Okupatuen kopurua 325 zen 2023ean, 2021eko 286etik gora.[28] Emakumeek okupatuen % 50,2 osatzen dute, eta gizonek % 49,8.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 306 | % 47,8 | 156 | % 48,1 | 150 | % 47,5 |
| Langabeak | 31 | % 4,8 | 13 | % 4,0 | 18 | % 5,7 |
| Inaktiboak | 303 | % 47,3 | 155 | % 47,8 | 148 | % 46,8 |
| Guztira | 640 | % 100,0 | 324 | % 100,0 | 316 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 69,5), industria (% 23,7), eraikuntza (% 4,3) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 2,2).[28] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 23,1), ondoren hezkuntza (% 16,6) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 11,7) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 44,0; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 41,5), eta oinarrizko okupazioak % 7,4.[29] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 51,2), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 50,3).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 135 | % 41,5 | 53 | % 32,7 | 82 | % 50,3 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 143 | % 44,0 | 83 | % 51,2 | 60 | % 36,8 |
| Oinarrizko okupazioak | 24 | % 7,4 | 14 | % 8,6 | 10 | % 6,1 |
| Ez dago jasota | 23 | % 7,1 | 12 | % 7,4 | 11 | % 6,7 |
| Guztira | 325 | % 100,0 | 162 | % 100,0 | 163 | % 100,0 |
Okupatuen % 76,6 besteren konturako langileak dira, eta % 23,4 norberaren konturakoak.[30]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 76 | % 23,4 | 43 | % 26,5 | 33 | % 20,2 |
| Besteren kontura | 249 | % 76,6 | 119 | % 73,5 | 130 | % 79,8 |
| Guztira | 325 | % 100,0 | 162 | % 100,0 | 163 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 91,3 estatuan jaio zen, eta % 8,7 atzerrian.[27] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 50,5 okupatuak dira, % 32,8 erretiratuak, % 6,4 ikasleak, % 6,0 bestelako inaktiboak eta % 4,3 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 45,8 okupatuak dira, % 37,5 bestelako inaktiboak, % 12,5 ikasleak eta % 4,2 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 52,6 okupatuak dira, % 22,0 erretiratuak, % 14,6 bestelako inaktiboak, % 5,9 ikasleak eta % 4,9 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 37,5 okupatuak dira, % 34,4 bestelako inaktiboak, % 18,8 ikasleak, % 6,3 langabeak eta % 3,1 erretiratuak.
Okupazioa
Okupatuen % 92,9 estatuan jaio zen, eta % 7,1 atzerrian.[29] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 53,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 33,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 6,6 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 36,4 oinarrizko okupazioetakoak dira, % 27,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 27,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 54,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari dira, % 35,8 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 3,3 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 50,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 41,7 oinarrizko okupazioetakoak.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.[31] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 54,3 zerbitzuetan ari dira, % 37,1 industrian eta % 6,6 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 63,6 zerbitzuetan ari dira, % 27,3 industrian eta % 9,1 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 84,8 zerbitzuetan ari dira, % 10,6 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 75,0 zerbitzuetan ari dira, % 16,7 industrian eta % 8,3 eraikuntzan.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 25 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 194 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[32][oh 3]. Udalerriaren azalera 12,4 km² denez, NAE lurraldearen % 15,6 da[33]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 93,6 larre iraunkorrak (181 ha, 23 ustiategitan), % 3,5 lur goldagarria (6,9 ha, 12 ustiategitan), % 2,4 arbolak (4,7 ha, 10 ustiategitan), % 0,2 berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,43 ha, 8 ustiategitan) eta % 0,2 norberaren kontsumorako baratzeak (0,36 ha, 16 ustiategitan)[oh 4].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 264 behi, 174 ardi, 120 ahuntz, 5 txerri, 28 zaldi, 64 hegazti, 2 untxi eme eta 691 erlauntz (probintziako 2. kopururik handiena) zeuden[34][35].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 490 gidari zeuden erroldatuta: 291 gizon (% 59,4) eta 199 emakume (% 40,6)[36]. Biztanleen % 65,9 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 753 ibilgailuk osatzen zuten: 446 turismo, 70 furgoneta, 59 kamioi, 40 motozikleta eta 3 ziklomotor[36]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 600 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (451) gainetik.
