Greqia e Lashtë

Partenoni, tempull i Atenës në Akropolin e Athinës.

Greqia e Lashtë (greqishtja e vjetër: Ἑλλάς, romanizuar: Hellás) ishte një qytetërim i lashtë që ekzistoi nga epoka e errët greke e shekujve 12–9 p.e.s. deri në fund të antikitetit klasik (rreth 600 e.s.), i përbërë nga një koleksion i lirshëm qytet-shtetesh dhe rajonesh të lidhura kulturalisht dhe gjuhësisht, të përqendruara kryesisht në pjesën verilindore të Detit Mesdhe. Përpara periudhës romake, shumica e këtij territori u bashkua zyrtarisht vetëm një herë, nga viti 338 deri në 323 p.e.s., nën Mbretërinë e Maqedonisë. Në historinë perëndimore, epokës së antikitetit klasik i pasoi menjëherë Mesjeta e hershme dhe periudha Bizantine.

Studiuesit e vendosin fillimin e Greqisë së Lashtë me Greqinë Mikenase, e cila u shua gjatë rrënies së epokës së bronzit, rreth vitit 1100 p.e.s. Tre shekuj më vonë, qytet-shtetet greke urbane, ose poleis, filluan të formoheshin në shekullin e 8-të p.e.s., duke sjellë periudhën arkaike dhe kolonizimin grek të pellgut mesdhetar. Kjo u pasua nga lulëzimi intelektual i periudhës klasike të Greqisë së Lashtë, nga Luftërat Greko-Persiane deri në vdekjen e Aleksandrit të Madh në vitin 323 p.e.s., periudhë që përfshiu Epokën e Artë të Athinës, Luftën e Peloponezit mes Athinës dhe Spartës, hegjemonitë e shkurtra spartane dhe tebane, krijimin e lidhjes helenike të udhëhequr nga Filipi II i Maqedonisë dhe pushtimin pasues të Perandorisë Akamenide nga djali i tij, Aleksandri i Madh, gjë që çoi në përhapjen e kulturës së lashtë greke: periudhën helenistike, e cila përfundoi rreth vitit 30 p.e.s., kur mbretëria ptolemaike e Egjiptit, me qendër në Aleksandri, u aneksua nga Roma.

Kultura klasike greke, veçanërisht filozofia greke, pati një ndikim të fuqishëm në Romën e Lashtë, e cila e përhapi atë, në forma të ndryshme, në të gjithë Mesdheun dhe në pjesën më të madhe të Evropës. Për këtë arsye, Greqia klasike konsiderohet përgjithësisht djepi i qytetërimit perëndimor, kultura themelore nga e cila Perëndimi modern nxjerr shumë prej arketipave dhe ideve të tij themeluese në politikë, filozofi, shkencë dhe art.

Kronologjia

Antikiteti klasik në rajonin e Mesdheut zakonisht konsiderohet se ka filluar në shekullin e 8-të p.e.s. (rreth kohës së poezisë më të hershme të regjistruar të Homerit) dhe ka përfunduar në shekullin e 6-të e.s.

Antikiteti klasik në Greqi u parapri nga epoka e errët greke (rreth 1200 – rreth 800 p.e.s.), e karakterizuar arkeologjikisht nga stilet protogjeometrike dhe gjeometrike të zbukurimeve në qeramikë. Pas epokës së errët erdhi periudha arkaike, që filloi rreth shekullit të 8-të p.e.s., e cila solli zhvillime të hershme në kulturën dhe shoqërinë greke, duke çuar në periudhën klasike, nga pushtimi persian i Greqisë në vitin 480 p.e.s. deri në vdekjen e Aleksandrit të Madh në vitin 323 p.e.s. Periudha klasike karakterizohet nga një stil "klasik", domethënë një stil që u konsiderua shembullor nga vëzhguesit e mëvonshëm, më së shumti në Partenonin e Athinës. Politikisht, periudha klasike u dominua nga Athina dhe Lidhja Deliane gjatë shekullit të 5-të, por u zëvendësua nga hegjemonia spartane gjatë fillimit të shekullit të 4-të p.e.s., përpara se pushteti të kalonte te Teba dhe Lidhja Beotiane, dhe së fundi te Lidhja e Korintit e udhëhequr nga Maqedonia. Kjo periudhë u formësua nga Luftërat Greko-Persiane, Lufta e Peloponezit dhe ngritja e Maqedonisë.

Pas periudhës klasike erdhi periudha helenistike (323–146 p.e.s.), gjatë së cilës kultura dhe fuqia greke u zgjeruan në Lindjen e Afërt, nga vdekja e Aleksandrit deri në pushtimin romak. Greqia romake llogaritet zakonisht që nga fitorja romake mbi korintasit në Betejën e Korintit në vitin 146 p.e.s., deri në vendosjen e Bizantit nga Kostandini si kryeqytet i Perandorisë Romake në vitin 330 e.s. Së fundi, antikiteti i vonë i referohet periudhës së krishterizimit, nga fundi i shekullit të 4-të deri në fillim të shekullit të 6-të e.s., e mbyllur simbolikisht me mbylljen e Akademisë së Athinës nga Justiniani I në vitin 529.

Historiografia

Periudha historike e Greqisë së Lashtë është e veçantë në historinë botërore, pasi është periudha e parë e dëshmuar drejtpërdrejt nga një historiografi gjithëpërfshirëse dhe narrative, ndërsa historia e lashtë e mëparshme, ose protohistoria, njihet nga dokumente shumë më fragmentare, si analet, listat e mbretërve dhe epigrafia pragmatike.

Herodoti njihet gjerësisht si "ati i historisë": Historitë e tij i japin emrin gjithë fushës së historisë. Të shkruara midis viteve 450 dhe 420 p.e.s., vepra e Herodotit shtrihet rreth një shekulli në të kaluarën, duke diskutuar figura historike të shekullit të 6-të p.e.s. si Darin I të Persisë, Kambizin II dhe Psamtik III, dhe duke iu referuar disa personazheve të shekullit të 8-të p.e.s., si Kandaulesi. Saktësia e veprave të Herodotit është e diskutueshme.

Herodotin e pasuan autorë si Tukididi, Ksenofoni, Demosteni, Platoni dhe Aristoteli. Shumica prej tyre ishin athinas ose pro-athinas, prandaj dihet shumë më tepër për historinë dhe politikën e Athinës sesa për shumë qytete të tjera. Fusha e tyre e vëzhgimit kufizohej më tej nga fokusi mbi historinë politike, ushtarake dhe diplomatike, duke lënë mënjanë historinë ekonomike dhe sociale.

Historia

Periudha arkaike

Artikulli kryesor: Greqia arkaike

Vazoja e Dipilonit nga fundi i periudhës gjeometrike, ose fillimi i periudhës arkaike, rreth 750 p.e.s.

Periudha arkaike, që zgjati përafërsisht nga viti 800 deri në 500 p.e.s., pa kulmimin e zhvillimeve politike dhe shoqërore që kishin filluar në epokën e errët greke, me polisin (qytet-shtetin) që u bë njësia më e rëndësishme e organizimit politik në Greqi. Mungesa e shteteve të fuqishme në Greqi pas rënies së pushtetit mikenas, si dhe gjeografia e Greqisë, ku shumë vendbanime ishin të ndara nga fqinjët e tyre nga terreni malor, nxitën zhvillimin e qytet-shteteve të vogla e të pavarura. Disa shtete greke panë tiranë që erdhën në pushtet gjatë kësaj periudhe, më së famshmi në Korint, që nga viti 657 p.e.s. Kjo periudhë pa gjithashtu themelimin e kolonive greke rreth Mesdheut, me vendbanime eubease në Al-Mina në lindje që në vitin 800 p.e.s., dhe në Ischia në perëndim deri në vitin 775 p.e.s. Kontakti gjithnjë e në rritje me popuj jo-grekë gjatë kësaj periudhe, sidomos në Lindjen e Afërt, frymëzoi zhvillime në art dhe arkitekturë, adoptimin e monedhave dhe zhvillimin e alfabetit grek.

