Gondor
| Gondor | |
|---|---|
 Oq daraxt — goʻzal Nimloth tasvirlangan gerb[T 1] | |
| Boshqa nom(lari) | Janubiy qirollik |
| Turi | Surgundagi janubiy númenorliklar qirolligi |
| Hukmdor | Gondor qirollari; Gondor boshqaruvchilari |
| Birinchi namoyish | Uzuklar hukmdori |
| Joylashuvi | Shimoli-gʻarbiy Oʻrta Yer |
| Poytaxti | Osgiliat, keyinchalik Minas Tirit |
| Asoschilari | Isildur va Anárion |
Gondor — J. R. R. Tolkien asarlaridagi xayoliy qirollik boʻlib, Uchinchi asrning oxirida Oʻrta Yerning gʻarbidagi Insonlarning eng buyuk saltanati sifatida tasvirlangan. „Uzuklar hukmdori“ asarining uchinchi jildi — „Qirolning qaytishi“ asosan Uzuk jangi paytidagi Gondor voqealari va undan keyin saltanatning qayta tiklanishi haqida hikoya qiladi. Qirollik tarixi kitobning ilovalarida keltirilgan.
Gondorga — qulagan orol-qirollik Numenor qochqinlari boʻlmish aka-uka Isildur va Anárion tomonidan asos solingan edi. Shimoldagi Arnor bilan bir qatorda, Janubiy qirollik boʻlgan Gondor Gʻarb Insonlarining soʻnggi qalʼasi boʻlib xizmat qildi. Elendil xonadoni ostidagi ilk yuksalish davridan keyin, Uchinchi asr davomida Gondor ichki nizolar va Qora Lord Sauronning ittifoqchilari bilan boʻlgan toʻqnashuvlar tufayli tobora zaiflashib, tanazzulga yuz tutdi. Uzuk jangi arafasida Gondor taxti boʻsh edi, uning knyazliklari va mulklari esa qirol oʻrniga Gondor noiblariga boʻysunardi. Qirollikning qudrati faqat Sauronning yakuniy magʻlubiyati va Aragornning qirol sifatida taxtga oʻtirishi bilangina qayta tiklandi.
Ilk tasavvurlarga asoslanib, Tolkien „Uzuklar hukmdori“ asarini yozish davomida oʻz legendariumini kengaytirishi bilan Gondor tarixi va geografiyasi bosqichma-bosqich rivojlantirildi. Tanqidchilar madaniyatli, ammo hayotsiz Gondor noiblari va Tolkien yoqtirgan anglosaksonlar qiyofasida tasvirlangan, sodda, ammo joʻshqin Rohan qirolligi yetakchilari oʻrtasidagi qarama-qarshilikka eʼtibor qaratishgan. Olimlar Gondor va normannlar, Qadimgi Rim, vikinglar, gotlar, langobardlar hamda Vizantiya imperiyasi oʻrtasidagi oʻxshashliklarni qayd etishgan.
Adabiyot
[tahrir | manbasini tahrirlash]Badiiy asar ichidagi etimologiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Tolkien Gondor nomini sindarin tilida „Toshli oʻlka“ degan maʼnoni anglatishini niyat qilgan edi[T 2][T 3]. Bu holat „Uzuklar hukmdori“ matnida rohirrimlar orasida Gondorning „Stoningland“ (Toshli oʻlka) deb atalishida ham oʻz aksini topgan[T 4]. Tolkinning ilk yozishmalari shuni koʻrsatadiki, bu gondorliklarning oʻzlarining sodda qoʻshnilariga qaraganda ancha rivojlangan tosh yoʻnish sanʼatiga ishora boʻlgan[T 5]. Ushbu fikrni drúedainlar tilidagi gondorliklar va Minas Tirit uchun ishlatilgan atamalar — Tosh-uy xalqi va Tosh-shahar ham tasdiqlaydi[T 6]. Tolkin Gondor nomi qadimgi Efiopiya qalʼasi Gondar nomidan ilhomlanib yaratilganini rad etib, „Ond“ oʻzagi bolaligida oʻqigan bir hikoyaga borib taqalishini, unda „ond“ („tosh“) soʻzi Britaniyaning keltlargacha boʻlgan tillaridan maʼlum boʻlgan atigi ikki soʻzdan biri sifatida tilga olinganini taʼkidlagan[T 7]. Gondor, shuningdek, Janubiy Qirollik yoki Janubiy Oʻlka deb ham ataladi va Arnor bilan birgalikda surgundagi numenorliklar qirolliklari hisoblanadi. Tadqiqotchilar Wayne G. Hammond va Christina Scull Gondorning kvenya tilidagi tarjimasini taklif qilishgan: Ondonórë[1]. Gondor odamlari Mordor orklari tomonidan „Tarklar“ (kvenya tilidagi „tarkil“ yaʼni— „Oliy inson“, „numenorlik“ soʻzidan olingan) laqabi bilan ataladi[T 8][T 9].
