شهید

برای دیگر کاربردها، شهید (ابهام‌زدایی) را ببینید.

شهید کسی است که برای هواداری، نپذیرفتن و زهد، آزار و شکنجه می‌بیند و می‌میرد تا از باوری پشتیبانی کند یا خواستهٔ گروهی بیرونی را برآورد. مفهوم شهادت در برخی ادیان ازجمله اسلام، مسیحیت، بهائیت، هندوئیسم، آیین سیک و یهودیت وجود دارد. اگرچه دین شیطان‌گرایی به مفهوم شهادت باور ندارد. مفهوم شهادت با وجود ریشه‌های مذهبی، مفهومی سیاسی نیز یافته است؛ برای نمونه، افرادی مثل مارتین لوتر کینگ جونیور و مالکوم ایکس نیز در این دسته قرار گرفته‌اند.

در ادیان

اسلام

تعریف شهادت در متون اسلامی گوناگون به‌معنای کشته شدن در راه الله است. در اسلام شهید به کسی گفته می‌شود که جان خود را در راه خدا فدا کند. طبق احکام اسلام کسی که به شهادت رسیده نیاز به غسل و کفن ندارد شهید لفظی عربی و صیغه مبالغه از ریشهٔ «شَهَدَ» و اسم مصدر «شهادَة» به‌معنای شاهد و حاضر بودن و گواهی دادن است. صیغهٔ مبالغه بر این دلالت دارد که عملِ گواه بودن از آن فرد زیاد صادر می‌شود. حدیثی از پیامبر اسلام محمد بیان می‌دارد:

«الشُّهَداءُ خَمسَةٌ: المَطعُونُ، و المَبطونُ، و الغَرِقُ، و صاحِبُ الهَدْمِ، و الشَّهیدُ فی سَبیلِ اللّهِ عَزَّ و جلَّ.»
شهیدان پنج دسته‌اند: طاعون‌زده، بیمار مبتلا به اسهال، غرق‌شده، قربانی آوار و مجاهد.

— صحیح مسلم، نشرِ دارالمعرفه، ص ۹۰۷.

در دستهٔ پنجم، نخستین زن شهید در اسلام سمیه بنت خیاط شمرده می‌شود. سپس حمزة بن عبدالمطلب و حسین بن علی به سَیَّد الشُهداء لقب گرفته‌اند.

قرآن در آیات ۱۷۵ تا ۱۶۹ سوره آل عمران به مقام شهیدان می‌پردازد:

«وَ لا تحْسبنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فی سبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتَا بَلْ أَحْیَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ(۱۶۹) فَرِحِینَ بِمَا ءَاتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ وَ یَستَبْشرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بهِم مِّنْ خَلْفِهِمْ أَلا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ(۱۷۰) یَستَبْشرُونَ بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ وَ فَضلٍ وَ أَنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ(۱۷۱)»
«البته مپندار که شهیدان راه خدا مرده‌اند بلکه زنده به حیات ابدی شدند و در نزد خدا متنعم خواهند بود. (۱۶۹) آنان به فضل و رحمتی که از خداوند نصیبشان گردیده شادمان‌اند و به آن مؤمنان که هنوز به آنها نپیوسته‌اند و بعداً در پی آنها به راه آخرت خواهند شتافت مژده دهند که از مردن هیچ نترسند و از فوت متاع دنیا هیچ غم مخورند. (۱۷۰) و آنها را بشارت به نعمت و فضل خدا دهند و اینکه خداوند اجر اهل ایمان را هرگز ضایع نگرداند. (۱۷۱)»

آئین بهائی

بهاءالله بنیان‌گذار آئین بهائی کسانی که در راه ایمانشان کشته می‌شوند را می‌ستاید ولی به پیروان خود سفارش می‌کند که شهادت‌طلبی نکنند و به جای آن زندگی خود را وقف خدمت به بشریت نمایند. عبدالبهاء، پسر بهاءالله و مفسر رسمی آثار او، توضیح می‌دهد که متعالی‌ترین شکل شهادت آن است که انسان در راه خدا عمر خود را وقفِ خدمت به نوع بشر نماید. تاریخ آیین بهائی شهدای بسیاری دارد. آیین بهائی از بستر آئینی مستقل، به نام آیین بابی به‌وجود آمد، دینی که بهائیان آن را بخشی از تاریخ خود می‌دانند. هزاران بابی به تحریک و تکفیر روحانیون ایرانی توسط حکومت قاجار کشته شدند. به‌علاوه، خود باب، بنیان‌گذار آیین بابی، در سال ۱۸۵۰ در ملأ عام تیرباران شد. بهائیان بابیانی که در راه ایمان خود کشته شده‌اند را شهید می‌دانند و روز اعدام باب (شهادت باب) را گرامی می‌دارند. بعد از انقلاب ایران بیش از دویست بهائی به دلیل عقاید دینی خود کشته شدند.

در ادبیات فارسی

عمان سامانی " گنجینة الاسرار " بخش ۱۷

باز هستی، طاقتم را طاق کرد/ دفتر صبر مرا؛ اوراق کرد

یادم آمد؛ خلوتی خالی ز غیر/ پیری اندر صدر آن، یادش بخیر

خم صفت، صافی دل و روشن ضمیر/ خضروش، گمگشتگان را دستگیر

مر مرا از حال خویش افزوده حال/ خواب بود این می ندانم یا خیال؟!

هشت بر زانو، سر تسلیم من/ خواست تا سری کند تعلیم من

پس لب گوهر فشان آورد پیش/ پیشتر بردم دو گوش هوش خویش

از دم آن مقبل صاحب نظر/ گشتم از شور شهیدان، با خبر'

عالمی دیدم ازین عالم، برون/ عاشقانی، سرخ رو یکسر ز خون

دست بر دامان واجب، بر زده/ خود ز امکان خیمه بالاتر زده

گرد آن شمع هدی از هر کنار/ پرزنان و پرفشان، پروانه‌وار

ترسم از این بیشتر، شرحی دهم/ تار تن را، نطق بشکافد ز هم

ز آنکه در گوش من آن والانژاد/ گفت، اما رخصت گفتن نداد