Athina e zhvilloi sistemin e saj demokratik gjatë periudhës arkaike. Që në shekullin e 7-të, e drejta e të gjithë qytetarëve meshkuj për të marrë pjesë në kuvend duket se ishte vendosur tashmë. Pas një grushti shteti të dështuar nga Kiloni i Athinës rreth vitit 636 p.e.s., Drakoni u caktua për të hartuar një kod ligjesh në vitin 621. Kjo nuk arriti të zbuste tensionin politik midis të varfërve dhe elitës, dhe në vitin 594 Soloni mori autoritetin për të nxjerrë një tjetër paketë reformash, që u përpoqën të balanconin pushtetin e të pasurve dhe të varfërve. Në mesin e shekullit të 6-të, Pisistrati u vetëshpall tiran, dhe pas vdekjes së tij në vitin 527, djali i tij, Hipia, trashëgoi pozitën; deri në fund të shekullit të 6-të ai ishte rrëzuar, dhe Kleisteni kreu reforma të mëtejshme demokratizuese.

Në Spartë, një sistem politik me dy mbretër, një këshill pleqsh (Gerusia) dhe pesë eforë u zhvillua gjatë shekujve 8 dhe 7. Sipas traditës spartane, kjo kushtetutë u vendos nga ligjvënësi legjendar Likurgu. Gjatë Luftës së Parë Meseniane dhe Luftës së Dytë Meseniane, Sparta nënshtroi rajonin fqinj të Meseniasë, duke robëruar popullsinë e tij.

Në shekullin e 6-të, qytet-shtetet greke filluan të zhvillonin marrëdhënie zyrtare mes tyre, ndërkohë që më parë sundimtarët individualë ishin mbështetur në marrëdhënie personale me elitat e qyteteve të tjera. Drejt fundit të periudhës arkaike, Sparta filloi të ndërtonte një sërë aleancash, Lidhja e Peloponezit, me qytete si Korinthi, Elis dhe Megara, duke izoluar Meseninë dhe duke forcuar pozitën e Spartës kundër Argosit, fuqisë tjetër kryesore në Peloponez. Aleanca të tjera në shekullin e 6-të përfshinin ato midis Elisit dhe Hereas në Peloponez, si dhe midis kolonisë greke Sibarisit në Italinë jugore, aleatëve të saj dhe serdajëve.

Greqia klasike

Artikulli kryesor: Greqia klasike

Monedhë e hershme athinase, që përshkruan kokën e Atenës në pjesën e përparme dhe buburecin e saj në pjesën e pasme – shekulli i 5-të p.e.s.

Në vitin 499 p.e.s., qytet-shtetet joniane nën sundimin persian u rebeluan kundër sundimtarëve të tyre tiranë, të mbështetur nga persët. Të mbështetur nga trupa të dërguara nga Athina dhe Eretria, ata përparuan deri në Sardi dhe e dogjën qytetin, para se të tërhiqeshin nga një kundërsulm persian. Kryengritja vazhdoi deri në vitin 494, kur jonianët e rebeluar u mundën. Dari nuk e harroi që Athina kishte ndihmuar kryengritjen joniane, dhe në vitin 490 ai mblodhi një armadë hakmarrjeje. Megjithëse ishin në disavantazh të thellë numerik, athinasit — të mbështetur nga aleatët e tyre plateas — mundën hordhitë persiane në Betejën e Maratonës, dhe flota persiane u kthye mbrapsht.

Ngjarjet e fazave të para të Luftërave Greko-Persiane

Lidhja Deliane menjëherë përpara Luftës së Peloponezit në vitin 431 p.e.s.

Dhjetë vjet më vonë, një pushtim i dytë u nis nga djali i Darit, Kserksi I. Qytet-shtetet e Greqisë veriore dhe qendrore iu dorëzuan forcave persiane pa rezistencë, ndërsa një koalicion prej 31 qytet-shtetesh greke, përfshirë Athinën dhe Spartën, vendosën t'u rezistonin pushtuesve persianë. Në të njëjtën kohë, Sicilia greke u pushtua nga një forcë kartagjenase. Në vitin 480 p.e.s., beteja e parë e madhe e pushtimit u zhvillua në Termopile, ku një pararojë e vogël grekësh, e udhëhequr nga treqind spartanë, mbajti për disa ditë një kalim vendimtar që mbronte zemrën e Greqisë; në të njëjtën kohë Geloni, tiran i Sirakuzës, mundi pushtimin kartagjenas në Betejën e Himeras.

Persët u mundën vendimtarisht në det nga një forcë detare kryesisht athinase në Betejën e Salaminës, dhe në tokë, në vitin 479 p.e.s., në Betejën e Plateas. Aleanca kundër Persisë vazhdoi, e udhëhequr fillimisht nga spartani Pausania, por nga viti 477 nga Athina, dhe deri në vitin 460 Persia ishte dëbuar nga Egjeu. Gjatë kësaj fushate të gjatë, Lidhja Deliane u shndërrua gradualisht nga një aleancë mbrojtëse e shteteve greke në një perandori athinase, pasi fuqia detare gjithnjë në rritje e Athinës frikësoi shtetet e tjera anëtare të lidhjes. Athina i përfundoi fushatat e saj kundër Persisë në vitin 450, pas një disfate katastrofike në Egjipt në vitin 454, dhe vdekjes së Kimonit në betejë kundër persëve në Qipro, në vitin 450.

Ndërsa lufta athinase kundër perandorisë persiane po shuhej, konflikti mes Athinës dhe Spartës u rrit. E dyshimtë ndaj fuqisë gjithnjë në rritje athinase, të financuar nga Lidhja Deliane, Sparta ofroi ndihmë anëtarëve të pakënaqur të lidhjes për t'u rebeluar kundër dominimit athinas. Këto tensione u përkeqësuan në vitin 462 p.e.s. kur Athina dërgoi një forcë për të ndihmuar Spartën të përballonte një kryengritje helotësh, por kjo ndihmë u refuzua nga spartanët. Në vitet 450, Athina mori kontrollin e Beotisë dhe fitoi ndaj Egjinës dhe Korinthit. Sidoqoftë, Athina nuk arriti të siguronte një fitore vendimtare, dhe në vitin 447 humbi përsëri Beotinë. Athina dhe Sparta nënshkruan Paqen Tridhjetëvjeçare në dimrin 446/445, duke i dhënë fund konfliktit.

Përkundër traktatit, marrëdhëniet athinase me Spartën u përkeqësuan sërish në vitet 430, dhe në vitin 431 p.e.s. filloi Lufta e Peloponezit. Faza e parë e luftës pa një seri pushtimesh vjetore të pafrytshme të Atikës nga Sparta, ndërsa Athina luftoi me sukses perandorinë korinthase në veriperëndim të Greqisë dhe mbrojti perandorinë e vet, pavarësisht murtajës që vrau shtetarin kryesor athinas, Perikliun. Lufta ndryshoi drejtim pas fitoreve athinase të udhëhequra nga Kleoni në Pylos dhe Sfakteri, dhe Sparta kërkoi paqe, por athinasit e refuzuan propozimin. Dështimi athinas për të rifituar kontrollin e Beotisë në Delium, dhe suksese e Brasidasit në Greqinë veriore në vitin 424, përmirësuan pozitën e Spartës pas Sfakterisë. Pas vdekjeve të Kleonit dhe Brasidasit, mbrojtësit më të fortë të luftës në secilën palë, një traktat paqeje u negociua në vitin 421 nga gjenerali athinas Nikia.

