Okavango
 | |
| Chanzo | Nyanda za juu za Bié (Angola) |
| Mdomo | Delta ya barani katika jangwa la Kalahari, Botswana |
| Nchi | Angola, Namibia, Botswana |
| Urefu | 1,600 km |
| Kimo cha chanzo | 1,780 m |
| Mkondo | 10,000,000,000 m³/mwaka (inaweza kukauka kwa muda) |
| Eneo la beseni | 721.258 km² |
Okavango (pia: Kavango, Okovango; katika Angola: Kubango, Cubango) ni mto mkubwa uliopo upande wa kusini-magharibi wa bara la Afrika. Unaanza nchini Angola katika milima ya Bié inapojulikana kwa jina la Kubango. Mwendo wake wa km 1600 ni kusini tu hadi jangwa la Kalahari unapoishia kwenye delta ya barani. Katika kusini mwa Angola ni mpaka na Namibia. Unapita nchi ya Namibia mwanzoni wa kishoroba ya Caprivi na kuendelea Botswana Unapoishia jangwani katika delta yake.
Chanzo cha mto ni kusini kwa mji wa Vila Nova (Angola) katika milima ya Bié kwenye kimo cha mita 1,780. Mwanzoni mwendo wake ni wa haraka kuna maporomoko madogo. Halafu mto ni mpaka kati ya Angola na Namibia. Baada ya kupokea tawimto la Kwito unaingia Namibia unapopita kanda nyembamba ya kishoroba ya Caprivi kwa kilomita chache. Kabla ya kuvuka mpaka wa Botswana mto unashuka mita 4 kwenye maporomoko ya Popa. Takriban km 70 ndani ya Botswana mwendo wa mto unapanuka na kugawanyika kuwa delta ya barani yenye zaidi ya km² 16,000.
Ni mto wa nne kwa urefu katika ukanda wa Kusini mwa Afrika, ukitiririka kuelekea kusini-mashariki kwa urefu wa kilomita 1,600. Mto huu unaanza katika urefu wa mita 1,300 juu ya usawa wa bahari kwenye nyanda za juu zenye mchanga nchini Angola, kisha unaenda kusini ambapo unaunda sehemu ya mpaka kati ya Angola na Namibia, kabla ya kuingia nchini Botswana. Tofauti na mito mingi, Kavango haumwagii maji yake baharini; badala yake, unaishia kwenye bonde la ndani lisilo na njia ya kutoka katika Jangwa la Kalahari, ambapo unatengeneza delta ya Okavango. Delta hiyo imeorodheshwa na UNESCO kama urithi wa dunia.
Asili ya Jina
[hariri | hariri chanzo]Mto huu unajulikana kwa jina la Okavango nchini Botswana, kama Mto Cubango nchini Angola, na kama Kavango nchini Namibia.[1] Jina hilo linatokana na Wakavango, ambao ni jamii ya watu wanaoishi upande wa kaskazini mwa Namibia. Katika maandishi ya zamani ya Kiingereza mto huu uliandikwa Okovango, lakini tafiti nyingi za Namibia zinapendelea kutumia jina Kavango unaporejelea mto au mkoa huo. Mwanahistoria Andreas Eckl anabainisha kuwa kumbukumbu za ukoloni wa Kijerumani Kusini-Magharibi mwa Afrika zilitumia jina Okavango, lakini herufi ya mwanzo "O-" si ya kawaida katika lugha za kienyeji za Kavango, na badala yake inasemekana ilitokana na ushawishi wa Lugha ya Kiherero.[2]
Mtiririko na chanzo kipya
[hariri | hariri chanzo]Mito ya Cubango na Cuito ndiyo vyanzo vikuu vinavyolisha na kuamua uhai wa Delta ya Okavango.[1] Nchini Angola, uchomaji moto wa nyasi wa msimu husababisha kuziba kwa njia za juu za Mto Cuito na kupunguza mtiririko wa maji kwenda chini kwa sababu maji yanayokusanyika yanazama na kupotea kwenye mchanga.[3]
Mwaka 2015, shirika la National Geographic lilianzisha mradi wa kulinda mfumo wa mto huu, na mwaka 2023 waligundua chanzo halisi cha asili cha mto huu. Chanzo hicho ni ardhi oevu yenye tabaka nene la matope (peatland) katika nyanda za juu za Angola, inayojulikana kwa lugha ya kiluchaze kama "Lisima Iya Mwono" ikimaanisha "Chanzo cha Uzima". Eneo hili lina kina cha zaidi ya futi 12 na linakadiriwa kushikilia mita za ujazo bilioni 423 za maji, likisambaza zaidi ya asilimia 95 ya maji yote ya bonde hili. Mnamo mwaka 2026, eneo hili lilitangazwa rasmi na Serikali ya Angola kuwa ardhi oevu yenye umuhimu wa kimataifa chini ya Mkataba wa Ramsar. kabla ya kuingia Botswana, mto huo unashuka kwa mita 4 kupitia mfululizo wa maporomoko madogo yanayoitwa Maporomoko ya Popa (Popa Falls).
