Shko te përmbajtja

Mbipesha

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Ridrejtuar nga Obezitet)
Obeziteti
Tomografi kompjuterike e abdomenit të një personi obez, që tregon yndyrë të tepërt abdominale
SpecialitetEndokrinologjia, bariatria, mjekësia familjare
SimptomatRritje e yndyrës[1]
KomplikimetSëmundjet kardiovaskulare, diabeti i tipit 2, apnea obstruktive e gjumit, disa lloje të kancerit, osteoartriti, depresioni[2][3]
Shkaktar(ë)Konsumimi i tepërt i ushqimeve me densitet të lartë energjetik, puna dhe stili i jetesës sedentar, mungesa e aktivitetit fizik, ndryshimet në mënyrat e transportit, urbanizimi, mungesa e politikave mbështetëse, mungesa e qasjes në një dietë të shëndetshme, gjenetika[1][4]
Metoda diagnoztifikueseIndeksi i masës trupore (IMT) > 30 kg/m2[1]
ParandalimiNdryshime shoqërore, ndryshime në industrinë ushqimore, qasje në një mënyrë jetese të shëndetshme, zgjedhje personale[1]
TrajtimiDieta, ushtrime fizike, ilaçe, operacione kirurgjikale[5][6]
PrognozaUlje e jetëgjatësisë[2]
ShpeshtësiaMbi 1 miliard / 12,5% (2022)[7]
Vdekje2,8 milionë njerëz në vit

Obeziteti është një gjendje mjekësore, e konsideruar si sëmundje nga shumë organizata,[8][9][10] në të cilën yndyra e tepërt e trupit (indi yndyror) është grumbulluar në një masë të tillë sa mund të ketë efekte negative te shëndeti. Njerëzit klasifikohen si obezë kur indeksi i tyre i masës trupore (IMT) — pesha e një personi e pjesëtuar me katrorin e gjatësisë së tij — është mbi 30 kg/m2; intervali 25–30 kg/m2 përcaktohet si mbipeshë.[1] Disa vende të Azisë Lindore përdorin pragje më të ulëta të IMT-së për të përcaktuar obezitetin.[11] Obeziteti është një shkak kryesor i paaftësisë dhe është i lidhur me sëmundje dhe gjendje të ndryshme, veçanërisht me sëmundjet kardiovaskulare, diabetin e tipit 2, apnenë obstruktive të gjumit, disa lloje të kancerit dhe osteoartritin.[2][12][13] Obeziteti ka shkaqe individuale, socio-ekonomike dhe mjedisore. Disa shkaqe të njohura janë dieta e tipit perëndimor, aktiviteti i ulët fizik, automatizimi, urbanizimi, ndjeshmëria gjenetike, barnat, çrregullimet mendore, politikat ekonomike dhe çrregullimet endokrine.[14][1][15] Ekspozimi ndaj kimikateve që çrregullojnë sistemin endokrin është një faktor rreziku.[4]

Megjithëse shumë njerëz me obezitet përpiqen të humbin peshë dhe shpesh ia dalin, ruajtja e humbjes së peshës [en] për një kohë të gjatë është e rrallë.[16] Parandalimi i obezitetit kërkon një qasje shumëplanëshe, që përfshin ndërhyrje në nivelin mjekësor, shoqëror, komunitar, familjar dhe individual.[1][13] Ndryshimet në ushqyerje, si edhe ushtrimet fizike, janë trajtimet kryesore të rekomanduara nga profesionistët e shëndetësisë.[2] Cilësia e dietës mund të përmirësohet duke ulur konsumin e ushqimeve me dendësi të lartë energjetike, si ato me shumë yndyrë ose sheqer, dhe duke rritur marrjen e fibrave dietike. Organizata Botërore e Shëndetësisë thekson se sëmundja është përgjegjësi shoqërore dhe se këto zgjedhje ushqimore duhet të jenë opsionet më të disponueshme, të përballueshme dhe më të arritshme.[1] Barnat mund të përdoren, krahas një diete të përshtatshme, për të ulur oreksin ose për të pakësuar përthithjen e yndyrës.[5] Nëse dieta, ushtrimet fizike dhe barnat nuk japin rezultat, mund të vendoset një balon gastrik ose të kryhet kirurgji, për të zvogëluar vëllimin e stomakut ose gjatësinë e zorrëve; kjo sjell ngopje të mëparshme ose ul aftësinë për të përthithur lëndët ushqyese nga ushqimi. Kirurgjia metabolike nxit humbjen e peshës jo vetëm duke ulur marrjen e kalorive, por edhe duke shkaktuar ndryshime të qëndrueshme në sekretimin e hormoneve të zorrëve, të përfshira në oreks dhe rregullimin e metabolizmit.[6][17]

Obeziteti është një nga shkaqet kryesore të parandalueshme të vdekjes në mbarë botën, me norma në rritje te të rriturit dhe fëmijët.[18] Në vitin 2022, mbi 1 miliard njerëz në mbarë botën jetonin me obezitet (879 milionë të rritur dhe 159 milionë fëmijë), më shumë se dyfishi i rasteve te të rriturit dhe katër herë më shumë se rastet te fëmijët të regjistruara në vitin 1990.[7][19][20] Përqindja e popullsisë së rritur në botë me obezitet u rrit nga 12,1% në vitin 2012 në 16,2% në vitin 2024; parashikimet e çojnë atë në 18,6% deri në vitin 2030.[21] Obeziteti është më i zakonshëm te gratë sesa te burrat.[1] Në shumë pjesë të botës, obeziteti stigmatizohet. Në të kundërt, disa kultura, të së kaluarës dhe të së tashmes, kanë qëndrim pozitiv ndaj obezitetit dhe e shohin atë si simbol të pasurisë dhe pjellorisë.[2][22] Organizata Botërore e Shëndetësisë, Shtetet e Bashkuara, Kanadaja, Japonia, Portugalia, Gjermania, Kuvendi Evropian dhe shoqatat mjekësore, si Shoqata Mjekësore Amerikane [en] (AMA), e klasifikojnë obezitetin si sëmundje.[23][24][25][26]

Kategoria[27] IMT (kg/m2)
Nënpeshë < 18,5
Peshë ideale 18,5 – 24,9
Mbipeshë 25,0 – 29,9
Obez (klasa I) 30,0 – 34,9
Obez (klasa II) 35,0 – 39,9
Obez (klasa III) ≥ 40,0
Pamje nga përpara dhe nga ana e torsit të një "mashkulli obez i klasës III". Shenjat e shtrirjes së lëkurës janë të dukshme, së bashku me ginekomastinë.
Një "mashkull obez i klasës III" me IMT 53 kg/m2: pesha 182 kg (401 lb), gjatësia 185 cm (6 ft 1 in). Shfaq shenja shtrirjeje dhe gjoks të zmadhuar.

Obeziteti përcaktohet zakonisht si një grumbullim i konsiderueshëm i yndyrës trupore që mund të ndikojë te shëndeti.[28] Organizatat mjekësore priren t'i klasifikojnë personat që jetojnë me obezitet sipas indeksit të masës trupore (IMT) – raportit të peshës së një personi në kilogramë me katrorin e gjatësisë së tij në metra. Për të rriturit, Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) e përcakton "mbipeshën" si IMT 25 ose më të lartë, dhe "obezitetin" si IMT 30 ose më të lartë.[28] Qendrat amerikane për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve (CDC) e nënndajnë më tej obezitetin sipas IMT: IMT 30 deri në 35 quhet obezitet i klasës 1; 35 deri në 40, obezitet i klasës 2; dhe 40 e lart, obezitet i klasës 3.[29]

Për fëmijët, matjet e obezitetit marrin parasysh moshën së bashku me gjatësinë dhe peshën. Për fëmijët e moshës 5–19 vjeç, OBSH e përcakton obezitetin si IMT dy devijime standarde mbi medianën për moshën e tyre (një IMT rreth 18 për një pesëvjeçar; rreth 30 për një 19-vjeçar).[28][30] Për fëmijët nën pesë vjeç, OBSH e përcakton obezitetin si peshë tre devijime standarde mbi medianën për gjatësinë e tyre.[28]

Disa modifikime të përkufizimeve të OBSH-së janë bërë nga organizata të veçanta.[31] Literatura kirurgjikale e ndan obezitetin e klasës II dhe III, ose vetëm të klasës III, në kategori të mëtejshme, vlerat e sakta të të cilave janë ende të diskutueshme.[32]

  • Çdo IMT ≥ 35 ose 40 kg/m2 është obezitet i rëndë.
  • Një IMT ≥ 35 kg/m2 me gjendje shëndetësore të lidhura me obezitetin, ose ≥ 40 ose 45 kg/m2, është obezitet morbid.
  • Një IMT ≥ 45 ose 50 kg/m2 është super obezitet.

Meqenëse popullatat aziatike zhvillojnë pasoja negative shëndetësore me IMT më të ulët se kaukazianët, disa vende e kanë ripërcaktuar obezitetin; Japonia e ka përcaktuar obezitetin si çdo IMT mbi 25 kg/m2[11] ndërsa Kina përdor një IMT mbi 28 kg/m2.[31]

Matësi i preferuar i obezitetit në qarqet shkencore është përqindja e yndyrës trupore (PYT) – raporti i peshës totale të yndyrës së një personi me peshën e tij trupore, ndërsa IMT shihet vetëm si mënyrë për të përafruar PYT-në.[33] Sipas American Society of Bariatric Physicians, nivelet mbi 32% për gratë dhe 25% për burrat konsiderohen përgjithësisht si tregues të obezitetit.[34]

IMT tani shihet si i vjetruar në disa vende sepse nuk merr parasysh ndryshimet mes individëve në sasinë e masës trupore pa yndyrë, veçanërisht të masës së muskujve. Individët që angazhohen në punë të rënda fizike ose në sport mund të kenë vlera të larta IMT edhe pse kanë pak yndyrë. Për shembull, më shumë se gjysma e lojtarëve të NFL-së klasifikohen si "obezë" (IMT ≥ 30), dhe 1 në 4 klasifikohen si "jashtëzakonisht obezë" (IMT ≥ 35), sipas matësit IMT.[35] Megjithatë, përqindja e tyre mesatare e yndyrës trupore, 14%, është plotësisht brenda asaj që konsiderohet interval i shëndetshëm.[36] Po ashtu, mundësit e sumos zakonisht kategorizohen sipas IMT si "të rëndë obezë" ose "shumë të rëndë obezë", por një studim mbi mundës të sumos në moshë kolegji zbuloi se 40% e tyre nuk kategorizoheshin më si obezë kur u përdor përqindja e yndyrës trupore (me prag <25%) në vend të IMT; kjo u atribuua masës së tyre shumë të lartë trupore pa yndyrë.[37]

Sistemi i Edmontonit për Etapizimin e Obezitetit (EOSS), i zhvilluar në Kanada, plotëson klasifikimin e bazuar te IMT duke përfshirë faktorë mjekësorë, funksionalë dhe të shëndetit mendor në një kornizë klinike me pesë etapa.[38]

Efektet në shëndet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Obeziteti rrit rrezikun e një personi për të zhvilluar sëmundje të ndryshme metabolike, sëmundje të zemrës, osteoartrit, sëmundjen e Alzheimerit, depresion dhe disa lloje të kancerit.[39] Në varësi të shkallës së obezitetit dhe pranisë së çrregullimeve bashkëshoqëruese, obeziteti lidhet me një jetëgjatësi të vlerësuar 2–20 vjet më të shkurtër.[40][39] Indeksi i lartë i masës trupore është tregues i rrezikut për sëmundjet e shkaktuara nga ushqyerja dhe aktiviteti fizik, por nuk është shkak i drejtpërdrejtë i tyre.[13]

Shkalla e vdekjeve nga obeziteti

Obeziteti është një nga shkaqet e parandalueshme të vdekjes [en] më të shpeshta në mbarë botën.[41][42][43] Rreziku i vdekshmërisë është më i ulët kur IMT-ja është 20–25 kg/m2[44][40] te personat që nuk pinë duhan dhe kur është 24–27 kg/m2 te duhanpirësit aktualë; rreziku rritet kur IMT-ja largohet në cilindo drejtim nga këto vlera.[45][46] Kjo duket se vlen në të paktën katër kontinente.[47] Hulumtime të tjera sugjerojnë se lidhja e IMT-së dhe e perimetrit të belit me vdekshmërinë ka formë U-je ose J-je, ndërsa lidhja e raportit bel-ije dhe e raportit bel-gjatësi [en] me vdekshmërinë është më e drejtpërdrejtë.[48] Te popullsitë aziatike, rreziku i efekteve negative shëndetësore fillon të rritet kur IMT-ja është 22–25 kg/m2.[49] Në vitin 2021, Organizata Botërore e Shëndetësisë vlerësoi se obeziteti shkaktonte të paktën 2,8 milionë vdekje në vit.[50] Mesatarisht, obeziteti e shkurton jetëgjatësinë me gjashtë deri në shtatë vjet,[2][51] një IMT prej 30–35 kg/m2 e shkurton jetëgjatësinë me dy deri në katër vjet,[40] ndërsa obeziteti i rëndë (IMT ≥ 40 kg/m2) e shkurton jetëgjatësinë me dhjetë vjet.[40]

Obeziteti rrit rrezikun e shumë gjendjeve fizike dhe mendore. Këto komorbiditete shfaqen më shpesh në sindromën metabolike, një kombinim çrregullimesh mjekësore që përfshin: diabetin mellitus të tipit 2, tensionin e lartë të gjakut, kolesterolin e lartë në gjak dhe nivelet e larta të triglicerideve.[2][52] CDC ka konstatuar se obeziteti është faktori i vetëm më i fortë i rrezikut për sëmundjen e rëndë nga COVID-19.[53]

Komplikimet mund të shkaktohen drejtpërdrejt nga obeziteti ose të lidhen tërthorazi përmes mekanizmave që kanë një shkak të përbashkët, si ushqimi i dobët ose një mënyrë jetese sedentare. Fuqia e lidhjes midis obezitetit dhe gjendjeve të veçanta ndryshon. Një nga më të fortat është lidhja me diabetin e tipit 2. Yndyra e tepërt trupore qëndron pas 64% të rasteve të diabetit te meshkujt dhe 77% të rasteve te femrat.[54]: 9 

Pasojat shëndetësore ndahen në dy kategori të gjera: ato që i përshkruhen efekteve të masës së shtuar yndyrore (si osteoartriti, apnea obstruktive e gjumit, stigmatizimi shoqëror) dhe ato që lidhen me numrin e shtuar të qelizave yndyrore (diabeti, kanceri, sëmundjet kardiovaskulare, sëmundja e mëlçisë yndyrore jo-alkoolike).[2][55] Rritja e yndyrës trupore ndryshon përgjigjen e trupit ndaj insulinës, duke çuar potencialisht në rezistencë ndaj insulinës. Yndyra e shtuar krijon gjithashtu një gjendje proinflamatore,[56][57] dhe një gjendje protrombotike.[55][58]

Fusha mjekësore Gjendja Fusha mjekësore Gjendja
Kardiologji
  • Sëmundja koronare e zemrës:[59] angina pectoris dhe infarkti i miokardit
  • Insuficienca kongjestive e zemrës[2][60]
  • Tensioni i lartë i gjakut[2]
  • Nivele jonormale të kolesterolit[2]
  • Tromboza e venave të thella dhe embolia pulmonare[61]
Dermatologji
  • Akantoza nigrikane[62]
  • Limfedema[62]
  • Celuliti (infeksion bakterial i lëkurës)[62]
  • Hirsutizmi[62]
  • Intertrigo[63]
Endokrinologji dhe mjekësi riprodhuese
  • Diabeti mellitus[2]
  • Sindroma metabolike ovariale poliendokrine (PMOS)[2]
  • Çrregullime menstruale[2]
  • Infertiliteti[2][64]
  • Komplikime gjatë shtatzënisë[2][64]
  • Defekte të lindjes[2]
  • Vdekja intrauterine e fetusit[64]
Gastroenterologji
  • Sëmundja e refluksit gastroezofageal[65]
  • Sëmundja e mëlçisë yndyrore[65]
  • Kolelitiaza (gurët e tëmthit)[65]
Neurologji Onkologji[72]
Psikiatri Pneumologji
  • Apnea obstruktive e gjumit[2][73]
  • Sindroma e hipoventilimit nga obeziteti[2][73]
  • Astma[2][73]
  • Komplikime të shtuara gjatë anestezisë së përgjithshme[2]
  • Rrezik i shtuar për COVID-19 të rëndë[74]
Reumatologji dhe ortopedi Urologji dhe nefrologji
  • Disfunksioni erektil[78]
  • Inkontinenca urinare[79]
  • Insuficienca renale kronike[80]
  • Hipogonadizmi[81]
  • Penisi i fshehur[82]

Shëndeti metabolik

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Hulumtimet e reja janë përqendruar te metodat për identifikimin nga mjekët të personave obezë më të shëndetshëm dhe te mos-trajtimi i personave obezë si një grup monolit.[83] Personat obezë që nuk përjetojnë komplikime mjekësore nga obeziteti i tyre quhen nganjëherë obezë metabolikisht të shëndetshëm, por masa në të cilën ekziston ky grup (sidomos mes të moshuarve) është e diskutueshme.[84] Numri i personave që konsiderohen metabolikisht të shëndetshëm varet nga përkufizimi i përdorur dhe nuk ka asnjë përkufizim të pranuar universalisht.[85] Ka shumë persona obezë që kanë relativisht pak anomali metabolike, dhe një pakicë e personave obezë nuk ka asnjë komplikim mjekësor.[85] Udhëzimet e American Association of Clinical Endocrinologists u kërkojnë mjekëve të përdorin stratifikimin e rrezikut te pacientët obezë kur shqyrtojnë mënyrën e vlerësimit të rrezikut të tyre për zhvillimin e diabetit të tipit 2.[86]: 59–60 

Në vitin 2014, Projekti BioSHaRE–BE për personat obezë të shëndetshëm (i sponsorizuar nga Maelstrom Research, një ekip nën Institutin Kërkimor të Qendrës Shëndetësore të Universitetit McGill) arriti në dy përkufizime për obezitetin e shëndetshëm, njëri më strikt dhe tjetri më pak strikt:[84][87]

Kriteret e Projektit BioSHaRE për personat obezë të shëndetshëm (HOP) (2014)
Pacienti duhet të ketë një indeks të masës trupore ≥ 30 dhe të plotësojë të gjitha kriteret e mëposhtme:
Më pak strikt Më strikt
Tensioni i gjakut, pa ndihmën e barnave
Sistolik (mmHg) ≤ 140 ≤ 130
Diastolik (mmHg) ≤ 90 ≤ 85
Niveli i sheqerit në gjak, pa ndihmën e barnave
Glukoza në gjak (mmol/L) ≤ 7,0 ≤ 6,1
Trigliceridet, pa ndihmën e barnave
Esëll (mmol/L) ≤ 1,7
Jo esëll (mmol/L) ≤ 2,1
Lipoproteina me densitet të lartë, pa ndihmën e barnave
Meshkuj (mmol/L) > 1,03
Femra (mmol/L) > 1,3
Pa diagnozë për asnjë sëmundje kardiovaskulare

Për të arritur këto kritere, BioSHaRE kontrolloi moshën dhe përdorimin e duhanit, duke hulumtuar se si të dyja mund të ndikojnë në sindromën metabolike që shoqërohet me obezitetin, por që nuk është gjetur te personat obezë metabolikisht të shëndetshëm.[88] Ekzistojnë edhe përkufizime të tjera të obezitetit metabolikisht të shëndetshëm, përfshirë ato të bazuara në perimetrin e belit në vend të indeksit të masës trupore, i cili është i pasigurt te disa individë.[85]

Një tregues tjetër identifikues i shëndetit te personat obezë është forca e pulpës, e cila është në lidhje pozitive me aftësinë fizike te personat obezë.[89] Përbërja e trupit në përgjithësi hipotezohet se ndihmon në shpjegimin e ekzistencës së obezitetit metabolikisht të shëndetshëm — te personat obezë metabolikisht të shëndetshëm shpesh gjendet sasi e ulët yndyre ektopike (yndyrë e ruajtur në inde të tjera përveç indit dhjamor), pavarësisht se masa e përgjithshme e yndyrës është e barabartë në peshë me atë të personave obezë që kanë sindromë metabolike.[90]: 1282 

Paradoksi i mbijetesës

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Megjithëse provat kërkimore në dispozicion e mbështesin mirë lidhjen mes obezitetit dhe pasojave negative shëndetësore në popullatën e përgjithshme, te disa nëngrupe rezultatet shëndetësore duket se përmirësohen kur indeksi i masës trupore (IMT) është më i lartë; ky fenomen njihet si paradoksi i mbijetesës në obezitet.[91] Paradoksi u përshkrua për herë të parë më 1999 te personat me mbipeshë dhe obezitet që i nënshtroheshin hemodializës[91] dhe më pas u vu re edhe te personat me dështim të zemrës dhe sëmundje të arterieve periferike.[92]