Paqja nuk zgjati shumë, megjithatë. Në vitin 418 p.e.s. forcat e bashkuara të Athinës dhe Argosit u mundën nga Sparta në Mantinea. Në vitin 415 Athina nisi një ekspeditë detare ambicioze për të dominuar Sicilinë; ekspedita përfundoi në katastrofë në portin e Sirakuzës, me pothuajse gjithë ushtrinë të vrarë dhe anijet të shkatërruara. Menjëherë pas disfatës athinase në Sirakuzë, aleatët jonianë të Athinës filluan të rebeloheshin kundër Lidhjes Deliane, ndërsa Persia filloi sërish të përfshihej në çështjet greke, në krahun e Spartës. Fillimisht pozita athinase mbeti relativisht e fortë, me fitore të rëndësishme në Cyzicus në vitin 410 dhe Arginusa në vitin 406. Sidoqoftë, në vitin 405 spartani Lisandri mundi Athinën në Betejën e Egospotamëve, dhe filloi të bllokonte portin e Athinës; e shtyrë nga uria, Athina kërkoi paqe, duke pranuar të dorëzonte flotën e saj dhe t'i bashkohej Lidhjes së Peloponezit të udhëhequr nga Sparta. Pas kapitullimit athinas, Sparta vendosi një regjim oligarkik, Tridhjetë Tiranët, në Athinë, një ndër disa oligarki të mbështetura nga spartanët që erdhën në pushtet pas Luftës së Peloponezit. Epërsia spartane nuk zgjati: pas vetëm një viti, Tridhjetë Tiranët u rrëzuan.

Gjysma e parë e shekullit të 4-të pa shtetet kryesore greke të përpiqeshin të dominonin territorin kontinental; asnjë nuk pati sukses, dhe dobësia që rezultoi çoi në një zbrazëti pushteti, të cilën përfundimisht e mbushi Maqedonia, nën Filipin II dhe më pas Aleksandrin e Madh. Menjëherë pas Luftës së Peloponezit, Sparta u përpoq të zgjeronte pushtetin e vet, duke i shtyrë Argosin, Athinën, Korinthin dhe Tebën t'i bashkoheshin njëra-tjetrës kundër saj. Duke synuar të parandalonte çdo shtet të vetëm grek nga fitimi i dominimit që do t'i lejonte të sfidonte Persinë, mbreti persian fillimisht iu bashkua aleancës kundër Spartës, para se të imponontë Paqen e Antalkidasit ("Paqja e Mbretit"), e cila ia rikthente Persisë kontrollin mbi grekët e Anadollit.

Riu Fitimtar (rreth 310 p.e.s.) është një skulpturë bronzi e ruajtur në ujë, e rrallë, nga Greqia e lashtë.

Deri në vitin 371 p.e.s., Teba ishte në ngjitje, duke mundur Spartën në Betejën e Leuktrës, duke vrarë mbretin spartan Kleombrot I, dhe duke pushtuar Lakoninë. Sukseset e mëtejshme tebane kundër Spartës në vitin 369 çuan në pavarësimin e Meseniasë; Sparta nuk u rimëkëmb kurrë nga humbja e tokave pjellore të Meseniasë dhe fuqisë punëtore helote që ajo siguronte. Fuqia në ngjitje e Tebës e shtyu Spartën dhe Athinën t'i bashkoheshin njëra-tjetrës; në vitin 362 ato u mundën nga Teba në Betejën e Mantineas. Pas Mantineas, asnjë nga shtetet kryesore greke nuk mundi të dominonte. Megjithëse Teba e kishte fituar betejën, gjenerali i saj Epaminonda u vra, dhe ata kaluan dekadat pasuese të përfshirë në luftëra me fqinjët e tyre; Athina, ndërkohë, pa aleancën e saj të dytë detare, të formuar në vitin 377, të shpërbëhej në mesin e viteve 350.

Zbrazëtia e pushtetit në Greqi pas Betejës së Mantineas u mbush nga Maqedonia, nën Filipin II, duke filluar me betejën e Fushës së Krokusit. Në vitin 338 p.e.s., ai mundi një aleancë greke në Betejën e Keronesë, dhe më pas formoi Lidhjen e Korintit. Filipi planifikonte ta udhëhiqte lidhjen për të pushtuar Persinë, por u vra në vitin 336 p.e.s. Djalit të tij, Aleksandrit të Madh, i mbeti t'i realizonte ambiciet e të atit. Pas fushatave kundër armiqve perëndimorë dhe verior të Maqedonisë, si dhe atyre shteteve greke që ishin shkëputur nga Lidhja e Korintit pas vdekjes së Filipit, Aleksandri filloi fushatën e tij kundër Persisë në vitin 334 p.e.s. Ai pushtoi Persinë, duke mundur Darin III në Betejën e Isusit në vitin 333 p.e.s., dhe pas Betejës së Gaugamelës në vitin 331 p.e.s. u vetëshpall mbret i Azisë. Nga viti 329 p.e.s. ai udhëhoqi fushata drejt Baktrisë dhe më pas Indisë; planet e mëtejshme për të pushtuar Arabinë dhe Afrikën Veriore u ndalën nga vdekja e tij në vitin 323 p.e.s.

Greqia helenistike

Artikujt kryesorë: Diadokët, Periudha helenistike, dhe Greqia helenistike

Mozaiku i Aleksandrit, Muzeu Kombëtar Arkeologjik, Napoli

Periudha nga vdekja e Aleksandrit të Madh në vitin 323 p.e.s. deri në vdekjen e Kleopatrës, sundimtarja e fundit maqedonase e Egjiptit, njihet si periudha helenistike. Në pjesën e hershme të kësaj periudhe, u zhvillua një formë e re mbretërimi, e bazuar në traditat maqedonase dhe të Lindjes së Afërt. Mbretërit e parë helenistikë ishin më parë gjeneralë të Aleksandrit dhe morën pushtetin në periudhën pas vdekjes së tij, megjithëse nuk bënin pjesë në linjat mbretërore ekzistuese dhe nuk kishin pretendime historike mbi territoret që kontrollonin. Më të rëndësishmit prej këtyre sundimtarëve, në dekadat pas vdekjes së Aleksandrit, ishin Antigoni I dhe djali i tij, Demetri, në Maqedoni dhe pjesën tjetër të Greqisë, Ptolemeu në Egjipt, dhe Seleuku I në Siri dhe ish-perandorinë persiane; mbretëritë më të vogla helenistike përfshinin Epirin nën sundimin e Pirros, Atalidët në Anadoll, dhe Mbretërinë Greko-Baktriane.

Mbretëritë kryesore helenistike përfshinin mbretëritë e diadokëve:

  Mbretëria e Ptolemeut I Soter

  Mbretëria e Kasandrit

  Mbretëria e Lizimakut

  Mbretëria e Seleukut I Nikator

  Epiri

Gjithashtu të shënuara në hartë:

  Kolonitë greke

  Kartagjena (jo-greke)

  Roma (jo-greke)

Zonat portokalli ishin shpesh të diskutueshme pas vitit 281 p.e.s. Dinastia Atalide pushtoi një pjesë të kësaj zone. Nuk është shënuar: Mbretëria Indo-Greke.

Në pjesën e hershme të periudhës helenistike, kufijtë e sakta të mbretërive helenistike nuk ishin vendosur ende. Antigoni u përpoq të zgjeronte territorin e tij, duke sulmuar mbretëritë e tjera pasardhëse, derisa ato u bashkuan kundër tij, dhe ai u vra në Betejën e Ipsusit në vitin 301 p.e.s. Djali i tij, Demetri, kaloi shumë vite i burgosur nga selefkidët, dhe djali i tij, Antigoni II, e rimori fronin maqedonas vetëm rreth vitit 276. Ndërkohë, mbretëria selefkide dorëzoi territor në lindje te mbreti indian Çandragupta Maurja në këmbim të elefantëve luftarakë, dhe më vonë humbi pjesë të mëdha të Persisë ndaj Perandorisë Parthiane. Deri në mesin e shekullit të 3-të, mbretëritë e pasardhësve të Aleksandrit ishin kryesisht të qëndrueshme, megjithëse vazhduan mosmarrëveshjet mbi zonat kufitare.

Kryeqytetet e mëdha të kulturës helenistike ishin Aleksandria, në Mbretërinë Ptolemaike, dhe Antiokia, në Perandorinë Selefkide.

Pushtimet e Aleksandrit patën pasoja të shumta për qytet-shtetet greke. Ato zgjeruan ndjeshëm horizontet e grekëve dhe çuan në një emigrim të vazhdueshëm të të rinjve dhe ambiciozëve drejt perandorive të reja greke në lindje. Shumë grekë u shpërngulën në Aleksandri, Antiokia dhe qytetet e tjera të shumta helenistike të themeluara pas Aleksandrit, deri aq larg sa Afganistani dhe Pakistani e sotëm, ku Mbretëria Greko-Baktriane dhe Mbretëria Indo-Greke mbijetuan deri në fund të shekullit të 1-të p.e.s.

