Piza
Piza
Pisa | |
|---|---|
| Comune di Pisa | |
 | |
 Coat of arms | |
  Piza Vendndodhja në Itali | |
| Koordinatat: 43°43′23″N 10°23′47″E / 43.72306°N 10.39639°E | |
| Shteti | Italia |
| Rajoni | Toskana |
| Provinca | Piza (PI) |
| Qeverisja | |
| • Kryetari | Michele Conti (Lega) |
| Sipërfaqja | |
• Total | 184.86 km2 (71.37 sq mi) |
| Lartësia | 4 m (13 ft) |
| Popullsia (1 janar 2025)[1] | |
• Total | 89.422 |
| Emërtimi i banorëve | pisanë |
| Zona kohore | UTC+1 (CET) |
| • Verë (DST) | UTC+2 (CEST) |
| Kodi postar | 56121–56128 |
| Kodi telefonik | 050 |
| Shenjti mbrojtës | Shën Ranieri |
| Dita festive | 17 qershor |
| Faqja zyrtare | www |
Piza (it. Pisa) është një qytet dhe komunë në Italinë qendrore, në rajonin e Toskanës, kryeqendra e provincës së Pizës. Qyteti shtrihet përgjatë lumit Arno, pranë bregdetit tirren, dhe është një nga qendrat më të rëndësishme historike, universitare dhe kulturore të Italisë qendrore.[2][3]
Gjeografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Piza ndodhet në fushën aluvionale të Arnos, rreth 10 kilometra nga Deti Ligur. Pozita e saj ka pasur rëndësi të madhe historike për zhvillimin urban, tregtar dhe detar të qytetit.[2]
Territori komunal ka një sipërfaqe prej 184,86 km².[1]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Piza e lashtë u zhvillua si qendër me rëndësi strategjike dhe në epokën romake u bë koloni dhe bazë detare. Gjatë Mesjetës qyteti u afirmua si një nga republikat detare italiane dhe si një qendër e fuqishme tregtare në Mesdhe.[2]
Në vitin 1284 Piza u mund nga Gjenova në betejën e Melorias, ndërsa në vitin 1406 kaloi nën sundimin e Firences. Megjithatë, qyteti ruajti rëndësinë e vet kulturore dhe universitare edhe në epokat pasuese.[2]
Demografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Piza kishte 89.422 banorë më 1 janar 2025.[1]
Qyteti mbetet një nga qendrat urbane më të rëndësishme të Toskanës, me një profil të fortë universitar dhe shkencor.[1][3]
Ekonomia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Ekonomia e Pizës mbështetet kryesisht në shërbimet, turizmin, arsimin e lartë, kërkimin shkencor dhe transportin ajror.[2][3]
Roli i aeroportit dhe i funksioneve universitare e bën qytetin një nga nyjat më të rëndësishme të Toskanës për lëvizjen e njerëzve, studimin dhe aktivitetet e lidhura me inovacionin.[4]
Monumentet dhe kultura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Piza është e njohur në mbarë botën për kompleksin monumental të Piazza del Duomo, i njohur edhe si Piazza dei Miracoli, pjesë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.[5]
Në këtë hapësirë ndodhen Kulla e pjerrët e Pizës, katedralja, baptisteri dhe Camposanto monumentale, që përbëjnë grupin më të famshëm artistik e arkitekturor të qytetit.[2][6]
Qyteti ruan edhe monumente e institucione të tjera me rëndësi të madhe kulturore, si Palazzo Blu, i vendosur në zemër të qendrës historike, dhe Museo delle Navi Antiche, i cili ekspozon anije të epokës romake dhe gjetje arkeologjike të lidhura me historinë detare të Pizës.[7][8]
Arsimi dhe kërkimi shkencor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Piza është një nga qendrat universitare më të rëndësishme të Italisë. Universiteti i Pizës u themelua zyrtarisht në vitin 1343 dhe ka rrënjë edhe më të hershme në jetën intelektuale të qytetit.[3]
Në qytet ndodhet edhe Scuola Normale Superiore di Pisa, e themeluar në vitin 1810, si edhe Scuola Superiore Sant'Anna, e krijuar në vitin 1987.[9][10]
Një vend i veçantë në historinë shkencore të qytetit zë edhe Orto e Museo Botanico, i themeluar në vitin 1543 dhe i konsideruar orti botanik universitar më i vjetër në botë.[11]
Transporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Piza është një nyjë e rëndësishme e transportit në Toskanë. Stacioni hekurudhor Pisa Centrale ka 16 binarë për shërbimin e udhëtarëve.[12]
Qyteti shërbehet nga Aeroporto Galileo Galilei, i cili në vitin 2025 arriti gati 6 milionë pasagjerë, duke regjistruar rezultatin më të lartë në historinë e tij.[4]
Lidhja ndërmjet aeroportit dhe stacionit qendror realizohet nga sistemi People Mover.[13]
Sporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sporti zë një vend të rëndësishëm në jetën qytetare të Pizës. Komuna promovon veprimtarinë sportive përmes menaxhimit të impianteve sportive dhe të hapësirave publike të dedikuara.[14]
Klubi më i njohur i qytetit është Pisa Sporting Club, i themeluar në vitin 1909. Skuadra luan ndeshjet e saj në Arena Garibaldi – Stadio Romeo Anconetani, i njohur sot edhe si Cetilar Arena.[15][16]
Feja dhe traditat qytetare
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Shenjti mbrojtës i qytetit është Shën Ranieri, dhe festa e tij kremtohet më 17 qershor.[17]
Ndër traditat më të rëndësishme qytetare janë Luminara di San Ranieri, që zhvillohet në mbrëmjen e 16 qershorit, Palio di San Ranieri, që zhvillohet mbi Arno më 17 qershor, dhe Gioco del Ponte, një manifestim historik që zhvillohet në qendër të qytetit.[18][19][20]
Shih edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- 1 2 3 4 "Comune di Pisa (PI) - CAP, dati, popolazione e amministrazione" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 10 prill 2026.
- 1 2 3 4 5 6 "Pisa" (në anglisht). Encyclopaedia Britannica. Marrë më 10 prill 2026.
- 1 2 3 4 "Storia dell'Università" (në italisht). Università di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
- 1 2 "Traffic growth of 8.4% in 2025. New record of 9.8 million passengers" (PDF) (në anglisht). Toscana Aeroporti. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Piazza del Duomo, Pisa" (në anglisht). UNESCO World Heritage Centre. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Piazza del Duomo" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Palazzo blu" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "La fondazione e il periodo napoleonico" (në italisht). Scuola Normale Superiore. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Le origini della Scuola Sant'Anna" (në italisht). Scuola Superiore Sant'Anna. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Orto e Museo Botanico" (në italisht). Università di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Pisa Centrale" (në italisht). Rete Ferroviaria Italiana. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "People Mover - linea metropolitana di superficie di collegamento tra l'Aeroporto Galilei, i parcheggi scambiatori di Pisa-sud e la Stazione Ferroviaria Centrale" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Sport" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Storia" (në italisht). Pisa Sporting Club. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Cetilar Arena" (në italisht). Pisa Sporting Club. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Giugno Pisano 2025" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Luminara di S. Ranieri" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Palio di San Ranieri, martedì 17 sfida sull'Arno tra i quartieri della città" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Gioco del ponte" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
Lidhje të jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