Te personat me dështim të zemrës, ata me IMT nga 30,0 deri në 34,9 kishin vdekshmëri më të ulët se personat me peshë normale. Kjo i është atribuar faktit se njerëzit shpesh humbin peshë ndërsa sëmundja e tyre përkeqësohet gradualisht.[93] Gjetje të ngjashme janë bërë edhe për lloje të tjera të sëmundjeve të zemrës. Personat me obezitet të klasës I dhe sëmundje të zemrës nuk kanë më shumë gjasa të pësojnë probleme të tjera të zemrës sesa personat me peshë normale që kanë gjithashtu sëmundje të zemrës. Megjithatë, te personat me shkallë më të lartë obeziteti, rreziku i ngjarjeve të tjera kardiovaskulare rritet.[94][95] Edhe pas operacionit të bajpasit koronar, nuk vihet re rritje e vdekshmërisë te personat me mbipeshë dhe obezitet.[96] Një studim zbuloi se mbijetesa më e mirë mund të shpjegohej me trajtimin më agresiv që marrin personat me obezitet pas një ngjarjeje kardiake.[97] Një tjetër studim zbuloi se, kur merret parasysh Sëmundja obstruktive kronike e mushkërive (COPD) te personat me sëmundje të arterieve periferike, përfitimi i obezitetit zhduket.[92]

Modeli "një kalori është një kalori" i obezitetit pohon se kombinimi i marrjes së tepërt të energjisë ushqimore dhe mungesës së aktivitetit fizik është shkaku i shumicës së rasteve të obezitetit.[98] Një numër i kufizuar rastesh shkaktohen kryesisht nga gjenetika, arsye mjekësore ose sëmundje psikiatrike.[14] Vlera ngopëse tregon se ndjesia e ngopjes për kalori ndryshon sipas llojit të ushqimit.[99] Mendohet se rritja e shkallës së obezitetit në nivel shoqëror shkaktohet nga një dietë e tipit perëndimor e arritshme lehtë dhe e shijshme,[100] varësia e shtuar nga makinat dhe prodhimi i mekanizuar.[101][102]

Si shkaqe të mundshme të rritjes së obezitetit në mbarë botën janë propozuar edhe disa faktorë të tjerë, përfshirë gjumë të pamjaftueshëm, çrregulluesit endokrinë, përdorimin më të madh të disa barnave (si antipsikotikët atipikë),[103] rritjen e temperaturës së ambientit, uljen e shkallës së pirjes së duhanit,[104] ndryshimet demografike, rritjen e moshës së nënave në lindjen e fëmijës së tyre të parë, ndryshimet në rregullimin epigjenetik të shkaktuara nga mjedisi, rritjen e ndryshueshmërisë fenotipike nëpërmjet çiftëzimit asortativ dhe presionin shoqëror për të mbajtur dietë,[105] ndër të tjera. Sipas një studimi të vitit 2006, faktorë të tillë mund të kenë ndikim po aq të madh sa marrja e tepërt e energjisë ushqimore dhe mungesa e aktivitetit fizik;[106] megjithatë, madhësia relative e ndikimit të çdo shkaku të propozuar të obezitetit ndryshon dhe mbetet e pasigurt, pasi nevojiten prova të kontrolluara të randomizuara te njerëzit përpara se të bëhen pohime përfundimtare.[107]

Sipas Shoqatës së Endokrinologjisë, "ka gjithnjë e më shumë prova që sugjerojnë se obeziteti është një çrregullim i sistemit të homeostazës së energjisë, dhe jo thjesht pasojë e grumbullimit pasiv të peshës së tepërt" dhe se "patogjeneza e obezitetit përfshin dy procese të ndërlidhura, por të dallueshme: (1) bilanc pozitiv të qëndrueshëm energjetik (marrja e energjisë [kalorive] > shpenzimi i energjisë) dhe (2) rivendosjen e "pikës së caktuar" të peshës trupore në një vlerë më të lartë".[108] Me fjalë të tjera, shkaku themelor i obezitetit është konsumimi i më shumë kalorive sesa përdor trupi dhe përshtatja e trupit me një peshë më të lartë si standard për individin.

(Majtas) Një hartë e botës ku shtetet janë ngjyrosur sipas konsumit të energjisë ushqimore për frymë në vitin 1961. Amerika e Veriut, Evropa dhe Australia kanë konsum relativisht të lartë, ndërsa Afrika dhe Azia konsumojnë shumë më pak.
1961
(Djathtas) Një hartë e botës ku shtetet janë ngjyrosur sipas konsumit të energjisë ushqimore për frymë në vitet 2001–2003. Konsumi në Amerikën e Veriut, Evropë dhe Australi është rritur krahasuar me nivelet e mëparshme të vitit 1971. Konsumi i ushqimit është rritur ndjeshëm edhe në shumë pjesë të Azisë. Megjithatë, konsumi i ushqimit në Afrikë mbetet i ulët.
2001–03
Harta e energjisë ushqimore të disponueshme për frymë në ditë në vitin 1961 (majtas) dhe në vitet 2001–2003 (djathtas)[109] Kalori për frymë në ditë (kiloxhaulë për frymë në ditë)
Grafik që tregon rritjen graduale të konsumit global të energjisë ushqimore për frymë në ditë midis viteve 1961 dhe 2002.
Konsumi mesatar i energjisë për frymë në botë nga viti 1961 deri më 2002[109]

Oreksi i tepruar për ushqime të shijshme me shumë kalori (sidomos yndyrë, sheqer dhe disa proteina shtazore) shihet si faktori kryesor që nxit mbipeshën në mbarë botën. Kjo ka të ngjarë të pasqyrohet në çekuilibrime të neurotransmetuesve që ndikojnë te dëshira për të ngrënë,[110] si edhe në ndryshime të duodenit që ndikojnë te ndjeshmëria dhe sinjalizimi i lëndëve ushqyese, të lidhura me një dietë të tipit perëndimor. Furnizimi me energji ushqimore (sasia e kalorive në ushqimin e disponueshëm) për frymë ndryshon ndjeshëm mes rajoneve dhe shteteve. Ai ka ndryshuar shumë edhe me kalimin e kohës.[109] Nga fillimi i viteve 1970 deri në fund të viteve 1990, sasia mesatare e energjisë ushqimore të disponueshme për person në ditë (sasia e ushqimit të blerë) u rrit në të gjitha pjesët e botës, përveç Evropës Lindore. Në vitin 1996, Shtetet e Bashkuara kishin sasinë më të lartë të disponueshme: 3,654 calories (15,290 kJ) për person.[109] Kjo u rrit më tej në 3,754 calories (15,710 kJ) në vitin 2003.[109] Në fund të viteve 1990, evropianët kishin 3,394 calories (14,200 kJ) për person, në zonat në zhvillim të Azisë kishte 2,648 calories (11,080 kJ) për person, ndërsa në Afrikën subsahariane njerëzit kishin 2,176 calories (9,100 kJ) për person.[109][111] Është konstatuar se konsumi i përgjithshëm i energjisë ushqimore lidhet me mbipeshën.[112]

Disponueshmëria e gjerë e Udhëzimeve dietike për amerikanët [en] Politikat bujqësore dhe teknikat e Revolucionit të Gjelbër në Shtetet e Bashkuara dhe Evropë kanë sjellë uljen e çmimeve të ushqimeve.

Mënyra e jetesës sedentare

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Planifikimi i komuniteteve dhe mbështetja te automobilat janë lidhur me rrezikun e obezitetit.[113] Një indeks i përshtatshmërisë për ecje, i zhvilluar për komunitetet në zonën e Atlantës, tregoi se banorët e lagjeve më të përshtatshme për ecje kishin 2,4 herë më shumë gjasa të kryenin sasinë e rekomanduar të aktivitetit fizik sesa banorët e zonave më pak të përshtatshme për ecje.[114] Një studim pasues zbuloi se një rritje prej 5% e indeksit të përshtatshmërisë për ecje të një komuniteti lidhej me një rritje prej 32,1% të kohës së kaluar duke ecur ose duke ngarë biçikletën, si dhe me një ulje prej 0,23 pikësh të indeksit të masës trupore (IMT).[115]

Në mbarë botën ka pasur një kalim të madh drejt punëve që kërkojnë më pak përpjekje fizike,[116][117][118] dhe aktualisht të paktën 30% e popullsisë së botës nuk kryen mjaftueshëm aktivitet fizik.[117] Kjo vjen kryesisht si pasojë e përdorimit në rritje të transportit të mekanizuar dhe përhapjes më të madhe të teknologjisë që kursen punë në shtëpi.[116][117][118] Te fëmijët duket se nivelet e aktivitetit fizik po bien, veçanërisht koha e kaluar duke ecur dhe duke marrë pjesë në edukimin fizik. Kjo ka gjasa të lidhet me shqetësimet për sigurinë, ndryshimet në ndërveprimin shoqëror (siç janë më pak marrëdhënie me fëmijët e lagjes) dhe planifikimin e papërshtatshëm urban (siç janë hapësirat e pakta publike për aktivitet fizik të sigurt).[119] Prirjet botërore për aktivitetin fizik gjatë kohës së lirë janë më pak të qarta. Organizata Botërore e Shëndetësisë tregon se njerëzit në mbarë botën po zgjedhin më pak veprimtari rekreative aktive, ndërsa një studim nga Finlanda[120] gjeti një rritje, kurse një studim nga Shtetet e Bashkuara gjeti se aktiviteti fizik gjatë kohës së lirë nuk kishte ndryshuar ndjeshëm.[121] Aktiviteti fizik te fëmijët mund të mos jetë faktor i rëndësishëm kontribues.[122]

Te fëmijët dhe të rriturit, koha e kaluar duke parë televizor lidhet me rrezikun e obezitetit.[123][124][125] Ekspozimi më i madh ndaj mediave rrit shkallën e obezitetit te fëmijët; kjo shkallë rritet në përpjesëtim me kohën e kaluar duke parë televizor.[126]

Një pikturë e një vajze të re nudo, obeze, me flokë të errët dhe faqe rozë, e mbështetur pas një tavoline. Në dorën e majtë mban rrush dhe gjethe rrushi që i mbulojnë organet gjenitale.
"La Monstrua Desnuda" ("Përbindëshi nudo"), pikturë e vitit 1680 nga Juan Carreño de Miranda, që paraqet një vajzë për të cilën mendohet se kishte Sindroma Prader–Willi [en][127]

Ashtu si shumë gjendje të tjera mjekësore, obeziteti është rezultat i ndërveprimit mes faktorëve gjenetikë dhe atyre mjedisorë.[128] Polimorfizmat [en] në gjene të ndryshme që kontrollojnë oreksin dhe metabolizmin krijojnë prirje për obezitet kur ka energji të mjaftueshme ushqimore. Përparimet në studimet e asociimit në të gjithë gjenomin (GWAS) kanë identifikuar që atëherë shumë më tepër lokuse gjenomike të lidhura me ndjeshmërinë ndaj obezitetit sesa njiheshin në vitin 2006, ndonëse kontributi relativ i secilit mbetet objekt studimi.[129] Është konstatuar se njerëzit me dy kopje të gjenit FTO (gjen i lidhur me masën dhjamore dhe obezitetin) peshojnë mesatarisht 3–4 kg më shumë dhe kanë rrezik 1,67 herë më të lartë për obezitet sesa ata që nuk kanë alelin [en] e rrezikut.[130] Ndryshimet në indeksin e masës trupore që i atribuohen gjenetikës ndryshojnë, sipas popullatës së studiuar, nga 6% në 85%.[131]

Obeziteti është tipar kryesor i disa sindromave, si Sindroma Prader–Willi [en], Sindroma Bardet–Biedl [en], Sindroma Cohen [en] dhe Sindroma MOMO [en]. (Termi "obezitet josindromik" përdoret ndonjëherë për t’i përjashtuar këto gjendje.)[132] Te njerëzit me obezitet të rëndë me fillim të hershëm (e përcaktuar si fillim para moshës 10 vjeç dhe indeks i masës trupore mbi tri devijime standarde nga norma), 7% kanë një mutacion të vetëm pikësor të ADN-së.[133]

Studimet që janë përqendruar te modelet e trashëgimisë dhe jo te gjenet e veçanta kanë zbuluar se 80% e pasardhësve të dy prindërve obezë ishin gjithashtu obezë, kundrejt më pak se 10% të pasardhësve të dy prindërve me peshë normale.[134] Njerëz të ndryshëm të ekspozuar ndaj të njëjtit mjedis kanë rreziqe të ndryshme për obezitet për shkak të përbërjes së tyre gjenetike.[135]

Hipoteza e gjenit kursimtar [en] parashtron se, për shkak të mungesës së ushqimit gjatë evolucionit njerëzor, njerëzit janë të prirur ndaj obezitetit. Aftësia për të përfituar nga periudhat e rralla të bollëkut duke ruajtur energjinë si dhjamë do të ishte e dobishme në kohë kur disponueshmëria e ushqimit ndryshonte, dhe individët me rezerva më të mëdha dhjamore do të kishin më shumë gjasa t’i mbijetonin urisë së bukës [en]. Megjithatë, kjo prirje për të ruajtur dhjamë do të ishte e papërshtatshme në shoqëritë me furnizim të qëndrueshëm ushqimor.[136] Kjo teori ka marrë kritika të ndryshme; janë propozuar edhe teori të tjera të bazuara në evolucion, si hipoteza e gjenit të zhvendosur dhe Hipoteza e fenotipit kursimtar [en].[136]

Sëmundje të tjera

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Disa sëmundje fizike dhe mendore, si edhe substancat farmaceutike që përdoren për trajtimin e tyre, mund ta rrisin rrezikun e obezitetit. Sëmundjet që e rrisin këtë rrezik përfshijnë disa sindroma të rralla gjenetike (të renditura më sipër), si edhe disa gjendje të lindura ose të fituara: hipotiroidizmi, sindroma e Cushingut, mungesa e hormonit të rritjes,[137] dhe disa çrregullime të ngrënies, si çrregullimi nga ngrënia e tepruar dhe sindroma e ngrënies gjatë natës.[2] Megjithatë, obeziteti nuk konsiderohet çrregullim psikiatrik dhe, për këtë arsye, nuk renditet si sëmundje psikiatrike në DSM-IVR.[138] Rreziku i peshës së tepërt dhe obezitetit është më i lartë te personat me çrregullime psikiatrike sesa te personat pa to.[139] Obeziteti dhe depresioni ndikojnë te njëra-tjetra: obeziteti e rrit rrezikun e depresionit klinik, ndërsa depresioni rrit gjasat për zhvillimin e obezitetit.[3]

Obeziteti i shkaktuar nga ilaçet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Disa barna mund të shkaktojnë shtim në peshë ose ndryshime në përbërjen e trupit; ndër to janë insulina, sulfoniluretë, tiazolidinedionet, antipsikotikët atipikë, antidepresivët, steroidet, disa antikonvulsantë (fenitoina dhe valproati), pizotifeni dhe disa forma të kontracepsionit hormonal.[2]

Përcaktuesit shoqërorë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Rrotulla e sëmundjeve (Yamai no soshi, fundi i shekullit XII) paraqet një grua huadhënëse obeze, gjendje që konsiderohej sëmundje e të pasurve.
Obeziteti në vendet e zhvilluara lidhet me pabarazinë ekonomike.

Ndikimet gjenetike janë të rëndësishme për të kuptuar obezitetin, por nuk mund ta shpjegojnë plotësisht rritjen e madhe të tij në vende të caktuara ose në mbarë botën.[140] Ndonëse pranohet se, në nivel individual, marrja e energjisë që tejkalon shpenzimin e saj çon në shtim të peshës trupore, shkaqet e ndryshimeve në këta dy faktorë në nivel shoqëror debatohen gjerësisht. Ka disa teori për shkaqet, por shumica besojnë se bëhet fjalë për një ndërthurje faktorësh të ndryshëm.

Lidhja mes klasës shoqërore dhe indeksit të masës trupore (IMT) ndryshon në mbarë botën. Një studim i vitit 1989 zbuloi se në vendet e zhvilluara, gratë e klasave të larta shoqërore kishin më pak gjasa të ishin obeze. Nuk u vunë re dallime domethënëse mes burrave të klasave të ndryshme shoqërore. Në vendet në zhvillim, gratë, burrat dhe fëmijët e klasave të larta shoqërore kishin nivele më të larta të obezitetit.[141][142] Në vitin 2007, përsëritja e të njëjtit studim gjeti të njëjtat lidhje, por ato ishin më të dobëta. Mendohej se dobësimi i lidhjes vinte si pasojë e globalizimit.[143] Në vendet e zhvilluara, nivelet e obezitetit te të rriturit dhe përqindja e adoleshentëve me mbipeshë lidhen me pabarazinë e të ardhurave. Një lidhje e ngjashme vihet re mes shteteve të SHBA-së: në shtetet me pabarazi më të madhe, më shumë të rritur, edhe ata të klasave të larta shoqërore, janë obezë.[144]

Janë propozuar shumë shpjegime për lidhjet mes IMT-së dhe klasës shoqërore. Mendohet se në vendet e zhvilluara, të pasurit mund të përballojnë ushqime më ushqyese, përballen me presion më të madh shoqëror për të mbetur të dobët dhe kanë më shumë mundësi, si dhe pritshmëri më të larta, për të ruajtur aftësinë fizike. Në vendet në zhvillim, modelet e vërejtura mendohet se lidhen me mundësinë për të përballuar ushqimin, shpenzimin e lartë të energjisë gjatë punës fizike dhe vlerat kulturore që parapëlqejnë përmasa më të mëdha trupore.[143] Edhe qëndrimet ndaj peshës trupore të njerëzve në mjedisin shoqëror të një individi mund të luajnë rol në obezitet. Është gjetur një lidhje mes ndryshimeve të IMT-së me kalimin e kohës te miqtë, vëllezërit e motrat dhe bashkëshortët.[145] Stresi dhe perceptimi i statusit të ulët shoqëror duket se rrisin rrezikun për obezitet.[144][146][147]

Pirja e duhanit ka ndikim të rëndësishëm në peshën e një individi. Gjatë dhjetë vjetëve, ata që e lënë duhanin shtojnë mesatarisht 4,4 kilogramë (9,7 lb) në rastin e burrave dhe 5,0 kilogramë (11,0 lb) në rastin e grave.[148] Megjithatë, ndryshimet në normat e pirjes së duhanit kanë pasur pak ndikim në normat e përgjithshme të obezitetit.[149]

Në Shtetet e Bashkuara, numri i fëmijëve që ka një person lidhet me rrezikun e tij për obezitet. Rreziku i grave rritet me 7% për çdo fëmijë, ndërsa ai i burrave me 4%.[150] Kjo mund të shpjegohet pjesërisht nga fakti se kujdesi për fëmijët në varësi të prindërve ul aktivitetin fizik te prindërit perëndimorë.[151]

Në botën në zhvillim, urbanizimi po luan rol në rritjen e normës së obezitetit. Në Kinë, normat e përgjithshme të obezitetit janë nën 5%; megjithatë, në disa qytete ato kalojnë 20%.[152] Kjo mund të vijë pjesërisht nga problemet e projektimit urban, si mungesa e hapësirave publike të përshtatshme për aktivitet fizik.[119] Koha e kaluar në automjete motorike, në vend të përdorimit të mënyrave aktive të transportit, si biçikleta ose ecja, lidhet me rrezik më të lartë për obezitet.[153][154]

Mendohet se kequshqyerja në fillim të jetës luan rol në rritjen e normave të obezitetit në botën në zhvillim.[155] Ndryshimet endokrine që ndodhin gjatë periudhave të kequshqyerjes mund të nxisin depozitimin e yndyrës kur bëhet sërish e disponueshme më shumë energji ushqimore.[155]

Bakteret e zorrëve

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Studimi i ndikimit të agjentëve infektivë në metabolizëm është ende në fazat e para. Është vërejtur se flora e zorrëve ndryshon te njerëzit e dobët dhe te ata me obezitet. Ka tregues se flora e zorrëve mund të ndikojë në potencialin metabolik. Besohet se ky ndryshim i dukshëm u jep baktereve një aftësi më të madhe për të përthithur energji, duke kontribuar kështu në obezitet. Ende nuk është përcaktuar pa mëdyshje nëse këto dallime janë shkaku i drejtpërdrejtë apo pasoja e obezitetit.[156] Përdorimi i antibiotikëve te fëmijët është lidhur gjithashtu me obezitetin më vonë gjatë jetës.[157][158]

Te njerëzit dhe te disa lloje të ndryshme kafshësh është vërejtur një lidhje midis viruseve dhe obezitetit. Ende nuk dihet se deri në ç’masë këto lidhje mund të kenë ndikuar në rritjen e përhapjes së obezitetit.[159]

Faktorë të tjerë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Mungesa e gjumit lidhet gjithashtu me obezitetin.[160][161] Nuk është e qartë nëse njëra shkakton tjetrën.[160] Edhe nëse gjumi i shkurtër e shton shtimin në peshë, nuk dihet nëse ndikimi është domethënës apo nëse zgjatja e gjumit do të sillte përfitim.[162]

Disa studiues kanë propozuar se përbërjet kimike të quajtura "obezogjenë" (kategori që përfshin disa kimikate që çrregullojnë sistemin endokrin, si bisfenolët dhe ftalatet) mund të luajnë rol në obezitet.[163][164]

Disa tipare të personalitetit lidhen me obezitetin.[165] Vetmia,[166] neuroticizmi, impulsiviteti dhe ndjeshmëria ndaj shpërblimit janë më të zakonshme te personat me obezitet; ndërsa ndërgjegjshmëria dhe vetëkontrolli janë më pak të zakonshme.[165][167] Meqë shumica e studimeve për këtë temë bazohen në pyetësorë, është e mundur që gjetjet t’i mbivlerësojnë lidhjet midis personalitetit dhe obezitetit: personat me obezitet mund të jenë të vetëdijshëm për stigmën shoqërore që lidhet me obezitetin, ndaj përgjigjet e tyre mund të jenë të njëanshme.[165] Po kështu, personaliteti i personave që kanë pasur obezitet gjatë fëmijërisë mund të jetë ndikuar nga stigma, në vend që këto tipare të personalitetit të kenë vepruar si faktorë rreziku për obezitetin.[165]