Disa nga qytet-shtetet brenda Greqisë u organizuan në dy liga të mëdha: Lidhja Akease (që përfshinte Korinthin dhe Argosin) dhe Lidhja Etoliane. Për pjesën më të madhe të periudhës deri në pushtimin romak, këto liga ishin në luftë, shpesh duke marrë pjesë në konfliktet mes shteteve pasardhëse të diadokëve të perandorisë së Aleksandrit.

Mbretëria Antigonide u përfshi në një luftë me Republikën Romake në fund të shekullit të 3-të. Megjithëse Lufta e Parë Maqedonase nuk pati rezultat përfundimtar, romakët, si zakonisht, vazhduan të luftonin kundër Maqedonisë derisa ajo u përfshi plotësisht në Republikën Romake (deri në vitin 149 p.e.s.). Në lindje, e paqëndrueshmja Perandori Selefkide u shpërbë gradualisht, megjithëse një mbetje e saj mbijetoi deri në vitin 64 p.e.s., ndërsa Mbretëria Ptolemaike vazhdoi në Egjipt deri në vitin 30 p.e.s., kur edhe ajo u pushtua nga romakët. Lidhja Etoliane u bë e kujdesshme ndaj përfshirjes romake në Greqi, dhe u vendos në krah të selefkidëve në Luftën Romako-Selefkide; kur romakët dolën fitues, lidhja u përfshi efektivisht në Republikë. Megjithëse Lidhja Akease i mbijetoi si Lidhjes Etoliane, ashtu edhe Maqedonisë, edhe ajo u mund dhe u përfshi së shpejti nga romakët, në vitin 146 p.e.s., duke i dhënë fund pavarësisë greke.

Greqia romake

Artikulli kryesor: Greqia romake

Gadishulli grek ra nën sundimin romak gjatë pushtimit të Greqisë në vitin 146 p.e.s., pas Betejës së Korinthit. Maqedonia u bë provincë romake, ndërsa Greqia jugore ra nën mbikëqyrjen e prefektit të Maqedonisë; sidoqoftë, disa poleis greke arritën të ruanin një pavarësi të pjesshme dhe të shmangnin tatimet. Ishujt e Egjeut iu shtuan këtij territori në vitin 133 p.e.s. Athina dhe qytete të tjera greke u rebeluan në vitin 88 p.e.s., dhe gadishulli u shtyp nga gjenerali romak Sula. Luftërat civile romake e shkatërruan tokën edhe më tej, derisa Augusti e organizoi gadishullin si provincën e Akaisë në vitin 27 p.e.s.

Greqia ishte një provincë lindore kyçe e Perandorisë Romake, pasi kultura romake ishte prej kohësh, në fakt, greko-romake. Gjuha greke shërbeu si lingua franca në Lindje dhe në Itali, dhe shumë intelektualë grekë, si Galeni, e kryenin pjesën më të madhe të punës së tyre në Romë.

Gjeografia

Rajonet

Rajonet kryesore të Greqisë kontinentale të lashtë dhe tokat "barbare" ngjitur

Territori i Greqisë është malor, dhe si rezultat, Greqia e lashtë përbëhej nga shumë rajone më të vogla, secila me dialektin, veçoritë kulturore dhe identitetin e vet. Rajonalizmi dhe konfliktet rajonale ishin tipare kryesore të Greqisë së lashtë. Qytetet priреshin të ndodheshin në lugina midis maleve ose në fusha bregdetare, dhe dominonin një zonë të caktuar rreth tyre.

Në jug shtrihej Peloponezi, i përbërë nga rajonet e Lakonisë (juglindje), Meseniasë (jugperëndim), Elisit (perëndim), Akaisë (veri), Korinthisë (verilindje), Argolidës (lindje), dhe Arkadisë (qendër). Këta emra mbijetojnë deri në ditët e sotme si njësi rajonale të Greqisë moderne, megjithëse me kufij disi të ndryshëm. Greqia kontinentale në veri, e njohur sot si Greqia Qendrore, përbëhej nga Etolia dhe Akarnania në perëndim, Lokrida, Doridha dhe Fokida në qendër, ndërsa në lindje shtriheshin Beotia, Atika dhe Megarida. Në verilindje shtrihej Thesalia, ndërsa Epiri shtrihej në veriperëndim. Epiri shtrihej nga Gjiri Ambrakian në jug deri te malet Keraune dhe lumi Aoos në veri, dhe përbëhej nga Kaonia (veri), Molosia (qendër), dhe Thesprotia (jug). Në cepin verilindor ndodhej Maqedonia, e përbërë fillimisht nga Maqedonia e Poshtme dhe rajonet e saj, si Emathia, Pieria dhe Botiea, dhe më vonë Almopia dhe Amfaksitida. Kryeqyteti fillestar i Maqedonisë ishte Egët, dhe më pas u zhvendos në Pella në shekullin e 4-të p.e.s. Rreth kohës së Aleksandrit I të Maqedonisë, mbretërit argeadë të Maqedonisë filluan të zgjeroheshin në Eordaia dhe pjesën tjetër të Maqedonisë së Epërme, toka të banuara nga fise të pavarura maqedonase të Epërme, si linkestët, orestët dhe elimiotët, dhe në lindje, përtej lumit Aksios, në Migdoninë dhe rajone të vendosura nga fise trake. Në veri të Maqedonisë shtriheshin popuj të ndryshëm jo-grekë, si Paionët në veri, Trakët në verilindje, dhe Ilirët, me të cilët maqedonasit ishin shpesh në konflikt, në veriperëndim. Kalkidiku u vendos herët nga kolonistë grekë jugorë dhe u konsiderua pjesë e botës greke, ndërsa nga fundi i mijëvjeçarit të 2-të p.e.s. u zhvillua gjithashtu vendbanim i konsiderueshëm grek në brigjet lindore të Egjeut, në Anadoll.

Kolonitë

Kolonitë e lashta greke gjatë periudhës arkaike

Tempulli i Konkordias, Lugina e Tempujve, Magna Graecia, Italia e sotme

Gjatë periudhës arkaike, popullsia greke u rrit përtej kapacitetit të tokës së kufizuar të punueshme të Greqisë, duke rezultuar në krijimin, në shkallë të gjerë, të kolonive gjetiu: sipas një vlerësimi, popullsia e zonës gjithnjë e më të gjerë të vendbanimeve greke u rrit afërsisht dhjetëfish nga viti 800 deri në 400 p.e.s., nga 800.000 në rreth 7,5–10 milionë banorë. Kjo nuk ishte thjesht për tregti, por edhe për të themeluar vendbanime. Këto koloni greke nuk ishin, siç ishin kolonitë romake, të varura nga qyteti-nënë, por ishin qytet-shtete plotësisht të pavarura në vetvete.

Grekët u vendosën jashtë Greqisë në dy mënyra të dallueshme. E para ishte në vendbanime të përhershme të themeluara nga grekët, që u formuan si poleis të pavarura. Forma e dytë ishte ajo që historianët e quajnë emporia; postë tregtare, të banuara nga grekë dhe jo-grekë njëkohësisht, që merreshin kryesisht me prodhimin dhe shitjen e mallrave. Shembuj të këtij lloji të dytë vendbanimi gjenden në Al-Mina në lindje dhe Pithekoussai në perëndim. Nga rreth viti 750 deri në 500 p.e.s., grekët vendosën koloni në të gjitha drejtimet. Në lindje, u kolonizua së pari bregu i Egjeut i Azisë së Vogël, i ndjekur nga Qipro dhe brigjet e Trakës, Deti Marmara dhe bregu jugor i Detit të Zi.