Xayoliy geografiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Mamlakat
[tahrir | manbasini tahrirlash]Gondor geografiyasi Christopher Tolkien tomonidan otasining xomaki chizmalari asosida chizilgan „Uzuklar hukmdori“ xaritalarida, shuningdek, „The Rivers and Beacon-Hills of Gondor“, „Cirion and Eorl“ va „Uzuklar hukmdori“ asarlaridagi geografik tavsiflarda tasvirlangan. Gondor Oʻrta Yerning gʻarbiy qismida, Anfalas[T 10][T 11] va Belfalas qoʻltigʻining shimoliy qirgʻoqlarida joylashgan boʻlib[T 12], uning Lebenninning serhosil va aholi gavjum hududidagi Anduin daryosi deltasi yaqinida joylashgan yirik Pelargir porti bor hamda Oq togʻlargacha (sindarincha: Ered Nimrais, „Oq shoxlar togʻlari“) choʻzilib ketgan[T 13][T 11][T 14]. Anduin quyilish joyi yaqinida Tolfalas oroli joylashgan edi[T 15].
Gondorning shimoli-gʻarbida Arnor joylashgan; shimoldan Gondor Yovvoyi oʻlkalar va Rohan bilan; shimoli-sharqdan Rhûn bilan; sharqdan — ulkan Anduin daryosi va Itilien provinsiyasi ortida — Mordor bilan; janubdan esa shimoliy Harad sahrolari bilan chegaradosh. Gʻarbda esa Buyuk Dengiz yastanib yotadi[2].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Asosiy
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Tolkien 1955 6-kitob, 4-bob „The Field of Cormallen“: „shabada ostida buyuk bayroq hilpirar, unda qora maydon uzra oppoq daraxt gullab turar, uning tepasida porloq toj va yettita yarqiragan yulduz tasvirlangan edi“
- ↑ Tolkien 1955 Appendix F, "Of Men"
- ↑ Tolkien 1987 entries GOND-, NDOR-
- ↑ Tolkien 1955 book 5 ch. 6 "The Battle of the Pelennor Fields"
- ↑ Tolkien 1988 ch. 22 "New Uncertainties and New Projections"
- ↑ Tolkien 1955 book 5 ch. 5 "The Ride of the Rohirrim"
- ↑ Carpenter 2023, #324 to Graham Tayar 4–5 June 1971
- ↑ Tolkien, J. R. R.. "Words, Phrases and Passages in Various Tongues in The Lord of the Rings". Parma Eldalamberon (17): 101. http://www.eldalamberon.com/parma17.html.
- ↑ Tolkien 1955, "The Tower of Cirith Ungol"
- ↑ Tolkien 1987 entries ÁNAD-, PHÁLAS-, TOL2-
- 1 2 Tolkien 1955, book 5, ch. 1 "Minas Tirith"
- ↑ Tolkien 1980 part 2 ch. 4 "History of Galadriel and Celeborn": "Amroth and Nimrodel"
- ↑ Tolkien 1955 book 5 ch. 9 "The Last Debate"
- ↑ Tolkien 1980 map of the West of Middle-earth
- ↑ Tolkien 1996 ch. 6 "The Tale of Years of the Second Age"
Ikkinchi darajali
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Hammond & Scull 2005, "The Great River", p. 347
- ↑ Fonstad 1991, s. 191
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Duriez, Colin. The J.R.R. Tolkien handbook. Baker Book House, 1992 — 253-bet. ISBN 0801030145.
- Fimi, Dimitra „Tolkien and Old Norse Antiquity“, . Old Norse Made New: Essays on the Post-Medieval Reception of Old Norse Literature and Culture. London: ((Viking Society for Northern Research: University College London)), 2007 — 84–99-bet (2020-yil 26-fevralda asl nusxadan arxivlangan).
- Nitzsche, Jane Chance. Tolkien's Art: 'A Mythology for England'. Papermac, 1980. ISBN 0-333-29034-8.
- J.R.R. Tolkien Reads and Sings his 'The Hobbit' and 'The Fellowship of the Ring'. Caedmon. (1979).
- Shippey, Tom. The Road to Middle-Earth, Third, Grafton (HarperCollins), 2005. ISBN 978-0261102750.
- Straubhaar, Sandra Ballif „Gondor“, . The J. R. R. Tolkien Encyclopedia: Scholarship and Critical Assessment. Routledge, 2007 — 248–249-bet. ISBN 978-0-415-96942-0.