Në lidhje me globalizimin, dihet se liberalizimi i tregtisë lidhet me obezitetin. Një studim i bazuar në të dhënat e 175 vendeve gjatë viteve 1975–2016 tregoi se përhapja e obezitetit kishte korrelacion pozitiv me hapjen tregtare dhe se ky korrelacion ishte më i fortë në vendet në zhvillim.[168]

Fiziologjia patologjike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Dy minj të bardhë me veshë të përmasave të ngjashme, sy të zinj dhe hundë rozë. Megjithatë, trupi i miut në të majtë është rreth tri herë më i gjerë se ai i miut me përmasa normale në të djathtë.
Krahasimi i një miu që nuk mund të prodhojë Leptina [en], gjë që shkakton obezitet (majtas), me një mi normal (djathtas)

Konsiderohet se dy procese të dallueshme, por të lidhura, përfshihen në zhvillimin e obezitetit: bilanci energjetik pozitiv i vazhdueshëm (marrja e energjisë tejkalon shpenzimin e saj) dhe rivendosja e "pikës së përcaktuar" të peshës trupore në një vlerë më të lartë.[108] Procesi i dytë shpjegon pse ka qenë e vështirë të gjenden trajtime efektive për obezitetin. Biologjia themelore e këtij procesi mbetet e paqartë, por kërkimet po ndihmojnë të sqarohen mekanizmat.[108]

Në nivel biologjik, në zhvillimin dhe ruajtjen e obezitetit përfshihen shumë mekanizma të mundshëm patofiziologjikë.[169] Kjo fushë kërkimore ishte lënë pothuajse e paeksploruar deri në zbulimin e gjenit të leptinës më 1994, nga laboratori i J. M. Friedmanit.[170] Megjithëse leptina dhe Grelina [en] prodhohen në inde periferike, ato kontrollojnë oreksin nëpërmjet veprimit të tyre në sistemin nervor qendror [en]. Në veçanti, ato dhe hormone të tjera që lidhen me oreksin veprojnë mbi hipotalamusin, një rajon i trurit qendror për rregullimin e marrjes së ushqimit dhe shpenzimit të energjisë. Brenda hipotalamusit ka disa qarqe që ndihmojnë në integrimin e oreksit; më i kuptuari prej tyre është rruga e melanokortinës [en].[169] Qarku nis në një zonë të hipotalamusit, bërthamën harkore, e cila dërgon sinjale drejt hipotalamusit lateral [en] (HL) dhe hipotalamusit ventromedial (HVM), përkatësisht qendrat e të ushqyerit dhe të ngopjes së trurit.[171]

Bërthama harkore përmban dy grupe të dallueshme neuronësh.[169] Grupi i parë bashkëshpreh neuropeptidin Y (NPY) dhe Peptidi i lidhur me agutin [en] (AgRP), dhe dërgon sinjale stimuluese drejt HL-së dhe sinjale frenuese drejt HVM-së. Grupi i dytë bashkëshpreh Proopiomelanokortina [en] (POMC) dhe transkriptin e rregulluar nga kokaina dhe amfetamina (CART), dhe dërgon sinjale stimuluese drejt HVM-së dhe sinjale frenuese drejt HL-së. Si rrjedhojë, neuronet NPY/AgRP nxisin të ushqyerit dhe pengojnë ngopjen, ndërsa neuronet POMC/CART nxisin ngopjen dhe pengojnë të ushqyerit. Të dy grupet e neuroneve të bërthamës harkore rregullohen pjesërisht nga leptina. Leptina frenon grupin NPY/AgRP dhe njëkohësisht stimulon grupin POMC/CART. Prandaj, mungesa e sinjalizimit të leptinës, qoftë për shkak të mungesës së leptinës apo të rezistencës ndaj saj, çon në ushqyerje të tepruar dhe mund të shpjegojë disa forma gjenetike dhe të fituara të obezitetit.[169]

Trajtimi kryesor i obezitetit konsiston në humbjen e peshës përmes ndërhyrjeve në stilin e jetës, përfshirë dietat e përshkruara dhe ushtrimet fizike; në menaxhimin e obezitetit mund të përdoren edhe barnat dhe kirurgjia.[24][98][172][173] Edhe pse nuk dihet qartë se cilat dieta mund të ndihmojnë në humbjen afatgjatë të peshës dhe efektiviteti i dietave me pak kalori është i debatueshëm,[174] ndryshimet në stilin e jetesës që ulin marrjen e kalorive ose rrisin aktivitetin fizik për një kohë të gjatë priren të sjellin gjithashtu njëfarë humbjeje të qëndrueshme në peshë, megjithëse me një rikthim të ngadaltë të peshës me kalimin e kohës.[24][174][175][176]

Megjithëse 87% e pjesëmarrësve në Regjistrin Kombëtar të Kontrollit të Peshës arritën të ruanin për 10 vjet një humbje prej 10% të peshës trupore,[177] nuk dihet nëse kjo shkallë e humbjes së peshës mjafton për ta ulur indeksin e masës trupore të shumicës së pjesëmarrësve nën pragun klinik të obezitetit; po ashtu, nuk dihet cila qasje ushqimore është më e përshtatshme për ruajtjen afatgjatë të humbjes së peshës.[178] Në SHBA rekomandohen ndërhyrje intensive të sjelljes që ndërthurin ndryshimet në ushqyerje me ushtrimet fizike.[24][172][179] Agjërimi me ndërprerje nuk sjell përfitim shtesë në humbjen e peshës krahasuar me kufizimin e vazhdueshëm të energjisë.[178] Respektimi i planit është faktor më i rëndësishëm për suksesin e humbjes së peshës sesa lloji i dietës që ndjek individi.[178][180]

Disa dieta me pak kalori janë efektive.[24] Në periudhën afatshkurtër, dietat me pak karbohidrate duket se janë më të mira se dietat me pak yndyrë për humbjen e peshës.[181] Megjithatë, në periudhën afatgjatë, të gjitha llojet e dietave me pak karbohidrate dhe me pak yndyrë duken njësoj të dobishme.[181][182] Rreziqet e sëmundjeve të zemrës dhe diabetit që lidhen me dieta të ndryshme duket se janë të ngjashme.[183]

Nxitja e dietës mesdhetare te personat obezë mund të ulë rrezikun e sëmundjeve të zemrës.[181] Ulja e konsumit të pijeve me sheqer lidhet gjithashtu me humbjen e peshës.[181] Përqindja e suksesit në ruajtjen afatgjatë të humbjes së peshës përmes ndryshimeve në stilin e jetesës është e ulët, nga 2 deri në 20%.[184] Ndryshimet në ushqyerje dhe stilin e jetës janë efektive për të kufizuar shtimin e tepërt në peshë gjatë shtatzënisë dhe për të përmirësuar rezultatet si për nënën, ashtu edhe për fëmijën.[185] Këshillimi intensiv për ndryshimin e sjelljes rekomandohet për personat obezë që kanë edhe faktorë të tjerë rreziku për sëmundjet e zemrës.[186]

Politikat shëndetësore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Obeziteti është një problem kompleks i shëndetit publik dhe i politikave për shkak të përhapjes, kostove dhe efekteve të tij shëndetësore.[187] Prandaj, menaxhimi i tij kërkon ndryshime në kontekstin më të gjerë shoqëror dhe përpjekje nga komunitetet, autoritetet vendore dhe qeveritë.[179] Përpjekjet e shëndetit publik synojnë të kuptojnë dhe të korrigjojnë faktorët mjedisorë që shkaktojnë rritjen e përhapjes së obezitetit në popullatë. Zgjidhjet synojnë ndryshimin e faktorëve që shkaktojnë konsum të tepërt të energjisë ushqimore dhe pengojnë aktivitetin fizik. Përpjekjet përfshijnë programe ushqimore shkollore të rimbursuara nga qeveria federale, kufizimin e marketingut të drejtpërdrejtë të ushqimeve të pashëndetshme për fëmijët[188] dhe pakësimin e mundësisë për të blerë pije me sheqer në shkolla.[189] Organizata Botërore e Shëndetësisë rekomandon taksimin e pijeve me sheqer.[190] Në krijimin e mjediseve urbane, janë bërë përpjekje për të rritur qasjen në parqe dhe për të zhvilluar rrugë për këmbësorët.[191] Ka gjithashtu përpjekje për të trajtuar përhapjen e zonave me tepricë ushqimesh të gatshme, pra zonave me bollëk mundësish për ushqim të përshtatshëm ose të shpejtë, pasi është konstatuar se këto lidhen fort me normat e obezitetit.[192]

Fushatat në median e masave duket se kanë efektshmëri të kufizuar në ndryshimin e sjelljeve që ndikojnë te obeziteti, por mund të rrisin njohuritë dhe ndërgjegjësimin për aktivitetin fizik dhe dietën, çka mund të sjellë ndryshime afatgjata. Fushatat mund të ndihmojnë gjithashtu në pakësimin e kohës së kaluar ulur ose shtrirë dhe të ndikojnë pozitivisht te synimi për t'u angazhuar në aktivitet fizik.[193][194] Etiketimi ushqimor me informacion mbi energjinë në menutë mund të ndihmojë në uljen e marrjes së energjisë gjatë ngrënies në restorante.[195] Disa bëjnë thirrje për politika kundër ushqimeve tepër të përpunuara.[196][197]

Ndërhyrjet mjekësore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Që nga futja e barnave për trajtimin e obezitetit në vitet 1930, janë provuar shumë përbërës. Shumica e tyre e ulin peshën trupore në një masë të vogël dhe disa nuk tregtohen më për obezitetin për shkak të efekteve anësore. Nga 25 barnat kundër obezitetit që u tërhoqën nga tregu ndërmjet viteve 1964 dhe 2009, 23 vepronin duke ndryshuar funksionet e neurotransmetuesve kimikë në tru. Efektet anësore më të zakonshme që çuan në tërheqjen e këtyre barnave ishin çrregullimet mendore, efektet anësore kardiake dhe abuzimi me barnat [en] ose varësia prej tyre. U raportua se shtatë produkte shoqëroheshin me vdekje.[198]

Gjashtë barnat për përdorim afatgjatë janë: Liraglutidi [en], Naltreksoni/bupropioni [en], Orlistati [en], Semaglutidi [en], Tirzepatidi [en] dhe Fentermina/topiramati [en].[199] Nuk ka të dhëna se si këto barna ndikojnë në ndërlikimet afatgjata të obezitetit, si sëmundjet kardiovaskulare ose vdekja,[5] ndonëse studimet mbi semaglutidin kanë treguar përfitime kardiovaskulare.[200] Pas ndërprerjes së trajtimit me agonistët e receptorit GLP-1 [en], si semaglutidi, liraglutidi dhe tirzepatidi, njerëzit rifitojnë mesatarisht më shumë se gjysmën (50–70%) e peshës së humbur brenda një viti.[200][201]

Në vitin 2019, një rishikim sistematik krahasoi ndikimin në peshë të dozave të ndryshme të fluoksetinës [en] (60 mg/ditë, 40 mg/ditë, 20 mg/ditë dhe 10 mg/ditë) te të rriturit me obezitet.[202] Krahasuar me placebon, të gjitha dozat e fluoksetinës duket se ndihmonin në humbjen e peshës, por rritnin rrezikun e efekteve anësore gjatë trajtimit, si marramendja, përgjumja, lodhja, pagjumësia dhe të përzierat. Megjithatë, këto përfundime u mbështetën në prova me siguri të ulët.[202] Në të njëjtin rishikim, kur krahasuan ndikimin e fluoksetinës në peshën e të rriturve me obezitet me atë të agjentëve të tjerë kundër obezitetit, xhelit me acide yndyrore omega-3 dhe mungesës së trajtimit, autorët nuk arritën në përfundime të qarta për shkak të cilësisë së dobët të provave.[202]

Ndër barnat antipsikotike për trajtimin e skizofrenisë, klozapina [en] është më efektivja, por ka edhe rrezikun më të lartë për të shkaktuar sindromën metabolike [en], një nga tiparet kryesore të së cilës është obeziteti. Te personat që shtojnë peshë për shkak të klozapinës, marrja e metforminës mund të përmirësojë, sipas raportimeve, tri nga pesë përbërësit e sindromës metabolike: perimetrin e belit, glukozën esëll dhe trigliceridet esëll.[203]

Trajtimi më efektiv për obezitetin është kirurgjia bariatrike.[6][24] Llojet e procedurave përfshijnë vendosjen laparoskopike të unazës gastrike të rregullueshme, bajpasin gastrik Roux-en-Y, gastrektominë vertikale në formë mëngëje dhe derivimin biliopankreatik.[204] Kirurgjia për obezitetin e rëndë shoqërohet me humbje afatgjatë të peshës, përmirësim të gjendjeve të lidhura me obezitetin[205] dhe ulje të vdekshmërisë së përgjithshme; megjithatë, përmirësimi i shëndetit metabolik vjen si pasojë e humbjes së peshës, jo e kirurgjisë.[206] Një studim zbuloi se humbja e peshës ishte 14%–25% (në varësi të llojit të procedurës së kryer) pas 10 vjetësh, si dhe se vdekshmëria nga të gjitha shkaqet ishte ulur me 29% krahasuar me metodat standarde të humbjes së peshës.[207] Komplikime shfaqen në rreth 17% të rasteve, ndërsa në 7% të rasteve nevojitet një operacion i dytë.[205]

Përhapja e obezitetit te të rriturit, sipas OBSH-së

Në periudhat e hershme historike, obeziteti ishte i rrallë dhe mund të arrihej vetëm nga një elitë e vogël, megjithëse njihej tashmë si problem shëndetësor. Por, me rritjen e mirëqenies në periudhën e hershme moderne, ai preku gjithnjë e më shumë njerëz.[208] Para viteve 1970, obeziteti ishte një gjendje relativisht e rrallë edhe në vendet më të pasura dhe, kur shfaqej, prirej të prekte të pasurit. Më pas, një ndërthurje ngjarjesh nisi të ndryshonte gjendjen njerëzore. Indeksi mesatar i masës trupore i popullatave në vendet e botës së parë filloi të rritej dhe, si pasojë, u shtua me shpejtësi përqindja e njerëzve me mbipeshë dhe obezitet.[209]

Në vitin 1997, OBSH-ja e njohu zyrtarisht obezitetin si epidemi globale.[210] Sipas vlerësimit të OBSH-së, në vitin 2008 të paktën 500 milionë të rritur (mbi 10%) ishin obezë, dhe përqindja ishte më e lartë te gratë sesa te burrat.[211] Përhapja globale e obezitetit u më shumë se dyfishua ndërmjet viteve 1980 dhe 2014. Në vitin 2014, mbi 600 milionë të rritur ishin obezë, që përbënte rreth 13 për qind të popullsisë së rritur në botë,[212] ndërsa sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë kjo shifër arriti në 16% deri në vitin 2022.[213] Në Shtetet e Bashkuara, në vitet 2015–2016, u prekën rreth 39,6% e të rriturve gjithsej (37,9% e burrave dhe 41,1% e grave).[214] Në vitin 2000, Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) deklaroi se mbipesha dhe obeziteti po zëvendësonin shqetësime më tradicionale të shëndetit publik, si kequshqyerja dhe sëmundjet infektive, si ndër shkaqet më të rëndësishme të shëndetit të dobët.[215]

Në vitin 2022, 20 vendet me përhapjen më të lartë të obezitetit te të rriturit ndodheshin kryesisht në ishujt e Paqësorit, Karaibe, Lindjen e Afërt dhe Afrikën e Veriut. Në Tonga (71,7 për qind), Nauru (69,9 për qind), Tuvalu (64,2 për qind) dhe Samoa (62,4 për qind), 60 për qind ose më shumë e popullsisë së rritur ishte obeze. Megjithëse përhapja e obezitetit te të rriturit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës ishte e trembëdhjeta më e lartë në botë (42,0 për qind), për shkak të popullsisë së madhe ky vend kishte numrin më të madh të të rriturve obezë, duke përbërë një të tetën e totalit global.[216]

Shkalla e obezitetit rritet edhe me moshën, të paktën deri në moshën 50 ose 60 vjeç[54]: 5 ; obeziteti i rëndë në Shtetet e Bashkuara, Australi dhe Kanada po rritet më shpejt se shkalla e përgjithshme e obezitetit.[32][217][218] Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik ka parashikuar se shkalla e obezitetit do të rritet të paktën deri në vitin 2030, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara, Meksikë dhe Angli, ku pritet të arrijë përkatësisht në 47%, 39% dhe 35%.[219]

Dikur i konsideruar si problem vetëm i vendeve me të ardhura të larta, obeziteti po shtohet në mbarë botën dhe po prek si vendet e zhvilluara, ashtu edhe ato në zhvillim.[220] Këto rritje janë ndier më fort në mjediset urbane.[211] Në vitin 2021, pothuajse gjysma e popullsisë së rritur në botë — një miliard burra dhe 1,11 miliardë gra të moshës 25 vjeç e lart — kishin mbipeshë ose ishin obezë. Parashikohej se, nëse këto prirje vazhdonin, deri në vitin 2050 rreth 57,4% e burrave dhe 60,3% e grave do të kishin mbipeshë ose do të ishin obezë.

Dallimet sipas seksit dhe gjinisë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dallimet sipas seksit dhe gjinisë[221] ndikojnë në përhapjen e obezitetit. Në mbarë botën ka më shumë gra obeze sesa burra obezë, por shifrat ndryshojnë në varësi të mënyrës së matjes së obezitetit.[222][223]

Shkalla e obezitetit te të rriturit në SHBA të moshës 20 vjeç e lart ishte 41,9% nga viti 2017 deri në mars 2020, ndërsa obeziteti i rëndë ishte 9,2% gjatë së njëjtës periudhë.[224] Shkalla ishte më e ulët te të rriturit aziatikë johispanikë (17,4%), krahasuar me të rriturit e bardhë johispanikë (42,2%), zezakë johispanikë (49,6%) dhe hispanikë (44,8%).[225]

Përqindja e burrave të klasifikuar si obezë
Përqindja e grave të klasifikuara si obeze

Fjala obesity vjen nga latinishtja obesitas, që do të thotë "i shëndoshë, i trashë ose i bëshëm". Ēsus është pjesorja e së shkuarës e foljes edere (të hash), së cilës i është shtuar ob (mbi).[226] Oxford English Dictionary dokumenton përdorimin e saj të parë më 1611 nga Randle Cotgrave.[227]

Qëndrimet historike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Një burrë shumë i shëndoshë, me mjekër të dyfishtë dhe mustaqe të theksuara, i veshur me të zeza dhe me një shpatë në anën e majtë.
Gjatë Mesjetës dhe Rilindjes: Gjenerali toskan Alessandro del Borro, që i atribuohet Charles Mellin, 1645[228]
Një figurinë e vogël e gdhendur në gur, që paraqet një grua të shëndoshë.
Venusi i Willendorf-it, krijuar rreth viteve 24.000–22.000 p.e.s.