Përfundimisht, kolonizimi grek arriti deri në verilindje të Ukrainës dhe Rusisë së sotme (Taganrog). Në perëndim u vendosën brigjet e Ilirisë dhe Italia jugore (e quajtur "Magna Graecia"), të ndjekura nga Franca jugore, Korsika, madje edhe Spanja lindore. Koloni greke u themeluan gjithashtu në Egjipt dhe Libi. Sirakuza moderne, Napoli, Marseja dhe Stambolli i kishin fillesat e tyre si kolonitë greke Syracusae (Συράκουσαι), Neapolis (Νεάπολις), Massalia (Μασσαλία) dhe Byzantion (Βυζάντιον). Këto koloni luajtën një rol të rëndësishëm në përhapjen e ndikimit grek në të gjithë Evropën dhe gjithashtu ndihmuan në krijimin e rrjeteve tregtare në distanca të gjata midis qytet-shteteve greke, duke nxitur ekonominë e Greqisë së lashtë.

Politika dhe shoqëria

Struktura politike

Bust mermeri i Perikliut me përkrenare korinthase, kopje romake e një origjinali grek, Museo Chiaramonti, Muzetë e Vatikanit; Perikliu ishte një figurë kyçe politike populiste në zhvillimin e demokracisë radikale athinase.

Greqia e lashtë përbëhej nga disa qindra qytet-shtete relativisht të pavarura (poleis). Kjo ishte një situatë ndryshe nga ajo në shumicën e shoqërive të tjera bashkëkohore, të cilat ishin ose fisnore ose mbretëri që sundonin mbi territore relativisht të mëdha. Pa dyshim, gjeografia e Greqisë — e ndarë dhe nënndarë nga kodra, male dhe lumenj — kontribuoi në natyrën fragmentare të Greqisë së lashtë. Nga njëra anë, grekët e lashtë nuk kishin asnjë dyshim se ishin "një popull"; ata kishin të njëjtën fe, të njëjtën kulturë bazë dhe të njëjtën gjuhë. Për më tepër, grekët ishin shumë të vetëdijshëm për origjinën e tyre fisnore; Herodoti ishte në gjendje t'i kategorizonte gjerësisht qytet-shtetet sipas fiseve. Megjithatë, edhe pse këto marrëdhënie të nivelit më të lartë ekzistonin, ato duket se rrallë kanë pasur rol të madh në politikën greke. Pavarësia e poleis mbrohej ashpër; bashkimi ishte diçka që rrallë mendohej nga grekët e lashtë. Edhe kur, gjatë pushtimit të dytë persian të Greqisë, një grup qytet-shtetesh u bashkuan për të mbrojtur Greqinë, shumica dërrmuese e poleis mbeti neutrale, dhe pas disfatës persiane, aleatët iu kthyen shpejt luftimeve mes tyre.

Kështu, veçoritë kryesore të sistemit politik të lashtë grek ishin natyra e tij fragmentare (pa origjinë veçanërisht fisnore), dhe fokusi i veçantë mbi qendrat urbane brenda shteteve, përndryshe të vogla. Veçoritë e sistemit grek dëshmohen më tej nga kolonitë që ata krijuan në të gjithë Mesdheun, të cilat, megjithëse mund ta konsideronin një polis të caktuar grek si "nënën" e tyre (dhe të ruanin dashamirësi ndaj saj), ishin plotësisht të pavarura nga qyteti themelues.

Në mënyrë të pashmangshme, poleis më të vogla mund të dominoheshin nga fqinjët më të mëdhenj, por pushtimi ose sundimi i drejtpërdrejtë nga një qytet-shtet tjetër duket të ketë qenë mjaft i rrallë. Në vend të kësaj, poleis u grupuan në liga, anëtarësia e të cilave ishte në gjendje të vazhdueshme ndryshimi. Më vonë, gjatë periudhës klasike, ligat u bënë më pak në numër, por më të mëdha, të dominuara nga një qytet i vetëm (veçanërisht Athina, Sparta dhe Teba); dhe shpesh poleis detyroheshin të bashkoheshin nën kërcënimin e luftës (ose si pjesë e një traktati paqeje). Edhe pasi Filipi II i Maqedonisë pushtoi zemrat e Greqisë së lashtë, ai nuk u përpoq ta aneksonte territorin apo ta bashkonte atë në një provincë të re, por detyroi shumicën e poleis t'i bashkoheshin Lidhjes së Korintit të tij.

Qeverisja dhe e drejta

E drejta e trashëgimisë, pjesë e Kanunit të Gortynit, Kreta, fragment i kolonës së 11-të. Gur gëlqeror, shekulli i 5-të p.e.s.

Fillimisht, shumë qytet-shtete greke duket se kanë qenë mbretëri të vogla; shpesh ekzistonte një zyrtar qytetas që mbante disa funksione mbetëse, ceremoniale, të mbretit (basileus), p.sh. archon basileus në Athinë. Sidoqoftë, deri në periudhën arkaike dhe vetëdijen e parë historike, shumica ishin bërë tashmë oligarki aristokratike. Nuk është e qartë saktësisht si ndodhi ky ndryshim. Për shembull, në Athinë, mbretëria ishte reduktuar në një magjistraturë kryesore trashëgimore, të përjetshme (archon) deri rreth vitit 1050 p.e.s.; deri në vitin 753 p.e.s. kjo ishte bërë një kryesi dhjetëvjeçare e zgjedhur, dhe së fundi një kryesi vjetore e zgjedhur deri në vitin 683 p.e.s. Në çdo fazë, gjithnjë e më shumë pushtet i kalonte aristokracisë si e tërë, dhe largohej nga një individ i vetëm.

Në mënyrë të pashmangshme, dominimi i politikës dhe grumbullimi shoqërues i pasurisë nga grupe të vogla familjesh priste të shkaktonte trazira sociale në shumë poleis. Në shumë qytete, një tiran (jo në kuptimin modern të autokracive represive) do të merrte kontrollin në një moment të caktuar dhe do të qeveriste sipas vullnetit të vet; shpesh një axhendë populiste do të ndihmonte ta mbante atë në pushtet. Në një sistem të përfshirë nga konflikti klasor, qeverisja nga një "njeri i fortë" shpesh ishte zgjidhja më e mirë.

Athina ra nën tirani në gjysmën e dytë të shekullit të 6-të p.e.s. Kur kjo tirani mori fund, athinasit themeluan demokracinë e parë në botë, si zgjidhje radikale për të parandaluar rimarrjen e pushtetit nga aristokracia. Një kuvend qytetarësh (Eklezia), për diskutimin e politikës së qytetit, kishte ekzistuar që nga reformat e Drakonit në vitin 621 p.e.s.; të gjithë qytetarëve iu lejua ta ndiqnin pas reformave të Solonit (fillimi i shekullit të 6-të), por qytetarët më të varfër nuk mund t'i drejtoheshin kuvendit apo të kandidonin për poste. Me vendosjen e demokracisë, kuvendi u bë mekanizmi de jure i qeverisjes; të gjithë qytetarët kishin privilegje të barabarta në kuvend. Sidoqoftë, jo-qytetarët, si metikët (të huajt që jetonin në Athinë) apo skllevërit, nuk kishin fare të drejta politike.

Pas ngritjes së demokracisë në Athinë, qytet-shtete të tjera themeluan demokraci. Sidoqoftë, shumë ruajtën forma më tradicionale qeverisjeje. Siç ndodhte shpesh në çështje të tjera, Sparta ishte një përjashtim i dukshëm nga pjesa tjetër e Greqisë, e sunduar gjatë gjithë kësaj periudhe jo nga një, por nga dy monarkë trashëgues. Kjo ishte një formë diarkie. Mbretërit e Spartës i përkisnin dinastive Agiade dhe Euripontide, pasardhëse përkatësisht të Eurysthenit dhe Proklit. Themeluesit e të dyja dinastive besohej të ishin binjakë, bij të Aristodemit, sundimtar heraklid. Sidoqoftë, pushtetet e këtyre mbretërve mbaheshin nën kontroll, si nga një këshill pleqsh (Gerusia), ashtu edhe nga magjistratë të caktuar posaçërisht për të mbikëqyrur mbretërit (eforët).

