Türkler
Türkler veya Türkiye Türkleri, Türkiye ve Kuzey Kıbrıs'ta çoğunluğu oluşturan Türk dilinin farklı ağızlarını konuşan, sayıca en kalabalık Türk halkıdır. Bunun yanında, Osmanlı İmparatorluğu'nun eski topraklarında yüzyıllardır varlığını sürdüren etnik Türk toplulukları yaşamaktadır. Avrupa'ya Türkiye'den göç ederek yerleşmiş olan Türk göçmen toplulukları (özellikle Almanya, Fransa, İngiltere, Hollanda, Avusturya, Belçika ve Danimarka'da bulunanlar) ile Kuzey Amerika ve Avustralya'daki Türk göçmenler de "Türkler" olarak adlandırılan bu gruba girmektedirler. Türklerin büyük çoğunluğu Müslümandır ve Sünni mezhebine mensuptur.[56]
Türkler arasında, ayrı etnik gruplar değil, yalnızca tarihi ve ekolojik koşullardan kaynaklanan çeşitli bölgesel varyantlar bulunmaktadır. Anadolu Türklerinin Anadolu'daki kültürü, Türk milliyetçiliği fikriyatını temellendirmiş ve etkilemiştir.[57] Anadolu Türkleri dışındaki diğer Türk grupları arasında tarihi olarak Balkanlar'da bulunan Balkan Türkleri, Kıbrıs adasında yaşayan Kıbrıs Türkleri, Gürcistan'ın Mesheti bölgesinde yerlileşmiş olan Ahıska Türkleri[58] ve Orta Doğu'da yaşayan etnik Türkler (bu gruplar Levant bölgesinde Türkmen olarak adlandırılır: Irak Türkmenleri, Suriye Türkmenleri, Lübnan Türkmenleri vb.) yer almaktadır.[56] Türkler, Bulgaristan'da en büyük azınlık grubunu; Irak,[59] Libya,[60] Kuzey Makedonya[61] ve Suriye'de[62] ise en büyük ikinci azınlık grubunu; Kosova'da ise üçüncü en büyük azınlık grubu oluşturmaktadırlar.[63] Ayrıca Batı Trakya bölgesinde, Romanya'nın Dobruca bölgesinde, Lübnan'daki Akkar bölgesinde ve diğer bazı post-Osmanlı Balkan ve Orta Doğu ülkelerinde de yerli Türk toplulukları bulunmaktadır. 20. yüzyılda Türkler talep üzerine yaşanan kitlesel işçi göçü ile, Avusturya,[64] Danimarka,[65] Almanya[66] ve Hollanda'da[66] en büyük etnik azınlık grubu haline gelmiştir. Ayrıca, Avrupa'nın diğer bölgelerinde, Kuzey Amerika ve eski Sovyetler Birliği ülkelerinde de Türk toplulukları vardır. Türkler, dünyadaki 13. en büyük etnik grup olarak kabul edilmektedir.
Orta Asya'dan gelen Türkler, 11. yüzyılda Selçuklu fetihleriyle Anadolu'ya yerleşmeye başladılar.[67] Osmanlı İmparatorluğu'nun, birkaç yüzyıl boyunca Batı Asya, Güneydoğu Avrupa ve Kuzey Afrika'da yayıldığı bölgelere zamanla Türkler yerleşti. 1800'lerden itibaren Osmanlı İmparatorluğu'nun daralması sonucunda siyasi otoritenin kaybedildiği bölgelerde Türklere karşı kırımlar uygulandı. Türk Kırımı, büyük ölçekli can kayıplarına ve Kafkaslar, Kırım ve Balkanlar'dan Türkiye'nin kalan topraklarına doğru büyük göçlere yol açtı.[68] İmparatorluk, I. Dünya Savaşı'nın sonunda İtilaf Devletleri tarafından yenilip yıkıldı. Türk Kurtuluş Savaşı'nı takiben, Türk Milli Hareketi, İtilaf Devletlerine kaybedilen toprakların büyük bir kısmını geri aldı ve 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırarak 29 Ekim 1923'te Türkiye Cumhuriyeti'ni ilan etti.
Etimoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]Türk adının bilim çevrelerince kabul edilen ilk kullanımı 1. yüzyılda Pomponius Mela ve Plinius adlı Romalı tarihçilerce kaydedilmiştir. Azak'ın doğusunda yaşayan insanlar Turcae/Tyrcae adı ile kayda geçmiştir.[69][70][71][72][73][74] "Türk" (veya Türük, Török, Törk) adı Türkçe belgelerde ilk defa Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında 𐱅𐰇𐰼𐰜 (Türk)[75][76] veya 𐰜𐰇𐰚:𐱅𐰇𐰼𐰜 (Kök Türük)[77][78] şeklinde geçer.
Türk adı, ilk dönemlerde belirli bir toplumun kavmî ismi olmak yerine siyasi mensubiyeti belirleyen bir isim olarak ortaya çıkar. Bu kelimenin "türe-" eyleminden, "töre" isminden türetildiği ve “türeyen, töreli, tüzüklü (kanunlu)” anlamına geldiği düşünülmektedir.[79] Kelime zamanla “güçlü, kuvvetli ve güzel” anlamlarına da gelmiştir.[80][81] Türkî-i Çeşm (Güzel Göz), Türkî-i çin (güzel güneş) terkiplerinde de gördüğümüz Türk kelimesi özellikle Fars ve Arap şiirlerinde ortaya çıkar. Bir görüşe göre de Türk kelimesi Aşinaoğulları soyunun unvanıdır ve bu soya mensubiyet Türklükle anılır. Türk kelimesi ilk olarak Göktürk Devleti vasıtasıyla bir devletin adı olur ve bu devlete mensubiyeti bildirir.[82]
Altay Dağları'nın eteklerinde demircilik, maden işlemeciliği ve hayvan yetiştiriciliği yapan bir Türk boyuna Çinliler tarafından T'uküe denmiştir. Bu kelime, içinde çoğul haliyle Türük kelimesini barındırmasıyla önemlidir. Nihayetinde bu kabile adı şimdiki kullanımı olan Türk ya da Türük şekliyle, 8. yüzyıla ait başlıca yazılı eserlerde geçer. Türk kelimesi "güçlü" ya da "güçlüler" anlamına gelmektedir. Müslüman halklar çok kez karşılaştıkları Tu-kiulerden başka boyların da aynı dili konuştuğunu fark edince hepsini “Türk” olarak adlandırmışlardır.[83]
Divanu Lugâti't-Türk'te Kaşgarlı Mahmud Türk kelimesini açıklarken, Nuh'un oğullarından birine Allah tarafından verilmiş bir isim olduğunu ifade eder ve Türk'ün halkının da bu isimle anıldığını belirtir. Allah'ın ordusuna “Türk” dediğini ve memnun olmadığı halklara cezalandırıcı olarak gönderdiğini eserinde yazmıştır.[84] Ünlü Türkolog Arminius Vambery ve Jean Deny tarafından 1879'da “Türk” "türemek" yani "aniden beliren", "türeyenler" anlamında ifade edilmiştir. Türkolog Gerhard Doerfer Orhun Yazıtları'nda kullanıldığı anlamda “Türk” kelimesine "devletine bağlı" anlamını vermiştir.
Göktürkler, sadece devletlerini değil kendilerini de “Türk” diye tanımlayan ilk topluluktur. Orhun Yazıtları'nda Türk; “güçlü, savaşçı, Tanrı'nın yeryüzündeki gölgesi, sadık” gibi ifadelerle anılır.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Orta Asya dönemi
[değiştir | kaynağı değiştir]
Göktürk Kağanlığı, Gök Türkler veya Kök Türkler,[85] Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında 
(Türük) veya 
(Türk)[75][76] veya