Mjekësia e lashtë greke [en] e njihte obezitetin si çrregullim mjekësor dhe shënonte se edhe egjiptianët e lashtë e shihnin në të njëjtën mënyrë.[208] Hipokrati shkroi se "shëndoshësia nuk është vetëm sëmundje më vete, por edhe paralajmëruese e sëmundjeve të tjera".[2] Kirurgu indian Sushruta (shekulli VI p.e.s.) e lidhi obezitetin me diabetin dhe sëmundjet e zemrës.[229] Ai rekomandoi punë fizike për ta trajtuar atë dhe pasojat e saj.[229] Për pjesën më të madhe të historisë njerëzore, njerëzimi është përballur me mungesën e ushqimit.[230] Kështu, historikisht, obeziteti është parë si shenjë e pasurisë dhe begatisë. Ai ishte i zakonshëm ndër zyrtarët e lartë në qytetërimet e lashta të Azisë Lindore.[231] Në shekullin XVII, shkrimtari mjekësor anglez Tobias Venner vlerësohet si një nga të parët që e përshkroi këtë gjendje si një sëmundje shoqërore në një libër të botuar në gjuhën angleze.[208][232]

Me fillimin e Revolucionit Industrial, u kuptua se fuqia ushtarake dhe ekonomike e kombeve varej si nga përmasat trupore, ashtu edhe nga forca e ushtarëve dhe punëtorëve të tyre.[210] Rritja e indeksit mesatar të masës trupore, nga niveli që sot konsiderohet nënpeshë drejt intervalit që sot konsiderohet normal, luajti rol të rëndësishëm në zhvillimin e shoqërive të industrializuara.[210] Kështu, gjatë shekullit XIX, në botën e zhvilluar u rritën si gjatësia, ashtu edhe pesha. Gjatë shekullit XX, kur popullsitë arritën potencialin e tyre gjenetik për gjatësinë, pesha nisi të rritej shumë më tepër se gjatësia, duke sjellë obezitetin.[210] Në vitet 1950, rritja e pasurisë në botën e zhvilluar uli vdekshmërinë e fëmijëve, por, me rritjen e peshës trupore, sëmundjet e zemrës dhe të veshkave u bënë më të shpeshta.[210][233] Gjatë kësaj periudhe, kompanitë e sigurimeve vunë re lidhjen mes peshës dhe jetëgjatësisë dhe rritën primet për personat obezë.[2]

Shumë kultura, përgjatë historisë, e kanë parë obezitetin si pasojë të një të mete të karakterit. Personazhi obesus, ose personazhi i shëndoshë, në komedinë e lashtë greke [en] ishte grykës dhe objekt talljeje. Në kohët e krishtera, ushqimi shihej si rrugë drejt mëkateve të përtacisë dhe epshit.[22] Në kulturën moderne perëndimore, pesha e tepërt shpesh konsiderohet jo tërheqëse dhe obeziteti lidhet zakonisht me stereotipe të ndryshme negative. Njerëzit e të gjitha moshave mund të përballen me stigmatizim shoqëror, të bëhen shënjestër e ngacmimeve ose të përjashtohen nga bashkëmoshatarët.[234]

Perceptimet publike në shoqëritë perëndimore për peshën e shëndetshme trupore ndryshojnë nga ato për peshën që konsiderohet ideale; të dyja këto perceptime kanë ndryshuar që nga fillimi i shekullit XX. Pesha që shihet si ideale është ulur që nga vitet 1920. Këtë e ilustron fakti se gjatësia mesatare e fitueseve të konkursit Miss America u rrit me 2% nga viti 1922 deri më 1999, ndërsa pesha e tyre mesatare u ul me 12%.[235] Nga ana tjetër, pikëpamjet e njerëzve për peshën e shëndetshme kanë ndryshuar në drejtim të kundërt. Në Britani, pesha mbi të cilën njerëzit e konsideronin veten mbipeshë ishte dukshëm më e lartë më 2007 sesa më 1999.[236] Mendohet se këto ndryshime vijnë nga rritja e dhjamosjes, e cila ka sjellë pranimin më të madh të yndyrës së tepërt trupore si diçka normale.[236]

Obeziteti ende shihet si shenjë e pasurisë dhe mirëqenies në shumë pjesë të Afrikës. Kjo është bërë veçanërisht e zakonshme që nga fillimi i epidemisë së HIV-it.[2]

Paraqitjet e para skulpturore të trupit të njeriut, të krijuara 20.000–35.000 vjet më parë, paraqesin femra obeze. Disa ia atribuojnë figurat e Venusit prirjes për të theksuar pjellorinë, ndërsa të tjerë mendojnë se ato përfaqësojnë "dhjamosjen" e njerëzve të asaj kohe.[22] Megjithatë, trupmadhësia mungon si në artin grek, ashtu edhe në atë romak, ndoshta në përputhje me idealet e tyre të maturisë. Kjo prirje vazhdoi gjatë pjesës më të madhe të historisë së krishterë evropiane, ku si obezë paraqiteshin vetëm njerëzit me status të ulët socioekonomik.[22]

Gjatë Rilindjes, disa pjesëtarë të shtresës së lartë nisën ta shfaqnin me krenari trupin e tyre të madh, siç shihet në portretet e Henrikut VIII të Anglisë dhe Alessandro dal Borros.[22] Rubens (1577–1640) paraqiste rregullisht në pikturat e tij gra trupmëdha; prej kësaj lindi termi "Rubeneske". Këto gra, megjithatë, ruanin ende formën e "orës së rërës", të lidhur me pjellorinë.[237] Gjatë shekullit XIX, pikëpamjet për obezitetin ndryshuan në botën perëndimore. Pas shekujsh kur obeziteti lidhej me pasurinë dhe statusin shoqëror, trupi i hollë nisi të shihej si standardi i dëshirueshëm.[22] Në gravurën e tij të vitit 1819, The Belle Alliance, or the Female Reformers of Blackburn!!!, artisti George Cruikshank kritikoi veprimtarinë e reformatorëve gra në Blackburn dhe e përdori dhjamosjen për t'i paraqitur ato si jofemërore.[238]

Shoqëria dhe kultura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Përveç ndikimeve në shëndet, obeziteti mund të sjellë shumë probleme, përfshirë disavantazhe në punësim[239]: 29 [240] dhe rritje të kostove të biznesit.

Studimet vlerësuan se kostot mjekësore që i atribuoheshin obezitetit në SHBA në vitin 2005 arrinin në 190,2 miliardë dollarë, ose 20,6% të të gjitha shpenzimeve mjekësore,[241][242][243] ndërsa kostoja e obezitetit në Kanada u vlerësua në 2 miliardë dollarë kanadezë në vitin 1997 (2,4% e kostove të përgjithshme shëndetësore).[98] Kostoja e përgjithshme e drejtpërdrejtë vjetore e mbipeshës dhe obezitetit në Australi në vitin 2005 ishte 21 miliardë dollarë australianë. Australianët mbipeshë dhe obezë përfituan gjithashtu 35,6 miliardë dollarë australianë në subvencione qeveritare.[244] Shpenzimet vjetore të vlerësuara për produktet dietike variojnë nga 40 miliardë deri në 100 miliardë dollarë vetëm në SHBA.[245]

Komisioni i The Lancet për obezitetin bëri thirrje në vitin 2019 për një traktat global — të modeluar sipas Konventës Kornizë të OBSH-së për Kontrollin e Duhanit — që do t’i angazhonte vendet të trajtonin obezitetin dhe kequshqyerjen, duke e përjashtuar shprehimisht industrinë ushqimore nga hartimi i politikave. Komisioni vlerësoi se kostoja globale e obezitetit ishte 2 trilionë dollarë në vit, ose rreth 2,8% e PBB-së botërore.[246]

Programet për parandalimin e obezitetit ulin dukshëm koston e trajtimit të sëmundjeve të lidhura me të. Megjithatë, sa më gjatë të jetojnë njerëzit, aq më shumë kosto mjekësore kanë. Prandaj, analizat përfundojnë se ulja e obezitetit mund ta përmirësojë shëndetin publik, por nuk ka gjasa të ulë shpenzimet e përgjithshme shëndetësore.[247] Në nivel global, disa vende kanë vendosur tatimet ndëshkuese (si Tatimi mbi pijet me sheqer) për të frenuar zakonet ushqimore dhe konsumatore, si dhe për të kompensuar kostot ekonomike.[nevojitet citimi]

Një karrige tepër e gjerë pranë disa karrigeve me përmasa normale.
Shërbimet u përshtaten personave obezë me pajisje të posaçme, si karrige shumë më të gjera.[248]

Obeziteti mund të sjellë stigmatizim shoqëror dhe disavantazhe në punësim. [239]: 29  Krahasuar me punonjësit me peshë ideale, punonjësit me obezitet, mesatarisht, mungojnë më shpesh në punë dhe marrin më shumë leje për paaftësi, duke rritur kështu kostot për punëdhënësit dhe duke ulur produktivitetin.[249] Një studim që shqyrtoi punonjësit e Universitetit Duke zbuloi se personat me indeks të masës trupore (IMT) mbi 40 kg/m2 paraqitën dy herë më shumë kërkesa për kompensim të punëtorëve sesa ata me IMT nga 18,5 deri në 24,9 kg/m2. Ata humbën gjithashtu më shumë se 12 herë më shumë ditë pune. Dëmtimet më të shpeshta në këtë grup vinin nga rrëzimet dhe ngritja e peshave, duke prekur kështu gjymtyrët e poshtme, kyçet ose duart dhe shpinën.[250] Bordi i Sigurimeve për Punonjësit e Shtetit të Alabamës miratoi një plan të debatueshëm për t'u ngarkuar punonjësve me obezitet dhe atyre me probleme të tjera shëndetësore 50 dollarë në muaj për sigurimin shëndetësor, i cili përndryshe do të kushtonte 25 dollarë, përveç rastit kur ata ndërmerrnin hapa për të humbur peshë dhe për të përmirësuar shëndetin. Këto masa nisën në janar 2010 dhe zbatohen për punonjësit e shtetit, IMT-ja e të cilëve kalon 35 kg/m2, ose që kanë probleme të tjera shëndetësore dhe nuk ndërmarrin hapa për ta përmirësuar shëndetin e tyre brenda një viti. Kjo krijon një situatë Catch-22 [en], pasi shumë kompani sigurimi refuzojnë të paguajnë për trajtimet e personave që jetojnë me obezitet.[251]

Disa studime tregojnë se personat me obezitet kanë më pak gjasa të punësohen dhe të promovohen.[234] Personat me obezitet paguhen gjithashtu më pak se kolegët e tyre që nuk jetojnë me obezitet për të njëjtën punë; gratë me obezitet fitojnë mesatarisht 6% më pak dhe burrat me obezitet 3% më pak.[239]: 30 

Disa industri, si aviacioni, kujdesi shëndetësor dhe industria ushqimore, përballen me shqetësime të veçanta. Për shkak të rritjes së shkallës së obezitetit, kompanitë ajrore përballen me kosto më të larta të karburantit dhe presionin për të rritur gjerësinë e sediljeve.[252] Në vitin 2000, pesha shtesë e pasagjerëve me obezitet u kushtoi kompanive ajrore 275 milionë dollarë amerikanë.[253] Industria e kujdesit shëndetësor ka investuar në pajisje të posaçme për trajtimin e pacientëve me obezitet të klasës III, përfshirë pajisje speciale ngritëse dhe ambulanca bariatrike [en].[254] Paditë që akuzojnë restorantet për shkaktimin e obezitetit rrisin kostot e tyre.[255] Në vitin 2005, Kongresi i SHBA-së diskutoi legjislacionin për të parandaluar paditë civile kundër industrisë ushqimore lidhur me obezitetin, por ai nuk u bë ligj.[255]

Pas klasifikimit të obezitetit si sëmundje kronike nga Shoqata Mjekësore Amerikane në vitin 2013,[25] mendohet se kompanitë e sigurimit shëndetësor do të kenë më shumë gjasa të paguajnë për trajtimin, këshillimin dhe kirurgjinë për obezitetin, dhe se kostot e kërkimit dhe zhvillimit të pilulave për trajtimin e indit dhjamor ose të trajtimeve me terapi gjenike mund të bëhen më të përballueshme nëse siguruesit ndihmojnë në subvencionimin e tyre.[256] Megjithatë, klasifikimi i Shoqatës Mjekësore Amerikane nuk është ligjërisht detyrues, ndaj siguruesit shëndetësorë kanë ende të drejtën të refuzojnë mbulimin e një trajtimi ose procedure.[256]

Në vitin 2014, Gjykata Evropiane e Drejtësisë vendosi se obeziteti morbid përbën aftësi të kufizuar. Gjykata tha se, nëse obeziteti i një punonjësi e pengon atë të marrë "pjesë plotësisht dhe efektivisht në jetën profesionale në kushte të barabarta me punonjësit e tjerë", atëherë ai duhet të konsiderohet aftësi e kufizuar dhe pushimi nga puna për arsye të tilla përbën diskriminim.[257]

Statusi socioekonomik

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në vendet me të ardhura të ulëta, obeziteti mund të jetë tregues i pasurisë. Një studim eksperimental i vitit 2023 zbuloi se individët obezë në Ugandë kishin më shumë gjasa të përfitonin kredi.[258]

Pranimi i përmasave trupore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Presidenti i Shteteve të Bashkuara William H. Taft shpesh ishte objekt talljeje për mbipeshën e tij.
Politikania gjermane Ricarda Lang është përballur me turpërimin për mbipeshën në internet.[259]

Qëllimi kryesor i lëvizjes për pranimin e personave të shëndoshë është të zvogëlojë diskriminimin ndaj personave mbipeshë dhe obezë.[260][261] Megjithatë, disa pjesëtarë të lëvizjes përpiqen gjithashtu të vënë në pikëpyetje lidhjen e pranuar mes obezitetit dhe pasojave negative për shëndetin.[262]

Ekzistojnë një sërë organizatash që promovojnë pranimin e obezitetit. Ato u bënë më të njohura në gjysmën e dytë të shekullit XX.[263] Shoqata amerikane për avancimin e pranimit të personave të shëndoshë (NAAFA) u themelua në vitin 1969 dhe e përshkruan veten si organizatë për të drejtat civile, e përkushtuar për t'i dhënë fund diskriminimit për shkak të përmasave trupore.[264]

Shoqata Ndërkombëtare për Pranimin e Përmasave Trupore (ISAA) është një organizatë joqeveritare (OJQ), e themeluar në vitin 1997. Ajo ka një orientim më global dhe e përshkruan misionin e saj si promovimin e pranimit të përmasave trupore dhe ndihmën për t'i dhënë fund diskriminimit të bazuar te pesha.[265] Këto grupe shpesh kërkojnë që obeziteti të njihet si paaftësi sipas Ligjit amerikan për personat me aftësi të kufizuara (ADA). Megjithatë, sistemi ligjor amerikan ka vendosur se kostot e mundshme për shëndetin publik tejkalojnë përfitimet e shtrirjes së këtij ligji kundër diskriminimit edhe te obeziteti.[262]

Ndikimi i industrisë në kërkime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në vitin 2015, gazeta The New York Times botoi një artikull për Rrjetin Global të Bilancit Energjetik, një organizatë jofitimprurëse e themeluar më 2014, e cila u bënte thirrje njerëzve të përqendroheshin te shtimi i ushtrimeve fizike, në vend të uljes së marrjes së kalorive, për të shmangur obezitetin dhe për të qenë të shëndetshëm. Organizata u themelua me të paktën 1,5 milionë dollarë financim nga The Coca-Cola Company, dhe kompania ka siguruar 4 milionë dollarë financim për kërkime për dy shkencëtarët themelues, Gregory A. Hand dhe Steven N. Blair, që nga viti 2008.[266][267]

Shumë organizata kanë botuar raporte lidhur me mbipeshën dhe obezitetin. Në vitin 1998 u botuan udhëzimet e para federale të SHBA-së, me titullin "Clinical Guidelines on the Identification, Evaluation, and Treatment of Overweight and Obesity in Adults: The Evidence Report".[268] Në vitin 2006, Rrjeti Kanadez për Obezitetin, i njohur sot si Obesity Canada, botoi "Canadian Clinical Practice Guidelines (CPG) on the Management and Prevention of Obesity in Adults and Children". Ky është një udhëzues gjithëpërfshirës, i mbështetur në dëshmi, për trajtimin dhe parandalimin e mbipeshës dhe obezitetit te të rriturit dhe fëmijët.[98]

Në vitin 2004, Kolegji Mbretëror i Mjekëve, Fakulteti i Shëndetit Publik dhe Kolegji Mbretëror i Pediatrisë dhe Shëndetit të Fëmijëve publikuan raportin "Storing up Problems", i cili vinte në dukje problemin në rritje të obezitetit në Mbretërinë e Bashkuar.[269] Po atë vit, Komiteti i Përzgjedhur për Shëndetësinë i Dhomës së Komunave botoi atë që e quajti hetimin e vet "më gjithëpërfshirës […] të ndërmarrë ndonjëherë" mbi ndikimin e obezitetit në shëndetin dhe shoqërinë e Mbretërisë së Bashkuar, si dhe mbi qasjet e mundshme ndaj këtij problemi.[270] Në vitin 2006, Instituti Kombëtar për Shëndetin dhe Përsosmërinë Klinike (NICE) nxori udhëzime për diagnostikimin dhe trajtimin e obezitetit, si dhe për ndikimet në politikat e organizatave që nuk ofrojnë kujdes shëndetësor, si këshillat vendore.[271] Një raport i hartuar më 2007 nga Derek Wanless për King's Fund paralajmëroi se, pa masa të mëtejshme, obeziteti mund ta rëndonte financiarisht Shërbimin Shëndetësor Kombëtar.[272] Në vitin 2022, Instituti Kombëtar për Kërkime Shëndetësore dhe Kujdes (NIHR) botoi një përmbledhje gjithëpërfshirëse të kërkimeve mbi masat që autoritetet vendore mund të marrin për të ulur obezitetin.[194]

Kuadri i Veprimit për Politikat ndaj Obezitetit (OPA) i ndan masat në politika të nivelit të sipërm (upstream), të nivelit të ndërmjetëm (midstream) dhe të nivelit të poshtëm (downstream). Politikat e nivelit të sipërm synojnë të ndryshojnë shoqërinë; ato të nivelit të ndërmjetëm përpiqen të ndryshojnë sjelljet që besohet se kontribuojnë në obezitet në nivelin individual; ndërsa politikat e nivelit të poshtëm synojnë personat që tashmë kanë obezitet.[273]

Obeziteti te fëmijët

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gama e shëndetshme e indeksit të masës trupore ndryshon sipas moshës dhe seksit të fëmijës. Obeziteti te fëmijët dhe adoleshentët përkufizohet si indeks i masës trupore mbi percentilin e 95-të.[274] Të dhënat e referencës mbi të cilat bazohen këta percentila vijnë nga periudha 1963–1994 dhe, për rrjedhojë, nuk janë ndikuar nga rritjet e fundit të normave të obezitetit.[275] Në shekullin e 21-të, obeziteti te fëmijët ka arritur përmasa epidemike, me norma në rritje si në botën e zhvilluar, ashtu edhe në atë në zhvillim. Normat e obezitetit te djemtë kanadezë u rritën nga 11% në vitet 1980 në mbi 30% në vitet 1990, ndërsa gjatë së njëjtës periudhë, te fëmijët brazilianë u rritën nga 4% në 14%.[276] Në Mbretërinë e Bashkuar, në vitin 2005 kishte 60% më shumë fëmijë obezë sesa në vitin 1989.[277] Në Shtetet e Bashkuara, përqindja e fëmijëve me mbipeshë ose obezitet u rrit në 16% në vitin 2008, një rritje prej 300% krahasuar me 30 vitet e mëparshme.[278]

Ashtu si te të rriturit, shumë faktorë kontribuojnë në rritjen e normave të obezitetit te fëmijët. Ndryshimi i ushqyerjes dhe pakësimi i aktivitetit fizik konsiderohen dy shkaqet më të rëndësishme të rritjes së kohëve të fundit të rasteve të obezitetit te fëmijët.[279] Reklamimi i ushqimeve të pashëndetshme te fëmijët gjithashtu ndikon, pasi rrit konsumin e këtyre produkteve.[280] Përdorimi i antibiotikëve gjatë gjashtë muajve të parë të jetës është lidhur me peshë të tepërt në moshën shtatë deri në dymbëdhjetë vjeç.[158] Meqë obeziteti në fëmijëri shpesh vazhdon edhe në moshë madhore dhe lidhet me shumë sëmundje kronike, fëmijët obezë shpesh kontrollohen për hipertension, diabet, hiperlipidemi dhe sëmundje të mëlçisë yndyrore.[98]

Trajtimet për fëmijët bazohen kryesisht në ndërhyrje në stilin e jetesës dhe teknika të sjelljes, megjithëse përpjekjet për të rritur aktivitetin e fëmijëve kanë pasur pak sukses.[281] Në Shtetet e Bashkuara, barnat nuk janë miratuar nga FDA-ja për përdorim në këtë grupmoshë.[276] Ndërhyrjet e shkurtra për menaxhimin e peshës në kujdesin parësor (p.sh., të kryera nga mjeku ose infermieri praktikues) kanë vetëm një efekt pozitiv të kufizuar në uljen e mbipeshës ose obezitetit te fëmijët.[282] Ndërhyrjet me shumë përbërës që synojnë ndryshimin e sjelljes dhe përfshijnë ndryshime në ushqyerje e aktivitet fizik mund ta ulin indeksin e masës trupore në periudhën afatshkurtër te fëmijët e moshës 6–11 vjeç, megjithëse përfitimet janë të vogla dhe cilësia e provave është e ulët.[283]

Obeziteti te kafshët shtëpiake është i zakonshëm në shumë vende. Në Shtetet e Bashkuara, 23–41% e qenve janë mbipeshë dhe rreth 5,1% janë obezë.[284] Shkalla e obezitetit te macet ishte pak më e lartë, 6,4%.[284] Në Australi, në një mjedis veterinar është konstatuar se shkalla e obezitetit te qentë ishte 7,6%.[285] Rreziku i obezitetit te qentë lidhet me faktin nëse pronarët e tyre janë obezë ose jo; megjithatë, nuk ka një lidhje të ngjashme mes maceve dhe pronarëve të tyre.[286]