Struktura shoqërore

Vetëm burrat e lirë, pronarë tokash dhe të lindur në qytet, mund të ishin qytetarë të përjashtuar nga mbrojtja e plotë ligjore në një qytet-shtet. Në shumicën e qytet-shteteve, ndryshe nga situata në Romë, pozita e lartë shoqërore nuk lejonte të drejta të veçanta. Ndonjëherë familjet kontrollonin funksione fetare publike, por kjo zakonisht nuk jepte ndonjë pushtet të veçantë në qeverisje. Në Athinë, popullsia ndahej në katër klasa shoqërore, sipas pasurisë. Njerëzit mund të ndryshonin klasë nëse fitonin më shumë para. Në Spartë, të gjithë qytetarët meshkuj quheshin homoioi, që do të thotë "të barabartë". Sidoqoftë, mbretërit spartanë, që shërbenin si udhëheqësit e dyfishtë ushtarakë dhe fetarë të qytet-shtetit, vinin nga dy familje.

Gratë në Greqinë e Lashtë duket se kryenin kryesisht punë shtëpiake, drejtonin shtëpitë, dhe lindnin e rritnin fëmijë.

Skllavëria

Gurë varri i një gruaje me shërbyesen e saj fëmijë skllave, rreth 100 p.e.s.

Skllevërit nuk kishin as pushtet, as status. Skllevërit kishin të drejtë të kishin familje dhe të zotëronin pronë, në varësi të vullnetit dhe lejes së zotërisë, por nuk kishin të drejta politike. Deri në vitin 600 p.e.s., skllavëria pasurore ishte përhapur në Greqi. Deri në shekullin e 5-të p.e.s., skllevërit përbënin një të tretën e popullsisë totale në disa qytet-shtete. Midis 40% dhe 80% të popullsisë së Athinës klasike përbëhej nga skllevër. Skllevërit jashtë Spartës pothuajse kurrë nuk u rebeluan, sepse përbëheshin nga shumë kombësi dhe ishin tepër të shpërndarë për t'u organizuar. Sidoqoftë, ndryshe nga kultura perëndimore e mëvonshme, grekët e lashtë nuk mendonin në terma race.

Shumica e familjeve zotëronin skllevër si shërbëtorë dhe punëtorë shtëpie, dhe madje edhe familjet e varfra mund të kishin pasur ndonjë skllav. Zotërinjve nuk u lejohej t'i rrihnin apo t'i vrisnin skllevërit e tyre. Zotërinjtë shpesh premtonin t'i lironin skllevërit në të ardhmen, për t'i nxitur ata të punonin fort. Ndryshe nga në Romë, të liruarit nuk bëheshin qytetarë. Në vend të kësaj, ata përziheshin me popullsinë e metikëve, që përfshinte njerëz nga vende të huaja ose qytet-shtete të tjera, të cilëve u lejohej zyrtarisht të jetonin në shtet.

Qytet-shtetet i zotëronin ligjërisht skllevërit. Këta skllevër publikë kishin një masë më të madhe pavarësie sesa skllevërit e zotëruar nga familjet, duke jetuar më vete dhe duke kryer detyra të specializuara. Në Athinë, skllevërit publikë trajnoheshin për të zbuluar monedha të falsifikuara, ndërsa skllevërit e tempujve shërbenin si shërbëtorë të hyjnisë së tempullit, dhe skllevërit skithë punësoheshin në Athinë si forcë policore, që mblidhte qytetarët për funksione politike.

Sparta kishte një lloj të veçantë skllevërish, të quajtur helotë. Helotët ishin mesenas të robëruar në masë gjatë luftërave meseniane nga shteti, dhe u caktuan familjeve, ku detyroheshin të qëndronin. Helotët rritnin ushqim dhe kryenin punë shtëpiake, në mënyrë që gratë të mund të përqendroheshin te rritja e fëmijëve të fortë, ndërsa burrat mund t'ia kushtonin kohën stërvitjes si hoplitë. Zotërinjtë e tyre i trajtonin ashpër, dhe helotët u rebeluan disa herë kundër zotërinjve të tyre. Në vitin 370/369 p.e.s., si rezultat i çlirimit të Meseniasë nga sundimi spartan prej Epaminondës, sistemi helot atje mori fund, dhe helotët e fituan lirinë e tyre. Sidoqoftë, ai vazhdoi të ekzistonte në Lakoni deri në shekullin e 2-të p.e.s.

Arsimi

Artikulli kryesor: Arsimi në Greqinë e Lashtë

Mozaik nga Pompei, që përshkruan Akademinë e Platonit

Për pjesën më të madhe të historisë greke, arsimi ishte privat, me përjashtim të Spartës. Gjatë periudhës helenistike, disa qytet-shtete themeluan shkolla publike. Vetëm familjet e pasura mund të përballonin një mësues. Djemtë mësonin të lexonin, të shkruanin dhe të citonin letërsi. Ata gjithashtu mësonin të këndonin dhe të luanin një instrument muzikor, dhe trajnoheshin si atletë për shërbimin ushtarak. Ata studionin jo për një punë, por për t'u bërë qytetarë efektivë. Vajzat gjithashtu mësonin të lexonin, të shkruanin dhe të bënin aritmetikë të thjeshtë, në mënyrë që të mund të drejtonin shtëpinë. Ato pothuajse kurrë nuk merrnin arsim pas fëmijërisë.

Djemtë shkonin në shkollë në moshën shtatë vjeç, ose shkonin në kazermë, nëse jetonin në Spartë. Tre llojet e mësimeve ishin: grammatistes për aritmetikën, kitharistes për muzikën dhe vallëzimin, dhe paedotribae për sportet.

Djemtë e familjeve të pasura, që ndiqnin mësimet e shkollave private, kujdeseshin nga një paidagogos, një skllav shtëpie i zgjedhur posaçërisht për këtë detyrë, i cili e shoqëronte djalin gjatë ditës. Mësimet mbaheshin në shtëpitë private të mësuesve dhe përfshinin leximin, shkrimin, matematikën, këndimin dhe luajtjen e lirës dhe flautit. Kur djali mbushte 12 vjeç, shkollimi fillonte të përfshinte sporte të tilla si mundja, vrapimi, dhe hedhja e diskut dhe shtizës. Në Athinë, disa të rinj më të moshuar ndiqnin akademi për disiplina më të holla, si kultura, shkencat, muzika dhe artet. Shkollimi përfundonte në moshën 18-vjeçare, i ndjekur nga stërvitja ushtarake në ushtri, zakonisht për një ose dy vjet.

Disa nga shkollat më të mëdha të Athinës përfshinin Liceun (i ashtuquajturi shkolla peripatetike, themeluar nga Aristoteli i Stagirës) dhe Akademia e Platonit (themeluar nga Platoni i Athinës). Sistemi arsimor i grekëve të lashtë të pasur quhet gjithashtu Paideia.

Ekonomia

Në kulmin e saj ekonomik, në shekujt 5 dhe 4 p.e.s., qytetaria e lirë e Greqisë klasike përfaqësonte ndoshta shoqërinë më të begatë të botës së lashtë, dhe disa historianë ekonomikë e konsiderojnë Greqinë një nga ekonomitë para-industriale më të avancuara. Për sa i përket grurit, pagat arritën rreth 7–12 kg në ditë për një punëtor të pakualifikuar në Athinën urbane, 2–3 herë më shumë se 3,75 kg për një punëtor rural të pakualifikuar në Egjiptin romak, megjithëse edhe të ardhurat e fermave greke ishin mesatarisht më të ulëta se ato në dispozicion të punëtorëve urbanë.

Ndërsa kushtet e skllevërve ndryshonin gjerësisht, institucioni shërbeu për të mbështetur të ardhurat e qytetarisë së lirë: një vlerësim i zhvillimit ekonomik i nxjerrë nga kjo e fundit (ose i nxjerrë vetëm nga të ardhurat urbane) ka gjasa ta mbivlerësojë nivelin e vërtetë të përgjithshëm, pavarësisht dëshmive të përhapura për standarde të larta jetese.

Lufta

Hoplit grek dhe luftëtar persian të përshkruar duke luftuar, në një kylix të lashtë, shekulli i 5-të p.e.s.