Turismoen batez besteko adina 11,8 urtekoa zen; turismoen % 10,3k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 7k 25 urte baino gehiago[36]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 64,9 diesel zen eta % 33,2 gasolinazko; 8 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,2; probintzian % 1,2). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 7,3k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 25,3k ez zuen etiketarik[oh 5].
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2023eko maiatzaren 28ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Alberto Intxaurraga Goti (EAJ-PNV) da Arteako alkatea.
| Periodo | Nombre | Partido |
|---|---|---|
| 2019-act. | Alberto Intxaurraga Goti | Euzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV) |
| 2015-2019 | Igor Etxaniz Urrutia | Euskal Herria Bildu (EH Bildu) |
| 2007-2015 | Alberto Etxebarria Gurtubay | Euzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV) |
| 1991-2007 | Javier Beitia Zuluaga | Euzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV) |
| 1987-1991 | Josu Uriarte Yurrebaso | Eusko Alkartasuna (EA) |
| 1983-1987 | Josu Uriarte Yurrebaso | Euzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV) |
| 1979-1983 | Ignacio Urigoitia Duñabeitia | Euzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV) |
| 1979 | Juan Espinosa Sagarduy | Euzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV) |
| Partido político | 2023 | 2019 | 2015 | 2011 | 2007 | 2003 | 1999 | 1995 | 1991 | 1987 | 1983 | 1979 | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | Botoak % | Zinegotziak | |
| Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ-PNV) | 56,48% | 4 | 48,68% | 4 | 46,05% | 3 | 36,85% | 3 | 40,07% | 3 | 57,18% | 5 | 42,55% | 4 | 51,44% | 4 | 46,65% | 4 | 33,41% | 2 | 72,99% | 5 | 65,41% | 5 |
| Euskal Herria Bildu (EH Bildu) | 39,34% | 3 | 32,18% | 2 | 27,63% | 2 | 29,94% | 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Aldatuz Herri Plataforma(AHP) | - | - | 15,68% | 1 | 25,21% | 2 | 29,56% | 2 | 31,88% | 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Eusko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE/PSOE) | 0,88% | 0 | 0,20% | 0 | 0,44% | 0 | 1,73% | 0 | - | - | 0,27% | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Partido Popular (PP) | 0,66% | 0 | 0,61% | 0 | - | - | 1,34% | 0 | 2,79% | 0 | 9,31% | 0 | 7,02% | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Eusko Alkartasuna (EA) | - | - | - | - | - | - | - | - | 23,49% | 2 | 30,59% | 2 | 18,94% | 1 | 19,73% | 1 | 28,87% | 2 | 38,15% | 3 | - | - | - | - |
| Euskal Herritarrok (EH) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 30,21% | 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Herri Batasuna (HB) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 25,28% | 2 | 21,76% | 1 | 25,28% | 2 | 27,01% | 2 | 34,59% | 2 |
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]UEMAko kidea da herria[39], biztanleen % 84,4 baitira euskaldunak.
Mendebaleko euskararen aldaera bat dute tokiko euskalkia: Arratiako hizkera[39], hain zuzen ere.
Jaiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Herriko jaiak irailaren 9an ospatzen dira.
- Migel deuna, irailaren 29an.
- Janarien eta Eskulanen Euskal Azoka, iraileko hirugarren larunbatean.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]


- San Migel eliza, XVI.mendekoa, oso eraikin ikusgarria da, bai kanpoaldean duen herri arkitekturaren kalitateagatik, bai osatzen duten eraikinen bolumen mailakatuagatik; baina harrigarriena zurgintzaren arteak lortzen du (elizaren kanpoaldea zurez egina baitago). Oin errektangeluarra du, bolumen mailakatua. Zurezko XVI.mendeko eskulturak ditu atarian eta hainbat elementu interesgarri. 1990ean izan zen berritua.
- Santiago ermita. Done Jakue Apostoluari eskainia, oinplano errektangeluarra eta atsedenleku bat ditu.
- Galiano dorretxea Artea eta Zeberio arteko bidean dago, eta XVI. mendekoa omen da.
- Torrea dorretxea gurutzearen gaineko gailurrean kokatuta dagoena, Andra Mari elizarekin eta Errotazaharrako errota burdinolarekin bat egiten zuen. Gaur egun, eliza zegoen tokian hilerria dago.