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Obesity and overweight Fact sheet N°311". WHO (në anglisht). janar 2015. Marrë më 2016-02-02.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Haslam DW, James WP (tetor 2005). "Obesity". Lancet (Review) (në anglisht). 366 (9492): 1197–1209. Bibcode:2005Lanc..366.1197H. doi:10.1016/S0140-6736(05)67483-1. PMID 16198769. S2CID 208791491.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  3. 1 2 Luppino FS, de Wit LM, Bouvy PF, Stijnen T, Cuijpers P, Penninx BW, Zitman FG (mars 2010). "Overweight, obesity, and depression: a systematic review and meta-analysis of longitudinal studies". Archives of General Psychiatry (në anglisht). 67 (3): 220–9. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2010.2. PMID 20194822.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  4. 1 2 Yazdi FT, Clee SM, Meyre D (2015). "Obesity genetics in mouse and human: back and forth, and back again". PeerJ (në anglisht). 3 e856. doi:10.7717/peerj.856. PMC 4375971. PMID 25825681.
  5. 1 2 3 Yanovski SZ, Yanovski JA (janar 2014). "Long-term drug treatment for obesity: a systematic and clinical review". JAMA (Review) (në anglisht). 311 (1): 74–86. doi:10.1001/jama.2013.281361. PMC 3928674. PMID 24231879.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  6. 1 2 3 Colquitt JL, Pickett K, Loveman E, Frampton GK (gusht 2014). "Surgery for weight loss in adults". The Cochrane Database of Systematic Reviews (Meta-analysis, Review) (në anglisht). 2014 (8) CD003641. doi:10.1002/14651858.CD003641.pub4. PMC 9028049. PMID 25105982.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  7. ↑ Powell-Wiley TM, Poirier P, Burke LE, Després JP, Gordon-Larsen P, Lavie CJ, Lear SA, Ndumele CE, Neeland IJ, Sanders P, St-Onge MP (maj 2021). "Obesity and Cardiovascular Disease: A Scientific Statement From the American Heart Association". Circulation (në anglisht). 143 (21): e984–e1010. Bibcode:2021Circu.14300973P. doi:10.1161/CIR.0000000000000973. PMC 8493650. PMID 33882682.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  8. ↑ CDC (2022-03-21). "Causes and Consequences of Childhood Obesity". Centers for Disease Control and Prevention (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-04-15. Marrë më 2022-08-18.
  9. ↑ "Policy Finder". American Medical Association (AMA) (në anglisht). Marrë më 2022-08-18.
  10. 1 2 Kanazawa M, Yoshiike N, Osaka T, Numba Y, Zimmet P, Inoue S (2005). "Criteria and Classification of Obesity in Japan and Asia-Oceania". Nutrition and Fitness: Obesity, the Metabolic Syndrome, Cardiovascular Disease, and Cancer. World Review of Nutrition and Dietetics (në anglisht). Vëll. 94. fq. 1–12. doi:10.1159/000088200. ISBN 978-3-8055-7944-5. PMID 16145245. S2CID 19963495.
  11. ↑ "Obesity – Symptoms and causes". Mayo Clinic (në anglisht). Marrë më 2021-11-30.
  12. 1 2 3 Chiolero A (tetor 2018). "Why causality, and not prediction, should guide obesity prevention policy". The Lancet. Public Health (në anglisht). 3 (10): e461–e462. doi:10.1016/S2468-2667(18)30158-0. PMID 30177480.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  13. 1 2 Bleich S, Cutler D, Murray C, Adams A (2008). "Why is the developed world obese?". Annual Review of Public Health (Research Support) (në anglisht). 29: 273–295. doi:10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090954. PMID 18173389.
  14. ↑ Kassotis CD, Vandenberg LN, Demeneix BA, Porta M, Slama R, Trasande L (gusht 2020). "Endocrine-disrupting chemicals: economic, regulatory, and policy implications". The Lancet. Diabetes & Endocrinology (në anglisht). 8 (8): 719–730. doi:10.1016/S2213-8587(20)30128-5. PMC 7437819. PMID 32707119.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  15. ↑ Strohacker K, Carpenter KC, McFarlin BK (2009-07-15). "Consequences of Weight Cycling: An Increase in Disease Risk?". International Journal of Exercise Science (në anglisht). 2 (3): 191–201. doi:10.70252/ASAQ8961. PMC 4241770. PMID 25429313.
  16. ↑ Imaz I, Martínez-Cervell C, García-Alvarez EE, Sendra-Gutiérrez JM, González-Enríquez J (korrik 2008). "Safety and effectiveness of the intragastric balloon for obesity. A meta-analysis". Obesity Surgery (në anglisht). 18 (7): 841–846. doi:10.1007/s11695-007-9331-8. PMID 18459025. S2CID 10220216.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  17. ↑ Encyclopedia of Mental Health (në anglisht) (bot. 2). Academic Press. 2015. fq. 158. ISBN 978-0-12-397753-3.
  18. ↑ "One in eight people are now living with obesity". World Health Organization (në anglisht). 2024-03-01. Marrë më 2024-03-01.
  19. ↑ FAO; IFAD; UNICEF; WFP; WHO (2025). The State of Food Security and Nutrition in the World 2025 (në anglisht). FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO. doi:10.4060/cd6008en. ISBN 978-92-5-139937-8.
  20. ↑ FAO; IFAD; UNICEF; WFP; WHO (2026). The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 (në anglisht). FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO. doi:10.4060/cd8306en. ISBN 978-92-5-140461-4. ISSN 2663-8061.
  21. 1 2 3 4 5 6 Woodhouse R (2008). Obesity in art: a brief overview. Frontiers of Hormone Research (në anglisht). Vëll. 36. fq. 271–86. doi:10.1159/000115370. ISBN 978-3-8055-8429-6. PMID 18230908.
  22. ↑ Luli M, Yeo G, Farrell E, Ogden J, Parretti H, Frew E, Bevan S, Brown A, Logue J, Menon V, Isack N, Lean M, McEwan C, Gately P, Williams S, Astbury N, Bryant M, Clare K, Dimitriadis GK, Finlayson G, Heslehurst N, Johnson B, Le Brocq S, Roberts A, McGinley P, Mueller J, O'Kane M, Batterham RL, Miras AD, Miras AD (2023). "The implications of defining obesity as a disease: a report from the Association for the Study of Obesity 2021 annual conference – eClinicalMedicine". eClinicalMedicine (në anglisht). 58. doi:10.1016/j.eclinm.2023.101962. PMC 10119881. PMID 37090435.
  23. 1 2 3 4 5 6 Jensen MD, Ryan DH, Apovian CM, Ard JD, Comuzzie AG, Donato KA, Hu FB, Hubbard VS, Jakicic JM, Kushner RF, Loria CM, Millen BE, Nonas CA, Pi-Sunyer FX, Stevens J, Stevens VJ, Wadden TA, Wolfe BM, Yanovski SZ, Jordan HS, Kendall KA, Lux LJ, Mentor-Marcel R, Morgan LC, Trisolini MG, Wnek J, Anderson JL, Halperin JL, Albert NM, Bozkurt B, Brindis RG, Curtis LH, DeMets D, Hochman JS, Kovacs RJ, Ohman EM, Pressler SJ, Sellke FW, Shen WK, Smith SC, Tomaselli GF (qershor 2014). "2013 AHA/ACC/TOS guideline for the management of overweight and obesity in adults: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines and The Obesity Society". Circulation (në anglisht). 129 (25 Suppl 2): S102–S138. doi:10.1161/01.cir.0000437739.71477.ee. PMC 5819889. PMID 24222017.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  24. 1 2 Pollack A (2013-06-18). "A.M.A. Recognizes Obesity as a Disease". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-06-24.
  25. ↑ Weinstock M (2013-06-21). "The Facts About Obesity". H&HN (në anglisht). American Hospital Association. Arkivuar nga origjinali më 2013-09-09. Marrë më 2013-06-24.
  26. ↑ The SuRF Report 2 (PDF). The Surveillance of Risk Factors Report Series (SuRF) (në anglisht). World Health Organization. 2005. fq. 22.
  27. 1 2 3 4 "Obesity and overweight" (në anglisht). World Health Organization. 2021-06-09. Arkivuar nga origjinali më 2018-04-25. Marrë më 2022-03-16.
  28. ↑ "Defining Adult Overweight and Obesity" (në anglisht). U.S. Centers for Disease Control and Prevention. 2021-06-07. Arkivuar nga origjinali më 2019-01-01. Marrë më 2022-03-16.
  29. ↑ "BMI-for-age (5–19 years)" (në anglisht). World Health Organization. Marrë më 2022-03-16.
  30. 1 2 Bei-Fan Z (dhjetor 2002). "Predictive values of body mass index and waist circumference for risk factors of certain related diseases in Chinese adults: study on optimal cut-off points of body mass index and waist circumference in Chinese adults". Asia Pac J Clin Nutr (në anglisht). 11 (Suppl 8): S685–93. doi:10.1046/j.1440-6047.11.s8.9.x.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja); Botuar fillimisht si Zhou BF (mars 2002). "Predictive values of body mass index and waist circumference for risk factors of certain related diseases in Chinese adults--study on optimal cut-off points of body mass index and waist circumference in Chinese adults". Biomedical and Environmental Sciences (në anglisht). 15 (1): 83–96. PMID 12046553.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  31. 1 2 Sturm R (korrik 2007). "Increases in morbid obesity in the USA: 2000–2005". Public Health (në anglisht). 121 (7): 492–6. doi:10.1016/j.puhe.2007.01.006. PMC 2864630. PMID 17399752.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  32. ↑ Seidell JC, Flegal KM (1997). "Assessing obesity: classification and epidemiology" (PDF). British Medical Bulletin (në anglisht). 53 (2): 238–252. doi:10.1093/oxfordjournals.bmb.a011611. PMID 9246834.
  33. ↑ Lin, Ting-Yun; Lim, Paik-Seong; Hung, Szu-Chun (2017-12-23). "Impact of Misclassification of Obesity by Body Mass Index on Mortality in Patients With CKD". Kidney International Reports (në anglisht). 3 (2): 447–455. doi:10.1016/j.ekir.2017.12.009. ISSN 2468-0249. PMC 5932305. PMID 29725649.
  34. ↑ "Regular Exercise: How It Can Boost Your Health". WebMD (në anglisht).
  35. ↑ "NFL Players Not at Increased Heart Risk: Study finds they showed no more signs of cardiovascular trouble than general male population" (në anglisht).
  36. ↑ Yamauchi T, Abe T, Midorikawa T, Kondo M (2004). "Body composition and resting metabolic rate of Japanese college Sumo wrestlers and non-athlete students: are Sumo wrestlers obese?". Anthropological Science (në anglisht). 112 (2): 179–185. doi:10.1537/ase.040210.
  37. ↑ Sharma AM, Kushner RF (shkurt 2009). "A proposed clinical staging system for obesity". International Journal of Obesity (në anglisht). 33 (3): 289–295. doi:10.1038/ijo.2009.2. PMID 19188927.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  38. 1 2 Blüher M (maj 2019). "Obesity: global epidemiology and pathogenesis". Nature Reviews. Endocrinology (në anglisht). 15 (5): 288–298. doi:10.1038/s41574-019-0176-8. PMID 30814686. S2CID 71146382.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  39. 1 2 3 4 Whitlock G, Lewington S, Sherliker P, Clarke R, Emberson J, Halsey J, Qizilbash N, Collins R, Peto R (mars 2009). "Body-mass index and cause-specific mortality in 900 000 adults: collaborative analyses of 57 prospective studies". Lancet (në anglisht). 373 (9669): 1083–96. doi:10.1016/S0140-6736(09)60318-4. PMC 2662372. PMID 19299006.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  40. ↑ Barness LA, Opitz JM, Gilbert-Barness E (dhjetor 2007). "Obesity: genetic, molecular, and environmental aspects". American Journal of Medical Genetics. Part A (në anglisht). 143A (24): 3016–34. doi:10.1002/ajmg.a.32035. PMID 18000969. S2CID 7205587.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  41. ↑ Mokdad AH, Marks JS, Stroup DF, Gerberding JL (mars 2004). "Actual causes of death in the United States, 2000". JAMA (në anglisht). 291 (10): 1238–45. doi:10.1001/jama.291.10.1238. PMID 15010446. S2CID 14589790.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  42. ↑ Allison DB, Fontaine KR, Manson JE, Stevens J, VanItallie TB (tetor 1999). "Annual deaths attributable to obesity in the United States". JAMA (në anglisht). 282 (16): 1530–8. doi:10.1001/jama.282.16.1530. PMID 10546692.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  43. ↑ Aune D, Sen A, Prasad M, Norat T, Janszky I, Tonstad S, Romundstad P, Vatten LJ (maj 2016). "BMI and all cause mortality: systematic review and non-linear dose-response meta-analysis of 230 cohort studies with 3.74 million deaths among 30.3 million participants". BMJ (në anglisht). 353 i2156. doi:10.1136/bmj.i2156. PMC 4856854. PMID 27146380.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  44. ↑ Calle EE, Thun MJ, Petrelli JM, Rodriguez C, Heath CW (tetor 1999). "Body-mass index and mortality in a prospective cohort of U.S. adults". The New England Journal of Medicine (në anglisht). 341 (15): 1097–105. doi:10.1056/NEJM199910073411501. PMID 10511607.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  45. ↑ Pischon T, Boeing H, Hoffmann K, Bergmann M, Schulze MB, Overvad K, van der Schouw YT, Spencer E, Moons KG, Tjønneland A, Halkjaer J, Jensen MK, Stegger J, Clavel-Chapelon F, Boutron-Ruault MC, Chajes V, Linseisen J, Kaaks R, Trichopoulou A, Trichopoulos D, Bamia C, Sieri S, Palli D, Tumino R, Vineis P, Panico S, Peeters PH, May AM, Bueno-de-Mesquita HB, van Duijnhoven FJ, Hallmans G, Weinehall L, Manjer J, Hedblad B, Lund E, Agudo A, Arriola L, Barricarte A, Navarro C, Martinez C, Quirós JR, Key T, Bingham S, Khaw KT, Boffetta P, Jenab M, Ferrari P, Riboli E (nëntor 2008). "General and abdominal adiposity and risk of death in Europe". The New England Journal of Medicine (në anglisht). 359 (20): 2105–20. doi:10.1056/NEJMoa0801891. PMID 19005195. S2CID 23967973.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  46. ↑ Di Angelantonio E, Bhupathiraju S, Wormser D, Gao P, Kaptoge S, Berrington de Gonzalez A, Cairns BJ, Huxley R, Jackson C, Joshy G, Lewington S, Manson JE, Murphy N, Patel AV, Samet JM, Woodward M, Zheng W, Zhou M, Bansal N, Barricarte A, Carter B, Cerhan JR, Smith GD, Fang X, Franco OH, Green J, Halsey J, Hildebrand JS, Jung KJ, Korda RJ, McLerran DF, Moore SC, O'Keeffe LM, Paige E, Ramond A, Reeves GK, Rolland B, Sacerdote C, Sattar N, Sofianopoulou E, Stevens J, Thun M, Ueshima H, Yang L, Yun YD, Willeit P, Banks E, Beral V, Chen Z, Gapstur SM, Gunter MJ, Hartge P, Jee SH, Lam TH, Peto R, Potter JD, Willett WC, Thompson SG, Danesh J, Hu FB, etj. (The Global BMI Mortality Collaboration) (gusht 2016). "Body-mass index and all-cause mortality: individual-participant-data meta-analysis of 239 prospective studies in four continents". Lancet (në anglisht). 388 (10046): 776–86. doi:10.1016/S0140-6736(16)30175-1. PMC 4995441. PMID 27423262.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  47. ↑ Carmienke S, Freitag MH, Pischon T, Schlattmann P, Fankhaenel T, Goebel H, Gensichen J (qershor 2013). "General and abdominal obesity parameters and their combination in relation to mortality: a systematic review and meta-regression analysis". European Journal of Clinical Nutrition (në anglisht). 67 (6): 573–85. doi:10.1038/ejcn.2013.61. PMID 23511854.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  48. ↑ WHO Expert Consultation (janar 2004). "Appropriate body-mass index for Asian populations and its implications for policy and intervention strategies". Lancet (në anglisht). 363 (9403): 157–63. doi:10.1016/s0140-6736(03)15268-3. PMID 14726171. S2CID 15637224.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  49. ↑ "Obesity". who.int (në anglisht). Marrë më 2022-09-09.
  50. ↑ Peeters A, Barendregt JJ, Willekens F, Mackenbach JP, Al Mamun A, Bonneux L (janar 2003). "Obesity in adulthood and its consequences for life expectancy: a life-table analysis" (PDF). Annals of Internal Medicine (në anglisht). 138 (1): 24–32. doi:10.7326/0003-4819-138-1-200301070-00008. hdl:1765/10043. PMID 12513041. S2CID 8120329. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2016-09-10. Marrë më 2019-09-12.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  51. ↑ Grundy SM (qershor 2004). "Obesity, metabolic syndrome, and cardiovascular disease". The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism (në anglisht). 89 (6): 2595–600. doi:10.1210/jc.2004-0372. PMID 15181029. S2CID 7453798.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  52. ↑ Kompaniyets L, Pennington AF, Goodman AB, Rosenblum HG, Belay B, Ko JY, Chevinsky JR, Schieber LZ, Summers AD, Lavery AM, Preston LE, Danielson ML, Cui Z, Namulanda G, Yusuf H, Mac Kenzie WR, Wong KK, Baggs J, Boehmer TK, Gundlapalli AV (korrik 2021). "Underlying Medical Conditions and Severe Illness Among 540,667 Adults Hospitalized With COVID-19, March 2020 – March 2021". Preventing Chronic Disease (në anglisht). 18 210123. Centers for Disease Control and Prevention: E66. doi:10.5888/pcd18.210123. PMC 8269743. PMID 34197283.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  53. 1 2 Seidell JC (2005). "Epidemiology – definition and classification of obesity". përmbledhur nga Kopelman PG, Caterson ID, Stock MJ, Dietz WH (red.). Clinical obesity in adults and children: In Adults and Children (në anglisht). Blackwell Publishing. fq. 3–11. ISBN 978-1-4051-1672-5.
  54. 1 2 Bray GA (qershor 2004). "Medical consequences of obesity". The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism (në anglisht). 89 (6): 2583–9. doi:10.1210/jc.2004-0535. PMID 15181027.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  55. ↑ Shoelson SE, Herrero L, Naaz A (maj 2007). "Obesity, inflammation, and insulin resistance". Gastroenterology (në anglisht). 132 (6): 2169–80. doi:10.1053/j.gastro.2007.03.059. PMID 17498510.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  56. ↑ Shoelson SE, Lee J, Goldfine AB (korrik 2006). "Inflammation and insulin resistance". The Journal of Clinical Investigation (në anglisht). 116 (7): 1793–801. doi:10.1172/JCI29069. PMC 1483173. PMID 16823477.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  57. ↑ Dentali F, Squizzato A, Ageno W (korrik 2009). "The metabolic syndrome as a risk factor for venous and arterial thrombosis". Seminars in Thrombosis and Hemostasis (në anglisht). 35 (5): 451–7. doi:10.1055/s-0029-1234140 (jo aktiv 11 shtator 2026). PMID 19739035. S2CID 260320617.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: DOI që nga 2026 (lidhja) Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  58. ↑ Lu Y, Hajifathalian K, Ezzati M, Woodward M, Rimm EB, Danaei G (mars 2014). "Metabolic mediators of the effects of body-mass index, overweight, and obesity on coronary heart disease and stroke: a pooled analysis of 97 prospective cohorts with 1·8 million participants". Lancet (në anglisht). 383 (9921): 970–83. doi:10.1016/S0140-6736(13)61836-X. PMC 3959199. PMID 24269108.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  59. ↑ Aune D, Sen A, Norat T, Janszky I, Romundstad P, Tonstad S, Vatten LJ (shkurt 2016). "Body Mass Index, Abdominal Fatness, and Heart Failure Incidence and Mortality: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis of Prospective Studies". Circulation (në anglisht). 133 (7): 639–49. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.115.016801. PMID 26746176. S2CID 115876581.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  60. ↑ Darvall KA, Sam RC, Silverman SH, Bradbury AW, Adam DJ (shkurt 2007). "Obesity and thrombosis". European Journal of Vascular and Endovascular Surgery (në anglisht). 33 (2): 223–33. doi:10.1016/j.ejvs.2006.10.006. PMID 17185009.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  61. 1 2 3 4 Yosipovitch G, DeVore A, Dawn A (qershor 2007). "Obesity and the skin: skin physiology and skin manifestations of obesity". Journal of the American Academy of Dermatology (në anglisht). 56 (6): 901–16, quiz 917–20. doi:10.1016/j.jaad.2006.12.004. PMID 17504714.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  62. ↑ Hahler B (qershor 2006). "An overview of dermatological conditions commonly associated with the obese patient". Ostomy/Wound Management (në anglisht). 52 (6): 34–6, 38, 40 passim. PMID 16799182.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  63. 1 2 3 Arendas K, Qiu Q, Gruslin A (qershor 2008). "Obesity in pregnancy: pre-conceptional to postpartum consequences". Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada (në anglisht). 30 (6): 477–488. doi:10.1016/s1701-2163(16)32863-8. PMID 18611299.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  64. 1 2 3 4 Dibaise JK, Foxx-Orenstein AE (korrik 2013). "Role of the gastroenterologist in managing obesity". Expert Review of Gastroenterology & Hepatology (Review) (në anglisht). 7 (5): 439–51. doi:10.1586/17474124.2013.811061. PMID 23899283. S2CID 26275773.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  65. ↑ Harney D, Patijn J (2007). "Meralgia paresthetica: diagnosis and management strategies". Pain Medicine (Review) (në anglisht). 8 (8): 669–77. doi:10.1111/j.1526-4637.2006.00227.x. PMID 18028045.