Të paktën gjatë periudhës arkaike, natyra fragmentare e Greqisë së lashtë, me shumë qytet-shtete konkurruese, rriti frekuencën e konfliktit, por, në të kundërt, kufizoi shkallën e luftërave. Të paaftë të mbanin ushtri profesionale, qytet-shtetet mbështeteshin te qytetarët e tyre për të luftuar. Kjo, në mënyrë të pashmangshme, ulte kohëzgjatjen e mundshme të fushatave, pasi qytetarët duhej të ktheheshin te profesionet e tyre (sidomos, për shembull, fermerët). Fushatat, prandaj, shpesh kufizoheshin në verë. Kur ndodhnin beteja, ato zakonisht ishin të planifikuara paraprakisht dhe synonin të ishin vendimtare. Humbjet ishin të pakta krahasuar me betejat e mëvonshme, rrallë duke kaluar pesë përqind të palës humbëse, por të vrarët shpesh përfshinin qytetarët dhe gjeneralët më të shquar, që udhëhiqnin nga fronti.

Shkalla dhe përmasat e luftës në Greqinë e lashtë ndryshuan në mënyrë dramatike si rezultat i Luftërave Greko-Persiane. Të luftoje ushtritë e mëdha të Perandorisë Akamenide ishte, në thelb, përtej mundësive të një qytet-shteti të vetëm. Triumfi përfundimtar i grekëve u arrit nëpërmjet aleancave mes qytet-shteteve (përbërja e sakta e të cilave ndryshonte me kohën), duke lejuar bashkimin e burimeve dhe ndarjen e punës. Megjithëse aleancat mes qytet-shteteve kishin ndodhur edhe më parë, asgjë në këtë shkallë nuk ishte parë ndonjëherë. Ngritja e Athinës dhe Spartës si fuqi mbizotëruese gjatë këtij konflikti çoi drejtpërdrejt te Lufta e Peloponezit, e cila pa zhvillim të mëtejshëm të natyrës së luftës, strategjisë dhe taktikave. E zhvilluar mes ligave të qyteteve të dominuara nga Athina dhe Sparta, forca punëtore dhe burimet financiare në rritje shtuan shkallën dhe lejuan diversifikimin e luftërave. Betejat e planifikuara paraprakisht gjatë Luftës së Peloponezit rezultuan të papërfundueshme, dhe në vend të tyre u rrit mbështetja te strategjitë sfilitëse, betejat detare, dhe bllokadat e rrethimet. Këto ndryshime rritën ndjeshëm numrin e viktimave dhe përçarjen e shoqërisë greke.

Athina zotëronte një nga flotat më të mëdha luftarake në Greqinë e lashtë. Ajo kishte mbi 200 triremë, secila e lëvizur nga 170 vozitës, të ulur në 3 rreshta në secilën anë të anijes. Qyteti mund ta përballonte një flotë kaq të madhe — kishte mbi 34.000 vozitës — sepse zotëronte shumë miniera argjendi, të punuara nga skllevërit.

Sipas Josiah Oberit, qytet-shtetet greke përballeshin me një shans prej afërsisht një-në-tre për shkatërrim gjatë periudhës arkaike dhe klasike.

Kultura

Filozofia

Artikulli kryesor: Filozofia e lashtë greke

Bustet e gdhendura të katër filozofëve të lashtë grekë, të ekspozuara në Muzeun Britanik. Nga e majta në të djathtë: Sokrati, Antisteni, Krisipi, dhe Epikuri.

Filozofia e lashtë greke u përqendrua në rolin e arsyes dhe të kërkimit. Në shumë mënyra, ajo pati një ndikim të rëndësishëm në filozofinë moderne, si dhe në shkencën moderne. Vija të qarta e të pandërprera ndikimi shkojnë nga filozofët e lashtë grekë dhe helenistikë, te filozofët myslimanë të mesjetës dhe shkencëtarët islamikë, te Rilindja dhe Iluminizmi evropian, te shkencat laike të kohëve moderne.

As arsyeja, as kërkimi nuk filluan me grekët e lashtë. Përcaktimi i dallimit midis kërkimit grek për dije dhe kërkimeve të qytetërimeve më të vjetra, si egjiptianët e lashtë dhe babilonasit, ka qenë prej kohësh temë studimi për teoricienët e qytetërimit.

Filozofët e parë të njohur të Greqisë ishin parasokratikët, të cilët u përpoqën të jepnin përshkrime naturaliste, jo-mitike të botës. Ata u ndoqën nga Sokrati, një nga filozofët e parë me qendër në Athinë gjatë epokës së saj të artë, idetë e të cilit, edhe pse njihen nga tregime të dorës së dytë dhe jo nga shkrimet e tij, hodhën themelet e filozofisë perëndimore. Dishepulli i Sokratit, Platoni, i cili shkroi Republikën dhe vendosi një dallim rrënjësor midis ideve dhe botës konkrete, si dhe dishepulli i Platonit, Aristoteli, i cili shkroi gjerësisht mbi natyrën dhe etikën, janë gjithashtu jashtëzakonisht me ndikim në filozofinë perëndimore deri në ditët e sotme. Filozofia e mëvonshme helenistike, që gjithashtu e ka origjinën në Greqi, përcaktohet nga emra si Antisteni (cinizmi), Zenoni nga Citiumi (stoicizmi), dhe Plotini (Neoplatonizmi).

Letërsia dhe teatri

Teatri i lashtë i Epidaurit, shekulli i 4-të p.e.s.

Letërsia më e hershme greke ishte poezi dhe përbëhej për t'u interpretuar, jo për konsum privat. Poeti më i hershëm grek i njohur është Homeri, megjithëse ai ishte pjesë e një tradite tashmë ekzistuese të poezisë gojore. Poezia e Homerit, edhe pse u zhvillua rreth kohës kur grekët zhvilluan shkrimin, do të ishte kompozuar gojarisht; poeti i parë që me siguri kompozoi veprën e tij në shkrim ishte Arkiloku, poet lirik i mesit të shekullit të 7-të p.e.s. Tragjedia greke u zhvillua drejt fundit të periudhës arkaike, duke marrë elemente nga i gjithë spektri i zhanreve paraekzistuese të poezisë së vonë arkaike. Drejt fillimit të periudhës klasike, filloi të zhvillohej komedia — data më e hershme e lidhur me zhanrin është viti 486 p.e.s., kur një garë komedie u bë ngjarje zyrtare në Dionizet e Qytetit në Athinë, megjithëse komedia më e hershme e lashtë e ruajtur është Akarnasit e Aristofanit, e shfaqur në vitin 425 p.e.s.

Skenë nga Iliada: Hipnosi dhe Thanatosi duke bartur trupin e Sarpedonit nga fusha e betejës e Trojas; detaj nga një lekythos atike me sfond të bardhë, rreth 440 p.e.s.

Ashtu si poezia, edhe proza greke e kishte origjinën në periudhën arkaike, dhe shkrimtarët më të hershëm të filozofisë, historisë dhe literaturës mjekësore greke i përkasin të gjithë shekullit të 6-të p.e.s. Proza u shfaq së pari si stil shkrimi i adoptuar nga filozofët parasokratikë Anaksimandri dhe Anaksimeni — megjithëse Talesi, i konsideruar filozofi i parë grek, me sa duket nuk shkroi asgjë. Proza si zhanër arriti pjekurinë në epokën klasike, dhe zhanret kryesore të prozës greke — filozofia, historia, retorika dhe dialogu — u zhvilluan gjatë kësaj periudhe.

Periudha helenistike pa qendrën letrare të botës greke të zhvendosej nga Athina, ku kishte qenë gjatë periudhës klasike, në Aleksandri. Në të njëjtën kohë, mbretër të tjerë helenistikë, si Antigonidët dhe Atalidët, ishin mbrojtës të dijes dhe letërsisë, duke i kthyer Pellën dhe Pergamin, përkatësisht, në qendra kulturore. Ishte pikërisht falë kësaj mbrojtjeje kulturore nga mbretër helenistikë, dhe veçanërisht Muzeut të Aleksandrisë, që kaq shumë literaturë e lashtë greke ka mbijetuar. Biblioteka e Aleksandrisë, pjesë e Muzeut, kishte synimin, të pashoq deri atëherë, të mblidhte kopje të të gjithë autorëve të njohur në gjuhën greke. Pothuajse e gjithë literatura helenistike jo-teknike e mbijetuar është poezi, dhe poezia helenistike priste të ishte shumë intelektuale, duke përzier zhanre dhe tradita të ndryshme, dhe duke shmangur narrativat lineare. Periudha helenistike pa gjithashtu një ndryshim në mënyrën se si konsumohej letërsia — ndërsa gjatë periudhave arkaike dhe klasike letërsia zakonisht përjetohej në interpretim publik, gjatë periudhës helenistike ajo lexohej më zakonisht privatisht. Njëkohësisht, poetët helenistikë filluan të shkruanin për konsum privat, jo publik.