- Ugarte dorretxeak, aurrekoaren antzeko ezaugarriak dituen arren, kutsu errenazentista nabarmenagoa du, eta eragin militarrak ez ditu hain nabarmen.
- Euskal Baserriaren Ekomuseoa.
- Euskal Abertzaletasunaren Museoa.
Artear ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Benantzio Bernaola, "Karakol" (1903 – 1978), trikitilaria.
- Leon Bilbao (1916 – 1990), albokaria.
- Maritxu Bilbao Lapatza (1924-2022), mendizale eta eskalatzaile aitzindaria
- Imanol Agirre (1974), esku huskako pilotaria.
- Igor Estankona (1977), poeta.
Hiri senidetuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 INEk eta Eustatek metodologia desberdinak erabiltzen dituzte errenta kalkulatzeko, eta, horregatik, haien zifrak ez dira zuzenean alderagarriak. INEren Etxeguneen Errentaren Banaketaren Atlasak etxegune bakoitzaren errenta haren kide guztien artean banatzen du, adingabeak barne, eta haren P80/P20 zatidura kontsumo-unitateko errentaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura da (zenbat eta handiagoa, orduan eta desberdintasun handiagoa). Eustatek, berriz, 18 urteko eta gehiagoko pertsona bakoitzaren errenta eta familia bakoitzarena neurtzen ditu, eta haren 20/80 ratioak diru-sarrera txikienak dituzten % 20ren batez besteko errenta handienak dituztenen % 20renarekin alderatzen du, ehunekotan (zenbat eta handiagoa, orduan eta berdintasun handiagoa).
- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 «Udalerri osoa hartzen duen izena Arteaga da: Arteagako plaza, Artea doa... Izen historikoak agertzea beharrezkoa denean, soilik: Gaztelu-Elexabeitia edo gaur egungo izenaren atzean jarrita erabil daitezke: Artea (Gaztelu-Elexabeitia), historia alorreko testu, heraldika eta antzekoetan. Halaber, gomendatzen da antzinako elizateen izenak: Gaztelu eta Elexabeitia (-a), eremu horiek izendatzeko gordetzea eta erabiltzea: Elexabeitiko eliza; hilerria Gaztelun dago.»
Iturria: Euskaltzaindia, 145. araua: Bizkaiko herri izendegia - ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- 1 2 Gorrotxategi, Mikel. Elexabeitia eta Gaztelu artean dago Artea(ga). Deia.
- ↑ EAJ-PNV. «EAJ-PNV - Sabino Arana Fundazioak XX. urteurrena ospatu du eta Artean esku-hartzaile historiko guztiak bildu dira» Euzkadi Buru Batzarra (kontsulta data: 2020-05-08).
- ↑ «Lecciones de ortografía del euskera bizkaino / por Arana eta Goiri'tar Sabin» www.europeana.eu (kontsulta data: 2020-05-08).
- ↑ Población por sexo, edad (grupos quinquenales) y nacionalidad (española/extranjera). .
- ↑ «Euskal AEko hazkunde begetatiboa, lurralde eremuka. 1975 - 2023-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-29).
- ↑ «Euskal AEko jaiotza biziak, lurralde-eremuen eta sexuaren arabera. 1996 - 2024-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-30).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Bizkaia.tab.
- ↑ Eustat, «Biztanleria jaioterriaren arabera», Jaioterria - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
- ↑ Eustat, «Biztanleria nazionalitatearen herrialde-taldearen arabera», Nazionalitatea - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Bizkaia.tab.
- 1 2 3 4 5 6 «Etxebizitzen parkea» Biztanleriaren eta etxebizitzen errolda. Etxebizitzak (Eustat).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak» Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Espainiako Estatistika Institutua).
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Bizkaia.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren pertzentilak EUSTAT.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren pertzentilak EUSTAT Bizkaia.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Bizkaia.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren adierazleak EUSTAT.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren adierazleak EUSTAT.tab.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Bizkaia.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1242330.
- ↑ Eustat, «Nekazaritza-ustiategietako abelburuak, udalerriaren eta espeziearen arabera». Datuak: EUSTAT abeltzaintza.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Bizkaia.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Bizkaia.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «Artetxe Amuriza, Luziano - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-12-11).
- ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-12-11).
- 1 2 «Artea - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-11-08).