  66. ↑ Bigal ME, Lipton RB (janar 2008). "Obesity and chronic daily headache". Current Pain and Headache Reports (Review) (në anglisht). 12 (1): 56–61. doi:10.1007/s11916-008-0011-8. PMID 18417025. S2CID 23729708.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  67. ↑ Sharifi-Mollayousefi A, Yazdchi-Marandi M, Ayramlou H, Heidari P, Salavati A, Zarrintan S, Sharifi-Mollayousefi A (shkurt 2008). "Assessment of body mass index and hand anthropometric measurements as independent risk factors for carpal tunnel syndrome". Folia Morphologica (në anglisht). 67 (1): 36–42. PMID 18335412.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  68. ↑ Beydoun MA, Beydoun HA, Wang Y (maj 2008). "Obesity and central obesity as risk factors for incident dementia and its subtypes: a systematic review and meta-analysis". Obesity Reviews (Meta-analysis) (në anglisht). 9 (3): 204–18. doi:10.1111/j.1467-789X.2008.00473.x. PMC 4887143. PMID 18331422.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  69. ↑ Wall M (mars 2008). "Idiopathic intracranial hypertension (pseudotumor cerebri)". Current Neurology and Neuroscience Reports (Review) (në anglisht). 8 (2): 87–93. doi:10.1007/s11910-008-0015-0. PMID 18460275. S2CID 17285706.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  70. ↑ Munger KL, Chitnis T, Ascherio A (nëntor 2009). "Body size and risk of MS in two cohorts of US women". Neurology (Comparative Study) (në anglisht). 73 (19): 1543–50. doi:10.1212/WNL.0b013e3181c0d6e0. PMC 2777074. PMID 19901245.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  71. ↑ Basen-Engquist K, Chang M (shkurt 2011). "Obesity and cancer risk: recent review and evidence". Current Oncology Reports (në anglisht). 13 (1): 71–6. doi:10.1007/s11912-010-0139-7. PMC 3786180. PMID 21080117.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  72. 1 2 3 Poulain M, Doucet M, Major GC, Drapeau V, Sériès F, Boulet LP, Tremblay A, Maltais F (prill 2006). "The effect of obesity on chronic respiratory diseases: pathophysiology and therapeutic strategies". CMAJ (në anglisht). 174 (9): 1293–9. doi:10.1503/cmaj.051299. PMC 1435949. PMID 16636330.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  73. ↑ Poly TN, Islam MM, Yang HC, Lin MC, Jian WS, Hsu MH, Jack Li YC (2021-02-05). "Obesity and Mortality Among Patients Diagnosed With COVID-19: A Systematic Review and Meta-Analysis". Frontiers in Medicine (në anglisht). 8 620044. doi:10.3389/fmed.2021.620044. PMC 7901910. PMID 33634150.
  74. ↑ Aune D, Norat T, Vatten LJ (dhjetor 2014). "Body mass index and the risk of gout: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies". European Journal of Nutrition (në anglisht). 53 (8): 1591–601. doi:10.1007/s00394-014-0766-0. PMID 25209031. S2CID 38095938.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  75. ↑ Tukker A, Visscher TL, Picavet HS (mars 2009). "Overweight and health problems of the lower extremities: osteoarthritis, pain and disability". Public Health Nutrition (Research Support) (në anglisht). 12 (3): 359–68. doi:10.1017/S1368980008002103. PMID 18426630.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  76. ↑ Molenaar EA, Numans ME, van Ameijden EJ, Grobbee DE (nëntor 2008). "[Considerable comorbidity in overweight adults: results from the Utrecht Health Project]". Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (English abstract) (në holandisht). 152 (45): 2457–63. PMID 19051798.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  77. ↑ Corona G, Rastrelli G, Filippi S, Vignozzi L, Mannucci E, Maggi M (2014). "Erectile dysfunction and central obesity: an Italian perspective". Asian Journal of Andrology (në anglisht). 16 (4): 581–91. doi:10.4103/1008-682X.126386. PMC 4104087. PMID 24713832.
  78. ↑ Hunskaar S (2008). "A systematic review of overweight and obesity as risk factors and targets for clinical intervention for urinary incontinence in women". Neurourology and Urodynamics (Review) (në anglisht). 27 (8): 749–57. doi:10.1002/nau.20635. PMID 18951445. S2CID 20378183.
  79. ↑ Ejerblad E, Fored CM, Lindblad P, Fryzek J, McLaughlin JK, Nyrén O (qershor 2006). "Obesity and risk for chronic renal failure". Journal of the American Society of Nephrology (Research Support) (në anglisht). 17 (6): 1695–702. doi:10.1681/ASN.2005060638. PMID 16641153.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  80. ↑ Makhsida N, Shah J, Yan G, Fisch H, Shabsigh R (shtator 2005). "Hypogonadism and metabolic syndrome: implications for testosterone therapy". The Journal of Urology (Review) (në anglisht). 174 (3): 827–34. doi:10.1097/01.ju.0000169490.78443.59. PMID 16093964.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  81. ↑ Pestana IA, Greenfield JM, Walsh M, Donatucci CF, Erdmann D (tetor 2009). "Management of "buried" penis in adulthood: an overview". Plastic and Reconstructive Surgery (Review) (në anglisht). 124 (4): 1186–95. doi:10.10.1016/j.ejvs.2006.10.006. PMID 19935302. S2CID 36775257. {{cite journal}}: Shiko vlerën e |doi= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  82. ↑ Denis GV, Hamilton JA (tetor 2013). "Healthy obese persons: how can they be identified and do metabolic profiles stratify risk?". Current Opinion in Endocrinology, Diabetes, and Obesity (në anglisht). 20 (5): 369–376. doi:10.1097/01.med.0000433058.78485.b3. PMC 3934493. PMID 23974763.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  83. 1 2 Blüher M (maj 2020). "Metabolically Healthy Obesity". Endocrine Reviews (në anglisht). 41 (3) bnaa004. doi:10.1210/endrev/bnaa004. PMC 7098708. PMID 32128581.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  84. 1 2 3 Smith GI, Mittendorfer B, Klein S (tetor 2019). "Metabolically healthy obesity: facts and fantasies". The Journal of Clinical Investigation (në anglisht). 129 (10): 3978–3989. doi:10.1172/JCI129186. PMC 6763224. PMID 31524630.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  85. ↑ Garvey WT, Mechanick JI, Brett EM, Garber AJ, Hurley DL, Jastreboff AM, Nadolsky K, Pessah-Pollack R, Plodkowski R (korrik 2016). "American Association of Clinical Endocrinologists and American College of Endocrinology Comprehensive Clinical Practice Guidelines for Medical Care of Patients with Obesity". Endocrine Practice (në anglisht). 22 (Suppl 3): 1–203. doi:10.4158/EP161365.GL. PMID 27219496. S2CID 3996442.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  86. ↑ van Vliet-Ostaptchouk JV, Nuotio M, Slagter SN, Doiron D, Fischer K, Foco L, Gaye A, Gögele M, Heier M, Hiekkalinna T, Joensuu A (shkurt 2014). "The prevalence of metabolic syndrome and metabolically healthy obesity in Europe: a collaborative analysis of ten large cohort studies". BMC Endocrine Disorders (në anglisht). 14 9. BioMed Central (Springer Nature). doi:10.1186/1472-6823-14-9. ISSN 1472-6823. PMC 3923238. PMID 24484869.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  87. ↑ Stolk R (2013-11-26). "The Healthy Obese Project (HOP)" (PDF). BioSHaRE Newsletter (në anglisht) (4): 2. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2015-10-23. Marrë më 2022-04-11.
  88. ↑ Scott D, Shore-Lorenti C, McMillan LB, Mesinovic J, Clark RA, Hayes A, Sanders KM, Duque G, Ebeling PR (mars 2018). "Calf muscle density is independently associated with physical function in overweight and obese older adults". Journal of Musculoskeletal and Neuronal Interactions (në anglisht). 18 (1). Likovrisi: Hylonome Publications: 9–17. ISSN 1108-7161. PMC 5881124. PMID 29504574.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  89. ↑ Karelis AD (tetor 2008). "Metabolically healthy but obese individuals". The Lancet (në anglisht). 372 (9646): 1281–1283. doi:10.1016/S0140-6736(08)61531-7. PMID 18929889. S2CID 29584669.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  90. 1 2 Schmidt DS, Salahudeen AK (2007). "Obesity-survival paradox-still a controversy?". Seminars in Dialysis (Review) (në anglisht). 20 (6): 486–92. doi:10.1111/j.1525-139X.2007.00349.x. PMID 17991192. S2CID 37354831.
  91. 1 2 U.S. Preventive Services Task Force (qershor 2003). "Behavioral counseling in primary care to promote a healthy diet: recommendations and rationale". American Family Physician (Review) (në anglisht). 67 (12): 2573–6. PMID 12825847.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  92. ↑ Habbu A, Lakkis NM, Dokainish H (tetor 2006). "The obesity paradox: fact or fiction?". The American Journal of Cardiology (Review) (në anglisht). 98 (7): 944–8. doi:10.1016/j.amjcard.2006.04.039. PMID 16996880.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  93. ↑ Romero-Corral A, Montori VM, Somers VK, Korinek J, Thomas RJ, Allison TG, Mookadam F, Lopez-Jimenez F (gusht 2006). "Association of bodyweight with total mortality and with cardiovascular events in coronary artery disease: a systematic review of cohort studies". Lancet (Review) (në anglisht). 368 (9536): 666–78. doi:10.1016/S0140-6736(06)69251-9. PMID 16920472. S2CID 23306195.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  94. ↑ Oreopoulos A, Padwal R, Kalantar-Zadeh K, Fonarow GC, Norris CM, McAlister FA (korrik 2008). "Body mass index and mortality in heart failure: a meta-analysis". American Heart Journal (Meta-analysis, Review) (në anglisht). 156 (1): 13–22. doi:10.1016/j.ahj.2008.02.014. PMID 18585492. S2CID 25332291.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  95. ↑ Oreopoulos A, Padwal R, Norris CM, Mullen JC, Pretorius V, Kalantar-Zadeh K (shkurt 2008). "Effect of obesity on short- and long-term mortality postcoronary revascularization: a meta-analysis". Obesity (Meta-analysis) (në anglisht). 16 (2): 442–50. doi:10.1038/oby.2007.36. PMID 18239657. S2CID 205524756.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  96. ↑ Diercks DB, Roe MT, Mulgund J, Pollack CV, Kirk JD, Gibler WB, Ohman EM, Smith SC, Boden WE, Peterson ED (korrik 2006). "The obesity paradox in non-ST-segment elevation acute coronary syndromes: results from the Can Rapid risk stratification of Unstable angina patients Suppress ADverse outcomes with Early implementation of the American College of Cardiology/American Heart Association Guidelines Quality Improvement Initiative". American Heart Journal (Research Support) (në anglisht). 152 (1): 140–8. doi:10.1016/j.ahj.2005.09.024. PMID 16824844.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  97. 1 2 3 4 5 Lau DC, Douketis JD, Morrison KM, Hramiak IM, Sharma AM, Ur E (prill 2007). "2006 Canadian clinical practice guidelines on the management and prevention of obesity in adults and children [summary]". CMAJ (Practice Guideline, Review) (në anglisht). 176 (8): S1–13. doi:10.1503/cmaj.061409. PMC 1839777. PMID 17420481.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  98. ↑ Holt, SH; Miller, JC; Petocz, P; Farmakalidis, E (1995). "A satiety index of common foods". Eur J Clin Nutr (në anglisht). 49 (9): 675–690. PMID 7498104.
  99. ↑ Drewnowski A, Specter SE (janar 2004). "Poverty and obesity: the role of energy density and energy costs". The American Journal of Clinical Nutrition (Review) (në anglisht). 79 (1): 6–16. doi:10.1093/ajcn/79.1.6. PMID 14684391.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  100. ↑ Nestle M, Jacobson MF (2000). "Halting the obesity epidemic: a public health policy approach". Public Health Reports (Research Support) (në anglisht). 115 (1): 12–24. doi:10.1093/phr/115.1.12 (jo aktiv 30 mars 2026). JSTOR 4598478. PMC 1308552. PMID 10968581.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: DOI që nga mars 2026 (lidhja) Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  101. ↑ James WP (mars 2008). "The fundamental drivers of the obesity epidemic". Obesity Reviews (Review) (në anglisht). 9 (Suppl 1): 6–13. doi:10.1111/j.1467-789X.2007.00432.x. PMID 18307693. S2CID 19894128.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  102. ↑ Masand PS. "Weight gain associated with psychotropic drugs". Expert opinion on pharmacotherapy. 2000;1:377–389.
  103. ↑ Baum, Charles L. "The effects of cigarette costs on BMI and obesity." Health Economics 18.1 (2009): 3-19. APA
  104. ↑ Memon AN, Gowda AS, Rallabhandi B, Bidika E, Fayyaz H, Salib M, Cancarevic I (shtator 2020). "Have Our Attempts to Curb Obesity Done More Harm Than Good?". Cureus (në anglisht). 12 (9) e10275. doi:10.7759/cureus.10275. PMC 7538029. PMID 33042711. S2CID 221794897.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  105. ↑ Keith SW, Redden DT, Katzmarzyk PT, Boggiano MM, Hanlon EC, Benca RM, Ruden D, Pietrobelli A, Barger JL, Fontaine KR, Wang C, Aronne LJ, Wright SM, Baskin M, Dhurandhar NV, Lijoi MC, Grilo CM, DeLuca M, Westfall AO, Allison DB (nëntor 2006). "Putative contributors to the secular increase in obesity: exploring the roads less traveled". International Journal of Obesity (Review) (në anglisht). 30 (11): 1585–1594. doi:10.1038/sj.ijo.0803326. PMID 16801930. S2CID 342831.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  106. ↑ McAllister, Emily J.; Dhurandhar, Nikhil V.; Keith, Scott W.; Aronne, Louis J.; Barger, Jamie; Baskin, Monica; Benca, Ruth M.; Biggio, Joseph; Boggiano, Mary M.; Eisenmann, Joe C.; Elobeid, Mai; Fontaine, Kevin R.; Gluckman, Peter; Hanlon, Erin C.; Katzmarzyk, Peter (2009). "Ten Putative Contributors to the Obesity Epidemic". Critical Reviews in Food Science and Nutrition (në anglisht). 49 (10): 868–913. Bibcode:2009CRFSN..49..868M. doi:10.1080/10408390903372599. PMC 2932668. PMID 19960394.
  107. 1 2 3 Schwartz MW, Seeley RJ, Zeltser LM, Drewnowski A, Ravussin E, Redman LM, etj. (2017). "Obesity Pathogenesis: An Endocrine Society Scientific Statement". Endocr Rev (në anglisht). 38 (4): 267–296. doi:10.1210/er.2017-00111. PMC 5546881. PMID 28898979.
  108. 1 2 3 4 5 6 "EarthTrends: Nutrition: Calorie supply per capita". World Resources Institute (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2011-06-11. Marrë më 2009-10-18.
  109. ↑ Bojanowska E, Ciosek J (2016-02-15). "Can We Selectively Reduce Appetite for Energy-Dense Foods? An Overview of Pharmacological Strategies for Modification of Food Preference Behavior". Current Neuropharmacology (në anglisht). 14 (2): 118–42. doi:10.2174/1570159X14666151109103147. PMC 4825944. PMID 26549651.
  110. ↑ "USDA: frsept99b". United States Department of Agriculture (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2010-06-03. Marrë më 2009-01-10.
  111. ↑ "Diet composition and obesity among Canadian adults". Statistics Canada (në anglisht).
  112. ↑ Frank, Lawrence D.; Andresen, Martin A.; Schmid, Thomas L. (2004). "Obesity relationships with community design, physical activity, and time spent in cars". American Journal of Preventive Medicine (në anglisht). 27 (2): 87–96. doi:10.1016/j.amepre.2004.04.011. PMID 15261894.
  113. ↑ Frank, Lawrence D.; Schmid, Thomas L.; Sallis, James F.; Chapman, James; Saelens, Brian E. (2005). "Linking objectively measured physical activity with objectively measured urban form: findings from SMARTRAQ". American Journal of Preventive Medicine (në anglisht). 28 (2): 117–125. doi:10.1016/j.amepre.2004.11.001. PMID 15694519.
  114. ↑ Frank, Lawrence D.; Sallis, James F.; Conway, Terry L.; Chapman, James E.; Saelens, Brian E.; Bachman, William (2006-03-31). "Many Pathways from Land Use to Health: Associations between Neighborhood Walkability and Active Transportation, Body Mass Index, and Air Quality". Journal of the American Planning Association (në anglisht). 72 (1): 75–87. doi:10.1080/01944360608976725. ISSN 0194-4363.
  115. 1 2 "Obesity and overweight". World Health Organization (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-12-18. Marrë më 2009-01-10.
  116. 1 2 3 "WHO | Physical Inactivity: A Global Public Health Problem". World Health Organization (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-02-13. Marrë më 2009-02-22.
  117. 1 2 Ness-Abramof R, Apovian CM (shkurt 2006). "Diet modification for treatment and prevention of obesity". Endocrine (Review) (në anglisht). 29 (1): 5–9. doi:10.1385/ENDO:29:1:135. PMID 16622287. S2CID 31964889.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  118. 1 2 Salmon J, Timperio A (2007). "Prevalence, Trends and Environmental Influences on Child and Youth Physical Activity". Pediatric Fitness (Review). Medicine and Sport Science (në anglisht). Vëll. 50. fq. 183–99. doi:10.1159/000101391. ISBN 978-3-318-01396-2. PMID 17387258.
  119. ↑ Borodulin K, Laatikainen T, Juolevi A, Jousilahti P (qershor 2008). "Thirty-year trends of physical activity in relation to age, calendar time and birth cohort in Finnish adults". European Journal of Public Health (Research Support) (në anglisht). 18 (3): 339–44. doi:10.1093/eurpub/ckm092. PMID 17875578.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  120. ↑ Brownson RC, Boehmer TK, Luke DA (2005). "Declining rates of physical activity in the United States: what are the contributors?". Annual Review of Public Health (Review) (në anglisht). 26 (1): 421–43. doi:10.1146/annurev.publhealth.26.021304.144437. PMID 15760296.
  121. ↑ Wilks DC, Sharp SJ, Ekelund U, Thompson SG, Mander AP, Turner RM, Jebb SA, Lindroos AK (shkurt 2011). "Objectively measured physical activity and fat mass in children: a bias-adjusted meta-analysis of prospective studies". PLOS ONE (në anglisht). 6 (2) e17205. doi:10.1371/journal.pone.0017205. PMC 3044163. PMID 21383837.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  122. ↑ Gortmaker SL, Must A, Sobol AM, Peterson K, Colditz GA, Dietz WH (prill 1996). "Television viewing as a cause of increasing obesity among children in the United States, 1986–1990". Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine (Review) (në anglisht). 150 (4): 356–62. doi:10.1001/archpedi.1996.02170290022003. PMID 8634729.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  123. ↑ Vioque J, Torres A, Quiles J (dhjetor 2000). "Time spent watching television, sleep duration and obesity in adults living in Valencia, Spain". International Journal of Obesity and Related Metabolic Disorders (Research Support) (në anglisht). 24 (12): 1683–8. doi:10.1038/sj.ijo.0801434. PMID 11126224. S2CID 26129544.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  124. ↑ Tucker LA, Bagwell M (korrik 1991). "Television viewing and obesity in adult females". American Journal of Public Health (në anglisht). 81 (7): 908–11. doi:10.2105/AJPH.81.7.908. PMC 1405200. PMID 2053671.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  125. ↑ Emanuel EJ (2008). "Media + Child and Adolescent Health: A Systematic Review" (PDF) (në anglisht). Common Sense Media. Marrë më 2009-04-06.
  126. ↑ Jones M. "Case Study: Cataplexy and SOREMPs Without Excessive Daytime Sleepiness in Prader Willi Syndrome. Is This the Beginning of Narcolepsy in a Five Year Old?" (në anglisht). European Society of Sleep Technologists. Arkivuar nga origjinali më 2009-04-13. Marrë më 2009-04-06.
  127. ↑ Albuquerque D, Nóbrega C, Manco L, Padez C (shtator 2017). "The contribution of genetics and environment to obesity". British Medical Bulletin (në anglisht). 123 (1): 159–173. doi:10.1093/bmb/ldx022. hdl:10400.1/13002. PMID 28910990.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  128. ↑ Trang K, Grant S (2023-04-10). "Genetics and epigenetics in the obesity phenotyping scenario". Reviews in Endocrine & Metabolic Disorders (në anglisht). 24 (5): 775–793. doi:10.1007/s11154-023-09804-6. PMC 10088729. PMID 37032403.
  129. ↑ Loos RJ, Bouchard C (maj 2008). "FTO: the first gene contributing to common forms of human obesity". Obesity Reviews (Review) (në anglisht). 9 (3): 246–50. doi:10.1111/j.1467-789X.2008.00481.x. PMID 18373508. S2CID 23487924.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  130. ↑ Yang W, Kelly T, He J (2007). "Genetic epidemiology of obesity". Epidemiologic Reviews (Review) (në anglisht). 29: 49–61. doi:10.1093/epirev/mxm004. PMID 17566051.
  131. ↑ Walley AJ, Asher JE, Froguel P (korrik 2009). "The genetic contribution to non-syndromic human obesity". Nature Reviews. Genetics (Review) (në anglisht). 10 (7): 431–42. doi:10.1038/nrg2594. PMID 19506576. S2CID 10870369.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  132. ↑ Farooqi S, O'Rahilly S (dhjetor 2006). "Genetics of obesity in humans". Endocrine Reviews (Review) (në anglisht). 27 (7): 710–18. doi:10.1210/er.2006-0040. PMID 17122358.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  133. ↑ Kolata G (2007). Rethinking thin: The new science of weight loss – and the myths and realities of dieting (në anglisht). Picador. fq. 122. ISBN 978-0-312-42785-6.
  134. ↑ Walley AJ, Asher JE, Froguel P (korrik 2009). "The genetic contribution to non-syndromic human obesity". Nature Reviews. Genetics (Review) (në anglisht). 10 (7): 431–42. doi:10.1038/nrg2594. PMID 19506576. S2CID 10870369. Megjithatë, është gjithashtu e qartë se gjenetika ndikon fuqishëm në këtë situatë, duke u dhënë individëve në të njëjtin mjedis "obezogjenik" rreziqe shumë të ndryshme për t'u bërë obezë.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  135. 1 2 Jahanbani A, Rezazadeh D, Sajadi E, Haj Hosseini M, Ketabchi D, EskandariRoozbahani N (2025-04-27). "Human adaptation response to obesity". International Journal of Obesity (në anglisht). 49 (8): 1502–1510. doi:10.1038/s41366-025-01791-9. PMID 40287541.