Wakati wa msimu wa mvua nyingi, maji yanayofurika huenda kwenye Mto Boteti na kuishia kwenye mabwawa ya chumvi ya Makgadikgadi, ambapo maelfu ya ndege aina ya heroe (flamingo) hukusanyika kila majira ya joto.[4] Sehemu nyingine ya mtiririko wa mto huu hujaza Ziwa Ngami.
Mafuriko ya msimu
[hariri | hariri chanzo]Kila msimu wa mvua, nchi ya Angola hupokea mvua mara tatu zaidi kuliko Botswana, hali inayofanya mto kusukuma kiasi kikubwa sana cha maji na kugeuza sehemu kubwa ya jangwa kuwa ardhi oevu. Ingawa mvua hizi hunyesha Angola mwezi Januari, maji huchukua mwezi mzima kusafiri kilomita 1,000 za kwanza za mto, na huchukua miezi mingine minne kuchuja kupitia mimea na njia nyingi za maji za delta.
Kutokana na hali hiyo, mafuriko makubwa zaidi hutokea kati ya mwezi Juni na Agosti, kipindi ambacho ni cha kiangazi kikavu nchini Botswana. Wakati huo delta hupanuka na kuwa kubwa mara tatu zaidi ya ukubwa wake wa kawaida, jambo linalovutia maelfu ya wanyamapori kutoka maeneo ya mbali na kutengeneza moja ya mikusanyiko mikubwa zaidi ya wanyamapori barani Afrika.[5]
Migogoro ya matumizi ya maji na mafuta
[hariri | hariri chanzo]Kwa sababu nchi za Namibia na Botswana hukabiliwa na ukame wa mara kwa mara, pamekuwepo na wasiwasi wa migogoro kuhusu matumizi ya maji ya mto huu. Namibia ilijenga mfereji wa urefu wa kilomita 300 na kupendekeza mradi mwingine wa bomba la kilomita 250 ili kuchepua maji kutoka kwenye mto huo kwenda maeneo yake ya ndani ili kupunguza makali ya ukame.[6][7] Botswana inapinga hatua hiyo kwa kuwa inategemea sana Delta ya Okavango kwa ajili ya mapato ya utalii na vyanzo vya maji, ikidai asilimia 97 ya maji tayari inapotea kwa njia ya mvuke. Ili kutatua changamoto hizo, nchi za Angola, Namibia, na Botswana zilitia saini makubaliano ya pamoja mwaka 1994 ili kuunda Tume ya Kudumu ya Bonde la Mto Okavango (OKACOM) kwa ajili ya kushauriana kuhusu ugawaji wa rasilimali hizo.[7][6]
Kuhusu utafiti wa mafuta, kampuni ya ReconAfrica kutoka Kanada ilipewa leseni ya kutafuta mafuta katika maeneo ya mkoa wa zamani wa Kavango nchini Namibia na Botswana, jambo lililoibua malalamiko kutoka kwa wanaharakati wa mazingira walio hofu uharibifu wa ikolojia ya eneo hilo. Hata hivyo, kampuni hiyo na serikali za nchi husika zimesisitiza kuwa taratibu zote za kisheria na tathmini ya mazingira zilifuatwa kikamilifu.[8]
Tazama pia
[hariri | hariri chanzo]Marejeo
[hariri | hariri chanzo]- 1 2 Mendelsohn, John (9 Septemba 2021). "A River in Trouble". Conservation Namibia. Iliwekwa mnamo 8 Januari 2024.
{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link) - ↑ Eckl, Andreas (2007). "Reports from 'beyond the line': The accumulation of knowledge of Kavango and its peoples by the German colonial administration 1891–1911" (PDF). Journal of Namibian Studies. 1: 7–37. Iliwekwa mnamo 12 Mei 2026.
{{cite journal}}: CS1 maint: date auto-translated (link)[dead link] - ↑ Society, National Geographic. "Okavango Wilderness Project". www.nationalgeographic.org (kwa Kiingereza). Into the Okavango. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 8 Novemba 2020.
{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link) - ↑ Andy Burnham, Pete Evans (Layout), The Megalithic Portal and Megalith Map. "Makgadikgadi". The Megalithic Portal (kwa Kiingereza). Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2023-10-30. Iliwekwa mnamo 2025-02-27.
{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link) - ↑ "Okavango Delta – Part 2 |". blog.africabespoke.com (kwa American English). Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2018-06-21. Iliwekwa mnamo 2026-05-31.
- 1 2 Basedau, Matthias (2005-01-01). Resource Politics in Sub-Saharan Africa (kwa Kiingereza). GIGA-Hamburg. uk. 294. ISBN 978-3-928049-91-7.
- 1 2 Varis, Olli; Tortajada, Cecilia; Biswas, Asit K. (2008-03-15). Management of Transboundary Rivers and Lakes (kwa Kiingereza). Springer Science & Business Media. uk. 96. ISBN 978-3-540-74928-8.
- ↑ "ReconAfrica Environmental, Social, and Governance". Iliwekwa mnamo 20 Mei 2021.
{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
Viungo vya nje
[hariri | hariri chanzo]- Okavango Basin (Watersheds of Africa) Ilihifadhiwa 15 Aprili 2005 kwenye Wayback Machine.
 |
Makala hii kuhusu maeneo ya Afrika bado ni mbegu. Je unajua kitu kuhusu Okavango kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari. |