  136. ↑ Rosén T, Bosaeus I, Tölli J, Lindstedt G, Bengtsson BA (janar 1993). "Increased body fat mass and decreased extracellular fluid volume in adults with growth hormone deficiency". Clinical Endocrinology (në anglisht). 38 (1): 63–71. doi:10.1111/j.1365-2265.1993.tb00974.x. PMID 8435887. S2CID 25725625.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  137. ↑ Zametkin AJ, Zoon CK, Klein HW, Munson S (shkurt 2004). "Psychiatric aspects of child and adolescent obesity: a review of the past 10 years". Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (Review) (në anglisht). 43 (2): 134–50. doi:10.1097/00004583-200402000-00008. PMID 14726719.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  138. ↑ Chiles C, van Wattum PJ (2010). "Psychiatric aspects of the obesity crisis". Psychiatr Times (në anglisht). 27 (4): 47–51.
  139. ↑ Masood B, Moorthy M (korrik 2023). "Causes of obesity: a review". Clinical Medicine (në anglisht). 23 (4): 284–291. doi:10.7861/clinmed.2023-0168. PMC 10541056. PMID 37524429.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  140. ↑ Sobal J, Stunkard AJ (mars 1989). "Socioeconomic status and obesity: a review of the literature". Psychological Bulletin (Review) (në anglisht). 105 (2): 260–75. doi:10.1037/0033-2909.105.2.260. PMID 2648443.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  141. ↑ Bridger Staatz C, Kelly Y, Lacey RE, Blodgett JM, George A, Arnot M, Walker E, Hardy R (2021-07-27). "Socioeconomic position and body composition in childhood in high- and middle-income countries: a systematic review and narrative synthesis". International Journal of Obesity (në anglisht). 45 (11): 2316–2334. doi:10.1038/s41366-021-00899-y. PMC 8528703. PMID 34315999.
  142. 1 2 McLaren L (2007). "Socioeconomic status and obesity". Epidemiologic Reviews (Review) (në anglisht). 29: 29–48. doi:10.1093/epirev/mxm001. PMID 17478442.
  143. 1 2 Wilkinson R, Picket K (2009). The Spirit Level: Why More Equal Societies Almost Always Do Better (në anglisht). London: Allen Lane. fq. 91–101. ISBN 978-1-84614-039-6.
  144. ↑ Christakis NA, Fowler JH (korrik 2007). "The spread of obesity in a large social network over 32 years". The New England Journal of Medicine (Research Support) (në anglisht). 357 (4): 370–9. doi:10.1056/NEJMsa066082. PMID 17652652. S2CID 264194973.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  145. ↑ Björntorp P (maj 2001). "Do stress reactions cause abdominal obesity and comorbidities?". Obesity Reviews (në anglisht). 2 (2): 73–86. doi:10.1046/j.1467-789x.2001.00027.x. PMID 12119665. S2CID 23665421.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  146. ↑ Goodman E, Adler NE, Daniels SR, Morrison JA, Slap GB, Dolan LM (gusht 2003). "Impact of objective and subjective social status on obesity in a biracial cohort of adolescents". Obesity Research (Research Support) (në anglisht). 11 (8): 1018–26. doi:10.1038/oby.2003.140. PMID 12917508.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  147. ↑ Flegal KM, Troiano RP, Pamuk ER, Kuczmarski RJ, Campbell SM (nëntor 1995). "The influence of smoking cessation on the prevalence of overweight in the United States". The New England Journal of Medicine (në anglisht). 333 (18): 1165–70. doi:10.1056/NEJM199511023331801. PMID 7565970.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  148. ↑ Chiolero A, Faeh D, Paccaud F, Cornuz J (prill 2008). "Consequences of smoking for body weight, body fat distribution, and insulin resistance". The American Journal of Clinical Nutrition (Review) (në anglisht). 87 (4): 801–9. doi:10.1093/ajcn/87.4.801. PMID 18400700.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  149. ↑ Weng HH, Bastian LA, Taylor DH, Moser BK, Ostbye T (2004). "Number of children associated with obesity in middle-aged women and men: results from the health and retirement study". Journal of Women's Health (në anglisht). 13 (1): 85–91. doi:10.1089/154099904322836492. PMID 15006281.
  150. ↑ Bellows-Riecken KH, Rhodes RE (shkurt 2008). "A birth of inactivity? A review of physical activity and parenthood". Preventive Medicine (Review) (në anglisht). 46 (2): 99–110. doi:10.1016/j.ypmed.2007.08.003. PMID 17919713.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  151. ↑ "Obesity and Overweight" (PDF) (në anglisht). Organizata Botërore e Shëndetësisë. Marrë më 2009-02-22.
  152. ↑ McCormack GR, Virk JS (shtator 2014). "Driving towards obesity: a systematized literature review on the association between motor vehicle travel time and distance and weight status in adults". Preventive Medicine (në anglisht). 66: 49–55. doi:10.1016/j.ypmed.2014.06.002. hdl:1880/115549. PMID 24929196. S2CID 12470420.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  153. ↑ King DM, Jacobson SH (mars 2017). "What Is Driving Obesity? A Review on the Connections Between Obesity and Motorized Transportation". Current Obesity Reports (në anglisht). 6 (1): 3–9. doi:10.1007/s13679-017-0238-y. PMID 28243840. S2CID 207474312.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  154. 1 2 Caballero B (mars 2001). "Introduction. Symposium: Obesity in developing countries: biological and ecological factors". The Journal of Nutrition (Review) (në anglisht). 131 (3): 866S–870S. doi:10.1093/jn/131.3.866s. PMID 11238776.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  155. ↑ DiBaise JK, Zhang H, Crowell MD, Krajmalnik-Brown R, Decker GA, Rittmann BE (prill 2008). "Gut microbiota and its possible relationship with obesity". Mayo Clinic Proceedings (Review) (në anglisht). 83 (4): 460–9. doi:10.4065/83.4.460. PMID 18380992.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  156. ↑ "Antibiotics: repeated treatments before the age of two could be a factor in obesity". Prescrire International (në anglisht). 2018. Marrë më 2018-07-02.
  157. 1 2 Cox LM, Blaser MJ (mars 2015). "Antibiotics in early life and obesity". Nature Reviews. Endocrinology (në anglisht). 11 (3): 182–190. doi:10.1038/nrendo.2014.210. PMC 4487629. PMID 25488483.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  158. ↑ Falagas ME, Kompoti M (korrik 2006). "Obesity and infection". The Lancet. Infectious Diseases (Review) (në anglisht). 6 (7): 438–46. doi:10.1016/S1473-3099(06)70523-0. PMID 16790384.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  159. 1 2 Cappuccio FP, Taggart FM, Kandala NB, Currie A, Peile E, Stranges S, Miller MA (maj 2008). "Meta-analysis of short sleep duration and obesity in children and adults". Sleep (në anglisht). 31 (5): 619–626. doi:10.1093/sleep/31.5.619. PMC 2398753. PMID 18517032.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  160. ↑ "Sleep duration and incidence of obesity in infants, children, and adolescents: a systematic review and meta-analysis of prospective studies". Sleep (në anglisht). 41 (4). prill 2018. doi:10.1093/sleep/zsy018. PMID 29401314.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  161. ↑ Horne J (maj 2011). "Obesity and short sleep: unlikely bedfellows?". Obesity Reviews (në anglisht). 12 (5): e84–e94. doi:10.1111/j.1467-789X.2010.00847.x. PMID 21366837. S2CID 23948346.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  162. ↑ Lobstein T, Brownell KD (2021-08-18). "Endocrine-disrupting chemicals and obesity risk: A review of recommendations for obesity prevention policies". Obesity Reviews (në anglisht). 22 (11) e13332. doi:10.1111/obr.13332. PMID 34409721.
  163. ↑ Amon M, Kek T, Virant Klun I (2024-09-03). "Endocrine disrupting chemicals and obesity prevention: scoping review". Journal of Health, Population, and Nutrition (në anglisht). 43 (1) 138. Bibcode:2024JHPN...43..138A. doi:10.1186/s41043-024-00627-y. PMC 11373446. PMID 39227884.
  164. 1 2 3 4 Gerlach G, Herpertz S, Loeber S (janar 2015). "Personality traits and obesity: a systematic review". Obesity Reviews (në anglisht). 16 (1): 32–63. doi:10.1111/obr.12235. PMID 25470329. S2CID 46500679.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  165. ↑ Lauder W, Mummery K, Jones M, Caperchione C (maj 2006). "A comparison of health behaviours in lonely and non-lonely populations". Psychology, Health & Medicine (në anglisht). 11 (2): 233–245. doi:10.1080/13548500500266607. PMID 17129911. S2CID 24974378.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  166. ↑ Jokela M, Hintsanen M, Hakulinen C, Batty GD, Nabi H, Singh-Manoux A, Kivimäki M (prill 2013). "Association of personality with the development and persistence of obesity: a meta-analysis based on individual-participant data". Obesity Reviews (në anglisht). 14 (4): 315–323. doi:10.1111/obr.12007. PMC 3717171. PMID 23176713.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  167. ↑ An R, etj. (korrik 2019). "Trade openness and the obesity epidemic: a cross-national study of 175 countries during 1975–2016". Annals of Epidemiology (në anglisht). 37: 31–36. doi:10.1016/j.annepidem.2019.07.002. PMID 31399309.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  168. 1 2 3 4 Flier JS (janar 2004). "Obesity wars: molecular progress confronts an expanding epidemic". Cell (Review) (në anglisht). 116 (2): 337–50. doi:10.1016/S0092-8674(03)01081-X. PMID 14744442. S2CID 6010027.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  169. ↑ Zhang Y, Proenca R, Maffei M, Barone M, Leopold L, Friedman JM (dhjetor 1994). "Positional cloning of the mouse obese gene and its human homologue". Nature (Research Support) (në anglisht). 372 (6505): 425–32. doi:10.1038/372425a0. PMID 7984236. S2CID 4359725.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  170. ↑ Boulpaep EL, Boron WF (2003). Medical physiology: A cellular and molecular approach (në anglisht). Philadelphia: Saunders. fq. 1227. ISBN 978-0-7216-3256-8.
  171. 1 2 US Department of Health and Human Services. (2017). "2015–2020 Dietary Guidelines for Americans – health.gov". health.gov (në anglisht). Skyhorse Publishing Inc. Arkivuar nga origjinali më 2019-11-06. Marrë më 2019-09-30.
  172. ↑ Arnett DK, Blumenthal RS, Albert MA, Buroker AB, Goldberger ZD, Hahn EJ, Himmelfarb CD, Khera A, Lloyd-Jones D, McEvoy JW, Michos ED, Miedema MD, Muñoz D, Smith SC, Virani SS, Williams KA, Yeboah J, Ziaeian B (shtator 2019). "2019 ACC/AHA Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Disease: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines". Circulation (në anglisht). 140 (11): e596–e646. doi:10.1161/CIR.0000000000000678. PMC 7734661. PMID 30879355.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  173. 1 2 Strychar I (janar 2006). "Diet in the management of weight loss". CMAJ (Review) (në anglisht). 174 (1): 56–63. doi:10.1503/cmaj.045037. PMC 1319349. PMID 16389240.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  174. ↑ Shick SM, Wing RR, Klem ML, McGuire MT, Hill JO, Seagle H (prill 1998). "Persons successful at long-term weight loss and maintenance continue to consume a low-energy, low-fat diet". Journal of the American Dietetic Association (në anglisht). 98 (4): 408–413. doi:10.1016/S0002-8223(98)00093-5. PMID 9550162.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  175. ↑ Tate DF, Jeffery RW, Sherwood NE, Wing RR (prill 2007). "Long-term weight losses associated with prescription of higher physical activity goals. Are higher levels of physical activity protective against weight regain?". The American Journal of Clinical Nutrition (Randomized Controlled Trial) (në anglisht). 85 (4): 954–959. doi:10.1093/ajcn/85.4.954. PMID 17413092.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  176. ↑ Thomas JG, Bond DS, Phelan S, Hill JO, Wing RR (janar 2014). "Weight-loss maintenance for 10 years in the National Weight Control Registry". American Journal of Preventive Medicine (në anglisht). 46 (1): 17–23. doi:10.1016/j.amepre.2013.08.019. PMID 24355667.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  177. 1 2 3 Yannakoulia M, Poulimeneas D, Mamalaki E, Anastasiou CA (mars 2019). "Dietary modifications for weight loss and weight loss maintenance". Metabolism (në anglisht). 92: 153–162. doi:10.1016/j.metabol.2019.01.001. PMID 30625301.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  178. 1 2 Curry SJ, Krist AH, Owens DK, Barry MJ, Caughey AB, Davidson KW, Doubeni CA, Epling JW, Grossman DC, Kemper AR, Kubik M, Landefeld CS, Mangione CM, Phipps MG, Silverstein M, Simon MA, Tseng CW, Wong JB (shtator 2018). "Behavioral Weight Loss Interventions to Prevent Obesity-Related Morbidity and Mortality in Adults: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement". JAMA (në anglisht). 320 (11): 1163–1171. doi:10.1001/jama.2018.13022. PMID 30326502.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  179. ↑ Gibson AA, Sainsbury A (korrik 2017). "Strategies to Improve Adherence to Dietary Weight Loss Interventions in Research and Real-World Settings". Behavioral Sciences (në anglisht). 7 (3): 44. doi:10.3390/bs7030044. PMC 5618052. PMID 28696389.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  180. 1 2 3 4 Swedish Agency for Health Technology Assessment and Assessment of Social Services (SBU) (1987). "Dietary treatment of obesity". Annals of the New York Academy of Sciences (në anglisht). 499 (1): 250–263. doi:10.1111/j.1749-6632.1987.tb36216.x. PMID 3300485. S2CID 45507530. Marrë më 2016-06-17.
  181. ↑ Johnston BC, Kanters S, Bandayrel K, Wu P, Naji F, Siemieniuk RA, Ball GD, Busse JW, Thorlund K, Guyatt G, Jansen JP, Mills EJ (shtator 2014). "Comparison of weight loss among named diet programs in overweight and obese adults: a meta-analysis". JAMA (në anglisht). 312 (9): 923–33. doi:10.1001/jama.2014.10397. PMID 25182101.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  182. ↑ Naude CE, Schoonees A, Senekal M, Young T, Garner P, Volmink J (2014). "Low carbohydrate versus isoenergetic balanced diets for reducing weight and cardiovascular risk: a systematic review and meta-analysis". PLOS ONE (Research Support) (në anglisht). 9 (7) e100652. doi:10.1371/journal.pone.0100652. PMC 4090010. PMID 25007189.
  183. ↑ Wing RR, Phelan S (korrik 2005). "Long-term weight loss maintenance". The American Journal of Clinical Nutrition (Review) (në anglisht). 82 (1 Suppl): 222S–225S. doi:10.1093/ajcn/82.1.222S. PMID 16002825.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  184. ↑ Thangaratinam S, Rogozinska E, Jolly K, Glinkowski S, Roseboom T, Tomlinson JW, Kunz R, Mol BW, Coomarasamy A, Khan KS (maj 2012). "Effects of interventions in pregnancy on maternal weight and obstetric outcomes: meta-analysis of randomised evidence". BMJ (Meta-analysis) (në anglisht). 344 e2088. doi:10.1136/bmj.e2088. PMC 3355191. PMID 22596383.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  185. ↑ LeFevre ML (tetor 2014). "Behavioral counseling to promote a healthful diet and physical activity for cardiovascular disease prevention in adults with cardiovascular risk factors: U.S. Preventive Services Task Force Recommendation Statement". Annals of Internal Medicine (në anglisht). 161 (8): 587–93. doi:10.7326/M14-1796. PMID 25155419. S2CID 262280720.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  186. ↑ Satcher D (2001). The Surgeon General's Call to Action to Prevent and Decrease Overweight and Obesity. Publications and Reports of the Surgeon General (në anglisht). U.S. Dept. of Health and Human Services, Public Health Service, Office of Surgeon General. ISBN 978-0-16-051005-2.
  187. ↑ Barnes B (2007-07-18). "Limiting Ads of Junk Food to Children". The New York Times (në anglisht). Marrë më 2008-07-24.
  188. ↑ "Fewer Sugary Drinks Key to Weight Loss". U.S. Department of Health and Human Services (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-11-16. Marrë më 2009-10-18.
  189. ↑ "WHO urges global action to curtail consumption and health impacts of sugary drinks". WHO (në anglisht). Marrë më 2016-10-13.
  190. ↑ Brennan Ramirez LK, Hoehner CM, Brownson RC, Cook R, Orleans CT, Hollander M, Barker DC, Bors P, Ewing R, Killingsworth R, Petersmarck K, Schmid T, Wilkinson W (dhjetor 2006). "Indicators of activity-friendly communities: an evidence-based consensus process". American Journal of Preventive Medicine (Research Support) (në anglisht). 31 (6): 515–24. doi:10.1016/j.amepre.2006.07.026. PMID 17169714.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  191. ↑ Cooksey-Stowers, Kristen; Schwartz, Marlene B.; Brownell, Kelly D. (2017-11-14). "Food Swamps Predict Obesity Rates Better Than Food Deserts in the United States". International Journal of Environmental Research and Public Health (në anglisht). 14 (11): 1366. doi:10.3390/ijerph14111366. ISSN 1660-4601. PMC 5708005. PMID 29135909.
  192. ↑ Stead M, Angus K, Langley T, Katikireddi SV, Hinds K, Hilton S, Lewis S, Thomas J, Campbell M, Young B, Bauld L (maj 2019). "Mass media to communicate public health messages in six health topic areas: a systematic review and other reviews of the evidence". Public Health Research (në anglisht). 7 (8): 1–206. doi:10.3310/phr07080. hdl:1893/29477. PMID 31046212.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  193. 1 2 "How can local authorities reduce obesity? Insights from NIHR research". NIHR Evidence (Plain English summary) (në anglisht). National Institute for Health and Care Research. 2022-05-19. Arkivuar nga origjinali më 2023-04-01. Marrë më 2022-05-24.
  194. ↑ Crockett RA, King SE, Marteau TM, Prevost AT, Bignardi G, Roberts NW, Stubbs B, Hollands GJ, Jebb SA (shkurt 2018). "Nutritional labelling for healthier food or non-alcoholic drink purchasing and consumption". The Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht). 2 (2) CD009315. doi:10.1002/14651858.CD009315.pub2. PMC 5846184. PMID 29482264.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  195. ↑ Nestle M (qershor 2022). "Regulating the Food Industry: An Aspirational Agenda". American Journal of Public Health (në anglisht). 112 (6): 853–858. doi:10.2105/AJPH.2022.306844. PMC 9137006. PMID 35446606.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  196. ↑ Finlay M, van Tulleken C, Miles ND, Onuchukwu T, Bury E (2023-04-20). "How did ultra-processed foods take over, and what are they doing to us?". the Guardian (në anglishte britanike). ISSN 0261-3077. Marrë më 2023-04-23.
  197. ↑ Onakpoya IJ, Heneghan CJ, Aronson JK (nëntor 2016). "Post-marketing withdrawal of anti-obesity medicinal products because of adverse drug reactions: a systematic review". BMC Medicine (në anglisht). 14 (1) 191. doi:10.1186/s12916-016-0735-y. PMC 5126837. PMID 27894343.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  198. ↑ Elmaleh-Sachs, Arielle; Schwartz, Jessica L.; Bramante, Carolyn T.; Nicklas, Jacinda M.; Gudzune, Kimberly A.; Jay, Melanie (2023-11-28). "Obesity Management in Adults: A Review". JAMA (në anglisht). 330 (20): 2000–2015. doi:10.1001/jama.2023.19897. PMC 11325826. PMID 38015216.
  199. 1 2 McGowan, Barbara; Ciudin, Andreea; Baker, Jennifer L.; Busetto, Luca; Dicker, Dror; Frühbeck, Gema; Goossens, Gijs H.; Monami, Matteo; Sbraccia, Paolo (2025-10-02). "A systematic review and meta-analysis of the efficacy and safety of pharmacological treatments for obesity in adults". Nature Medicine (në anglisht). 31 (10): 3317–3329. doi:10.1038/s41591-025-03978-z. ISSN 1546-170X. PMC 12532627. PMID 41039116.
  200. ↑ Quarenghi, Massimo; Capelli, Silvia; Galligani, Giulia; Giana, Arianna; Preatoni, Giorgia; Turri Quarenghi, Rosamaria (2025-05-28). "Weight Regain After Liraglutide, Semaglutide or Tirzepatide Interruption: A Narrative Review of Randomized Studies". Journal of Clinical Medicine (në anglisht). 14 (11): 3791. doi:10.3390/jcm14113791. ISSN 2077-0383. PMC 12155999. PMID 40507553.
  201. 1 2 3 Serralde-Zúñiga AE, Gonzalez Garay AG, Rodríguez-Carmona Y, Melendez G, etj. (Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group) (tetor 2019). "Fluoxetine for adults who are overweight or obese". The Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht). 10 (10) CD011688. doi:10.1002/14651858.CD011688.pub2. PMC 6792438. PMID 31613390.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  202. ↑ Siskind DJ, Leung J, Russell AW, Wysoczanski D, Kisely S (2016-06-15). Holscher C (red.). "Metformin for Clozapine Associated Obesity: A Systematic Review and Meta-Analysis". PLOS ONE (në anglisht). 11 (6) e0156208. doi:10.1371/journal.pone.0156208. PMC 4909277. PMID 27304831.
  203. ↑ Heymsfield SB, Wadden TA (janar 2017). "Mechanisms, Pathophysiology, and Management of Obesity". The New England Journal of Medicine (në anglisht). 376 (3): 254–266. doi:10.1056/NEJMra1514009. PMID 28099824; S2CID 20407626.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  204. 1 2 Chang SH, Stoll CR, Song J, Varela JE, Eagon CJ, Colditz GA (mars 2014). "The effectiveness and risks of bariatric surgery: an updated systematic review and meta-analysis, 2003–2012". JAMA Surgery (Meta-analysis, Review) (në anglisht). 149 (3): 275–87. doi:10.1001/jamasurg.2013.3654. PMID 24352617; PMC 3962512.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  205. ↑ Yoshino M, Kayser BD, Yoshino J, Stein RI, Reeds D, Eagon JC, Eckhouse SR, etj. (2020-08-19). "Effects of Diet versus Gastric Bypass on Metabolic Function in Diabetes". New England Journal of Medicine (në anglisht). 383 (8): 721–732. doi:10.1056/NEJMoa2003697. PMID 32813948; PMC 7456610.
  206. ↑ Sjöström L, Narbro K, Sjöström CD, Karason K, Larsson B, Wedel H, Lystig T, Sullivan M, Bouchard C, Carlsson B, Bengtsson C, Dahlgren S, Gummesson A, Jacobson P, Karlsson J, Lindroos AK, Lönroth H, Näslund I, Olbers T, Stenlöf K, Torgerson J, Agren G, Carlsson LM (gusht 2007). "Effects of bariatric surgery on mortality in Swedish obese subjects". The New England Journal of Medicine (Research Support) (në anglisht). 357 (8): 741–752. doi:10.1056/NEJMoa066254. PMID 17715408; S2CID 20533869.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  207. 1 2 3 Haslam D (mars 2007). "Obesity: a medical history". Obesity Reviews (Review) (në anglisht). 8 (Suppl 1): 31–6. doi:10.1111/j.1467-789X.2007.00314.x. PMID 17316298. S2CID 43866948.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  208. ↑ Prentice AM (2018). "The Double Burden of Malnutrition in Countries Passing through the Economic Transition". Ann Nutr Metab (në anglisht). 72 (suppl 3): 47–54. doi:10.1159/000487383. PMID 29635233. S2CID 4928218.
  209. 1 2 3 4 5 Caballero B (2007). "The global epidemic of obesity: an overview". Epidemiologic Reviews. 29: 1–5. doi:10.1093/epirev/mxm012. PMID 17569676. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  210. 1 2 "Obesity and overweight". World Health Organization (në anglisht). Marrë më 2009-04-08.
  211. ↑ FAO, IFAD, UNICEF, WFP and WHO (2017). The State of Food Security and Nutrition in the World 2017. Building resilience for peace and food security (në anglisht). Rome: FAO.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)
  212. ↑ "Obesity and overweight". www.who.int (në anglisht). Marrë më 2024-08-31.
  213. ↑ Hales CM, Carroll MD, Fryar CD, Ogden CL (tetor 2017). "Prevalence of Obesity Among Adults and Youth: United States, 2015–2016". NCHS Data Brief (në anglisht) (288): 1–8. PMID 29155689.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  214. ↑ World Health Organization (2000). Obesity: preventing and managing the global epidemic (Reportazh) (në anglisht). World Health Organization. fq. 1–2. Marrë më 2014-02-01.
  215. ↑ FAO (2025). World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 (në anglisht). FAO. doi:10.4060/cd4313en. ISBN 978-92-5-140174-3.
  216. ↑ Howard NJ, Taylor AW, Gill TK, Chittleborough CR (mars 2008). "Severe obesity: Investigating the socio-demographics within the extremes of body mass index". Obesity Research & Clinical Practice (në anglisht). 2 (1): I–II. doi:10.1016/j.orcp.2008.01.001. PMID 24351678.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  217. ↑ Tjepkema M (2005-07-06). "Measured Obesity–Adult obesity in Canada: Measured height and weight". Nutrition: Findings from the Canadian Community Health Survey (në anglisht). Ottawa, Ontario: Statistics Canada.
  218. ↑ "Obesity Update 2017" (PDF) (në anglisht). Organisation for Economic Co-operation and Development. Marrë më 2018-10-06.
  219. ↑ Tsigos C, Hainer V, Basdevant A, Finer N, Fried M, Mathus-Vliegen E, Micic D, Maislos M, Roman G, Schutz Y, Toplak H, Zahorska-Markiewicz B (prill 2008). "Management of obesity in adults: European clinical practice guidelines" (PDF). Obesity Facts (në anglisht). 1 (2): 106–16. doi:10.1159/000126822. PMC 6452117. PMID 20054170. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2012-04-26.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  220. ↑ "Over 50% of adults worldwide predicted to be obese or overweight by 2050" (në anglisht). BBC News. 2025-03-04. Marrë më 2025-03-04.
  221. ↑ Robertson C, Archibald D, Avenell A, Douglas F, Hoddinott P, van Teijlingen E, Boyers D, Stewart F, Boachie C, Fioratou E, Wilkins D, Street T, Carroll P, Fowler C (maj 2014). "Systematic reviews of and integrated report on the quantitative, qualitative and economic evidence base for the management of obesity in men". Health Technology Assessment (në anglisht). 18 (35): v–vi, xxiii–xxix, 1–424. doi:10.3310/hta18350. PMC 4781190. PMID 24857516.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  222. ↑ "Managing obesity in men". NIHR Evidence (në anglishte britanike). 2016-05-10. doi:10.3310/highlight-000844. Marrë më 2022-12-07.
  223. ↑ CDC (2025-03-25). "Adult Obesity Facts". Obesity (në anglisht). Marrë më 2025-11-03.
  224. ↑ "Products – Data Briefs – Number 360 – February 2020". www.cdc.gov (në anglishte amerikane). 2020-06-26. Marrë më 2025-11-03.
  225. ↑ "Online Etymology Dictionary: Obesity". Douglas Harper (në anglisht). Marrë më 2008-12-31.
  226. ↑ "Obesity, n". Oxford English Dictionary 2008 (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-01-11. Marrë më 2009-03-21.
  227. ↑ Bloomgarden ZT (nëntor 2003). "Prevention of obesity and diabetes". Diabetes Care (Review) (në anglisht). 26 (11): 3172–8. doi:10.2337/diacare.26.11.3172. PMID 14578257.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  228. 1 2 "History of Medicine: Sushruta – the Clinician – Teacher par Excellence" (PDF). Dwivedi, Girish & Dwivedi, Shridhar (në anglisht). 2007. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2008-10-10. Marrë më 2008-09-19.
  229. ↑ Mazzone T, Fantuzzi G (2006). Adipose Tissue And Adipokines in Health And Disease (Nutrition and Health) (në anglisht). Totowa, NJ: Humana Press. fq. 222. ISBN 978-1-58829-721-1.
  230. ↑ Keller K (2008). Encyclopedia of Obesity (në anglisht). Thousand Oaks, Calif: Sage Publications, Inc. fq. 49. ISBN 978-1-4129-5238-5.
  231. ↑ Gilman SL (2004). Fat Boys: A Slim Book (në anglisht). University of Nebraska Press. fq. 18. ISBN 978-0-8032-2183-3. tobias venner obesity.
  232. ↑ Breslow L (shtator 1952). "Public health aspects of weight control". American Journal of Public Health and the Nation's Health (në anglisht). 42 (9): 1116–20. doi:10.2105/AJPH.42.9.1116. PMC 1526346. PMID 12976585.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  233. 1 2 Puhl R, Brownell KD (dhjetor 2001). "Bias, discrimination, and obesity". Obesity Research (Review) (në anglisht). 9 (12): 788–805. doi:10.1038/oby.2001.108. PMID 11743063.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  234. ↑ Rubinstein S, Caballero B (2000). "Is Miss America an undernourished role model?". JAMA (Letter) (në anglisht). 283 (12): 1569. doi:10.1001/jama.283.12.1569. PMID 10735392.
  235. 1 2 Johnson F, Cooke L, Croker H, Wardle J (korrik 2008). "Changing perceptions of weight in Great Britain: comparison of two population surveys". BMJ (në anglisht). 337: a494. doi:10.1136/bmj.a494. PMC 2500200. PMID 18617488.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  236. ↑ Fumento M (1997). The Fat of the Land: Our Health Crisis and How Overweight Americans Can Help Themselves (në anglisht). Penguin (Non-Classics). fq. 126. ISBN 978-0-14-026144-8.
  237. ↑ Kitchener C (2022). "Sisters of the Earth: The Landscapes, Radical Identities and Performances of Female Reformers in 1819". Journal for Eighteenth-Century Studies (në anglisht). 45 (1): 77–93. doi:10.1111/1754-0208.12778. ISSN 1754-0208. S2CID 246984311.
  238. 1 2 3 Puhl R, Henderson K, Brownell K (2005). "Social consequences of obesity". përmbledhur nga Kopelman PG, Caterson ID, Stock MJ, Dietz WH (red.). Clinical obesity in adults and children: In Adults and Children (në anglisht). Blackwell Publishing. fq. 29–45. ISBN 978-1-4051-1672-5.
  239. ↑ Johansson E, Böckerman P, Kiiskinen U, Heliövaara M (mars 2009). "Obesity and labour market success in Finland: the difference between having a high BMI and being fat". Economics and Human Biology (në anglisht). 7 (1): 36–45. doi:10.1016/j.ehb.2009.01.008. PMID 19249259.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  240. ↑ Cawley J, Meyerhoefer C (janar 2012). "The medical care costs of obesity: an instrumental variables approach". Journal of Health Economics (në anglisht). 31 (1): 219–30. doi:10.1016/j.jhealeco.2011.10.003. PMID 22094013. S2CID 6717295.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  241. ↑ Finkelstein EA, Fiebelkorn IA, Wang G (2003-01-01). "National medical spending attributable to overweight and obesity: How much, and who's paying". Health Affairs (në anglisht). 22 (May): W3–219–W3–226. doi:10.1377/hlthaff.w3.219. PMID 14527256.
  242. ↑ "Obesity and overweight: Economic consequences" (në anglisht). Qendrat për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve. 2007-05-22. Arkivuar nga origjinali më 2011-06-15. Marrë më 2007-09-05.
  243. ↑ Colagiuri S, Lee CM, Colagiuri R, Magliano D, Shaw JE, Zimmet PZ, Caterson ID (mars 2010). "The cost of overweight and obesity in Australia". The Medical Journal of Australia (Comparative Study) (në anglisht). 192 (5): 260–4. doi:10.5694/j.1326-5377.2010.tb03503.x. PMID 20201759. S2CID 1588787. Arkivuar nga origjinali më 19 gusht 2011. Marrë më 4 nëntor 2025.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  244. ↑ Cummings L (2003-02-05). "The diet business: Banking on failure". BBC News (në anglisht). Marrë më 2009-02-25.
  245. ↑ "Public health experts call for global food treaty". Financial Times (në anglisht). 2019-01-27. Marrë më 2019-03-07.
  246. ↑ van Baal PH, Polder JJ, de Wit GA, Hoogenveen RT, Feenstra TL, Boshuizen HC, Engelfriet PM, Brouwer WB (shkurt 2008). "Lifetime medical costs of obesity: prevention no cure for increasing health expenditure". PLOS Medicine (Comparative Study) (në anglisht). 5 (2) e29. doi:10.1371/journal.pmed.0050029. PMC 2225430. PMID 18254654.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  247. ↑ Bakewell J (2007). "Bariatric furniture: Considerations for use". Int J Ther Rehabil (në anglisht). 14 (7): 329–33. doi:10.12968/ijtr.2007.14.7.23858. Arkivuar nga origjinali më 2011-10-08.
  248. ↑ Neovius K, Johansson K, Kark M, Neovius M (janar 2009). "Obesity status and sick leave: a systematic review". Obesity Reviews (Review) (në anglisht). 10 (1): 17–27. doi:10.1111/j.1467-789X.2008.00521.x. PMID 18778315. S2CID 20420379.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  249. ↑ Ostbye T, Dement JM, Krause KM (prill 2007). "Obesity and workers' compensation: results from the Duke Health and Safety Surveillance System". Archives of Internal Medicine (Research Support) (në anglisht). 167 (8): 766–73. doi:10.1001/archinte.167.8.766. PMID 17452538.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  250. ↑ "Alabama "Obesity Penalty" Stirs Debate". Don Fernandez (në anglisht). Marrë më 2009-04-05.
  251. ↑ DiCarlo L (2002-10-24). "Why Airlines Can't Cut The Fat". Forbes.com (në anglisht). Marrë më 2008-07-23.
  252. ↑ Dannenberg AL, Burton DC, Jackson RJ (tetor 2004). "Economic and environmental costs of obesity: the impact on airlines". American Journal of Preventive Medicine (Letter) (në anglisht). 27 (3): 264. doi:10.1016/j.amepre.2004.06.004. PMID 15450642.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  253. ↑ Cox L (2009-07-02). "Who Should Pay for Obese Health Care?" (në anglisht). ABC News. Marrë më 2012-08-06.
  254. 1 2 "109th U.S. Congress (2005–2006) H.R. 554: 109th U.S. Congress (2005–2006) H.R. 554: Personal Responsibility in Food Consumption Act of 2005" (në anglisht). GovTrack.us. Arkivuar nga origjinali më 2008-11-01. Marrë më 2008-07-24.
  255. 1 2 Basulto D (2013-06-20). "A changing battlefield in the fight against fat". The Washington Post (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-09-02. Marrë më 2013-06-20.
  256. ↑ "Obesity can be deemed a disability at work – EU court". Reuters (në anglisht). 2014-12-18. Marrë më 2014-12-18.
  257. ↑ Macchi E (2023). "Worth Your Weight: Experimental Evidence on the Benefits of Obesity in Low-Income Countries". American Economic Review (në anglisht). 113 (9): 2287–2322. doi:10.1257/aer.20211879. hdl:10419/251433. ISSN 0002-8282. PMC 11912229. PMID 40098923. S2CID 244396815.
  258. ↑ Hanna S (2022-01-31). "Fat Shaming im Netz: Ricarda Lang, die Angegriffene". stuttgarter-nachrichten.de (në gjermanisht). Marrë më 2023-03-25.
  259. ↑ "What is NAAFA". National Association to Advance Fat Acceptance (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2009-03-12. Marrë më 2009-02-17.
  260. ↑ "ISAA Mission Statement". International Size Acceptance Association (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2009-02-25. Marrë më 2009-02-17.
  261. 1 2 Pulver A (2007). An Imperfect Fit: Obesity, Public Health, and Disability Anti-Discrimination Law (në anglisht). Social Science Electronic Publishing. doi:10.2139/ssrn.1316106. S2CID 153699669.
  262. ↑ Neumark-Sztainer D (mars 1999). "The weight dilemma: a range of philosophical perspectives". International Journal of Obesity and Related Metabolic Disorders (Review) (në anglisht). 23 (Suppl 2): S31–7. doi:10.1038/sj.ijo.0800857. PMID 10340803.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  263. ↑ National Association to Advance Fat Acceptance (2008). "We come in all sizes" (në anglisht). NAAFA. Arkivuar nga origjinali më 2018-12-26. Marrë më 2008-07-29.
  264. ↑ "International Size Acceptance Association – ISAA". International Size Acceptance Association (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2009-01-05. Marrë më 2009-01-13.
  265. ↑ O'Connor A (2015-08-09). "Coca-Cola Funds Scientists Who Shift Blame for Obesity Away From Bad Diets". The New York Times (në anglisht).
  266. ↑ Nestle M (nëntor 2016). "Food Industry Funding of Nutrition Research: The Relevance of History for Current Debates". JAMA Internal Medicine (në anglisht). 176 (11): 1685–1686. doi:10.1001/jamainternmed.2016.5400. PMID 27618496. S2CID 29815670.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  267. ↑ National Heart, Lung, and Blood Institute (1998). Clinical Guidelines on the Identification, Evaluation, and Treatment of Overweight and Obesity in Adults (PDF) (në anglisht). International Medical Publishing, Inc. ISBN 978-1-58808-002-8.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)
  268. ↑ Storing up problems; the medical case for a slimmer nation (në anglisht). London: Royal College of Physicians. 2004-02-11. ISBN 978-1-86016-200-8.
  269. ↑ Great Britain Parliament House of Commons Health Committee (maj 2004). Obesity – Volume 1 – HCP 23-I, Third Report of session 2003–04. Report, together with formal minutes (në anglisht). London: TSO (The Stationery Office). ISBN 978-0-215-01737-6. Marrë më 2007-12-17.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  270. ↑ "Obesity: guidance on the prevention, identification, assessment and management of overweight and obesity in adults and children" (PDF). National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE) (në anglisht). National Health Services (NHS). 2006. Marrë më 2009-04-08.
  271. ↑ Wanless D, Appleby J, Harrison A, Patel D (2007). Our Future Health Secured? A review of NHS funding and performance (në anglisht). London: The King's Fund. ISBN 978-1-85717-562-2.
  272. ↑ Sacks G, Swinburn B, Lawrence M (janar 2009). "Obesity Policy Action framework and analysis grids for a comprehensive policy approach to reducing obesity". Obesity Reviews (në anglisht). 10 (1): 76–86. doi:10.1111/j.1467-789X.2008.00524.X. hdl:10536/DRO/DU:30017330. PMID 18761640. S2CID 30908778.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  273. ↑ "Healthy Weight: Assessing Your Weight: BMI: About BMI for Children and Teens" (në anglisht). Qendrat për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve. Arkivuar nga origjinali më 2011-04-14. Marrë më 2009-04-06.
  274. ↑ Flegal KM, Ogden CL, Wei R, Kuczmarski RL, Johnson CL (qershor 2001). "Prevalence of overweight in US children: comparison of US growth charts from the Centers for Disease Control and Prevention with other reference values for body mass index". The American Journal of Clinical Nutrition (në anglisht). 73 (6): 1086–93. doi:10.1093/ajcn/73.6.1086. PMID 11382664.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  275. 1 2 Flynn MA, McNeil DA, Maloff B, Mutasingwa D, Wu M, Ford C, Tough SC (shkurt 2006). "Reducing obesity and related chronic disease risk in children and youth: a synthesis of evidence with 'best practice' recommendations". Obesity Reviews (Review) (në anglisht). 7 (Suppl 1): 7–66. doi:10.1111/j.1467-789X.2006.00242.x. PMID 16371076. S2CID 5992031.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  276. ↑ Lawrence J (shkurt 2005). "Childhood obesity". British Journal of Perioperative Nursing (në anglisht). 15 (2): 84, 86–84, 90. doi:10.1177/175045890501500204. PMID 15736809.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  277. ↑ Brownback S (janar 2008). "Confronting Childhood Obesity". The Annals of the American Academy of Political and Social Science (në anglisht). 615 (1): 219–221. doi:10.1177/0002716207308894. ISSN 0002-7162. S2CID 144317779.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  278. ↑ Dollman J, Norton K, Norton L (dhjetor 2005). "Evidence for secular trends in children's physical activity behaviour". British Journal of Sports Medicine (Review) (në anglisht). 39 (12): 892–7, discussion 897. doi:10.1136/bjsm.2004.016675. PMC 1725088. PMID 16306494.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  279. ↑ Russell SJ, Croker H, Viner RM (prill 2019). "The effect of screen advertising on children's dietary intake: A systematic review and meta-analysis". Obesity Reviews (në anglisht). 20 (4): 554–568. doi:10.1111/obr.12812. PMC 6446725. PMID 30576057.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  280. ↑ Metcalf B, Henley W, Wilkin T (shtator 2012). "Effectiveness of intervention on physical activity of children: systematic review and meta-analysis of controlled trials with objectively measured outcomes (EarlyBird 54)". BMJ (Review, Meta-analysis) (në anglisht). 345 e5888. doi:10.1136/bmj.e5888. hdl:10871/11391. PMID 23044984.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  281. ↑ Sim LA, Lebow J, Wang Z, Koball A, Murad MH (tetor 2016). "Brief Primary Care Obesity Interventions: A Meta-analysis". Pediatrics (në anglisht). 138 (4) e20160149. doi:10.1542/peds.2016-0149. PMID 27621413. S2CID 26039769.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  282. ↑ Mead E, Brown T, Rees K, Azevedo LB, Whittaker V, Jones D, Olajide J, Mainardi GM, Corpeleijn E, O'Malley C, Beardsmore E, Al-Khudairy L, Baur L, Metzendorf MI, Demaio A, Ells LJ (qershor 2017). "Diet, physical activity and behavioural interventions for the treatment of overweight or obese children from the age of 6 to 11 years". The Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht). 2017 (6) CD012651. doi:10.1002/14651858.CD012651. PMC 6481885. PMID 28639319.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  283. 1 2 Lund EM (2006). "Prevalence and Risk Factors for Obesity in Adult Dogs from Private US Veterinary Practices" (PDF). Intern J Appl Res Vet Med (në anglisht). 4 (2): 177–86.
  284. ↑ McGreevy PD, Thomson PC, Pride C, Fawcett A, Grassi T, Jones B (maj 2005). "Prevalence of obesity in dogs examined by Australian veterinary practices and the risk factors involved". The Veterinary Record (në anglisht). 156 (22): 695–702. doi:10.1136/vr.156.22.695. PMID 15923551. S2CID 36725298.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  285. ↑ Nijland ML, Stam F, Seidell JC (janar 2010). "Overweight in dogs, but not in cats, is related to overweight in their owners". Public Health Nutrition (në anglisht). 13 (1): 102–6. doi:10.1017/S136898000999022X. PMID 19545467.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)

Lexim i mëtejshëm

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]