Me fitoren e Oktavianit në Aktium në vitin 31 p.e.s., Roma filloi të bëhej një qendër e madhe e letërsisë greke, ndërsa autorë të rëndësishëm grekë, si Straboni dhe Dionisi i Halikarnasit, erdhën në Romë. Periudha e risive më të mëdha në letërsinë greke nën Romën ishte "shekulli i gjatë i dytë", nga rreth viti 80 deri rreth vitit 230 e.s. Kjo risi u shfaq veçanërisht në prozë, me zhvillimin e romanit dhe një ringjallje të rëndësisë së oratorisë publike, që të dyja datojnë në këtë periudhë.

Muzika dhe vallëzimi

Në shoqërinë e lashtë greke, muzika ishte gjithnjë e pranishme dhe konsiderohej një përbërës themelor i qytetërimit. Ajo ishte pjesë e rëndësishme e adhurimit fetar publik, e ceremonive private, si dasma dhe funerale, dhe e argëtimit shtëpiak. Burrat këndonin dhe luanin muzikë në simpozium; si burrat, ashtu edhe gratë këndonin gjatë punës; dhe lojërat e fëmijëve përfshinin këngë dhe vallëzim.

Muzika e lashtë greke ishte kryesisht vokale, e kënduar nga një këngëtar solo ose nga një kor, dhe zakonisht e shoqëruar nga një instrument; muzika thjesht instrumentale ishte më pak e zakonshme. Grekët përdornin instrumente me tela, përfshirë lira, harpa dhe llauta; dhe instrumente me erë, prej të cilëve më i rëndësishmi ishte aulosi, një instrument kallami. Instrumentet e goditjes luanin një rol relativisht të parëndësishëm në mbështetje të instrumenteve me tela dhe me erë, dhe përdoreshin në kulte të caktuara fetare.

Shkenca dhe teknologjia

Mekanizmi i Antikiterës ishte një kompjuter analog nga viti 150 deri 100 p.e.s., i projektuar për të llogaritur pozicionet e objekteve astronomike.

Matematika e lashtë greke solli shumë zhvillime të rëndësishme në matematikë, duke përfshirë rregullat themelore të gjeometrisë, idenë e provës formale matematike, dhe zbulime në teorinë e numrave, analizën matematike, matematikën e aplikuar, dhe u afrua shumë me vendosjen e kalkulusit integral. Zbulimet e disa matematikanëve grekë, përfshirë Pitagorën, Euklidin dhe Arkimedin, ende përdoren në mësimdhënien e matematikës sot.

Grekët e zhvilluan astronominë, të cilën e trajtonin si degë të matematikës, në një nivel shumë të sofistikuar. Modelet e para gjeometrike, tredimensionale, për të shpjeguar lëvizjen e dukshme të planetëve u zhvilluan në shekullin e 4-të p.e.s. nga Eudoksi i Knidit dhe Kalipi i Cyzicus-it. Bashkëkohësi i tyre më i ri, Heraklidi i Pontit, propozoi se Toka rrotullohet rreth boshtit të vet. Në shekullin e 3-të p.e.s., Aristarku i Samosit ishte i pari që sugjeroi një sistem heliocentrik. Arkimedi, në traktatin e tij Numëruesi i Rërës, ringjall hipotezën e Aristarkut se "yjet fikse dhe Dielli mbeten të palëvizura, ndërsa Toka rrotullohet rreth Diellit në rrethinën e një rrethi". Përndryshe, kanë mbijetuar vetëm përshkrime fragmentare të idesë së Aristarkut. Eratosteni, duke përdorur këndet e hijeve të krijuara në rajone gjerësisht të ndara, vlerësoi perimetrin e Tokës me saktësi të madhe. Në shekullin e 2-të p.e.s., Hiparku i Nikesë bëri një numër kontributesh, përfshirë matjen e parë të precesionit dhe hartimin e katalogut të parë yjor, në të cilin propozoi sistemin modern të magnitudave të dukshme.

Mekanizmi i Antikiterës, një pajisje për të llogaritur lëvizjet e planetëve, daton rreth vitit 80 p.e.s. dhe ishte paraardhësi i parë i kompjuterit astronomik. U zbulua në një anije të fundosur të lashtë, pranë ishullit grek Antikithera, midis Kitheras dhe Kretës. Pajisja u bë e famshme për përdorimin e një ingranazhi diferencial, i besuar më parë të ishte shpikur në shekullin e 16-të, si dhe për miniaturizimin dhe kompleksitetin e pjesëve të saj, të krahasueshme me një orë të bërë në shekullin e 18-të. Mekanizmi origjinal ekspozohet në koleksionin e bronzeve të Muzeut Kombëtar Arkeologjik të Athinës, i shoqëruar nga një kopje.

Grekët e lashtë bënë gjithashtu zbulime të rëndësishme në fushën mjekësore. Hipokrati ishte mjek i periudhës klasike dhe konsiderohet një nga figurat më të shquara në historinë e mjekësisë. Ai njihet si "ati i mjekësisë" në njohje të kontributeve të tij të qëndrueshme në fushë, si themelues i shkollës hipokratike të mjekësisë. Kjo shkollë intelektuale revolucionarizoi mjekësinë në Greqinë e lashtë, duke e vendosur atë si disiplinë të veçantë nga fushat e tjera me të cilat tradicionalisht ishte lidhur (veçanërisht teurgjia dhe filozofia), duke e bërë kështu mjekësinë profesion.

Arti dhe arkitektura

Tempulli i Herës në Selinunte, Sicili

Arti i Greqisë së lashtë ka ushtruar një ndikim të madh mbi kulturën e shumë vendeve, nga kohët e lashta e deri në ditët e sotme, veçanërisht në fushat e skulpturës dhe arkitekturës. Në Perëndim, arti i Perandorisë Romake rrjedh kryesisht nga modelet greke. Në Lindje, pushtimet e Aleksandrit të Madh nisën disa shekuj shkëmbimesh mes kulturave greke, aziatike qendrore dhe indiane, duke rezultuar në artin greko-budist, me degëzime deri në Japoni. Pas Rilindjes në Evropë, estetika humaniste dhe standardet e larta teknike të artit grek frymëzuan breza të tërë artistësh evropianë. Deri thellë në shekullin e 19-të, tradita klasike e ardhur nga Greqia dominoi artin e botës perëndimore.

Feja

Artikulli kryesor: Feja e lashtë greke

Mali i Olimpit, vendbanimi i dymbëdhjetë perëndive olimpike

Feja ishte pjesë qendrore e jetës së lashtë greke. Edhe pse grekët e qyteteve dhe fiseve të ndryshme adhuronin perëndi të ngjashme, praktikat fetare nuk ishin uniforme, dhe perënditë mendoheshin ndryshe në vende të ndryshme. Grekët ishin politeistë, duke adhuruar shumë perëndi, por që në shekullin e 6-të p.e.s. filloi të zhvillohej një panteon i dymbëdhjetë perëndive olimpike. Feja greke u ndikua nga praktikat e fqinjëve të Lindjes së Afërt të grekëve, të paktën që në periudhën arkaike, dhe deri në periudhën helenistike ky ndikim shihej në të dy drejtimet.

Akti fetar më i rëndësishëm në Greqinë e lashtë ishte flijimi i kafshëve, më së shpeshti i deleve dhe dhive. Flijimi shoqërohej me lutje publike, dhe lutjet e himnet ishin vetë një pjesë kryesore e jetës fetare të lashtë greke.

Trashëgimia

Artikulli kryesor: Letërsia e vjetër greke e romake

Qytetërimi i Greqisë së lashtë ka pasur një ndikim jashtëzakonisht të madh mbi gjuhën, politikën, sistemet arsimore, filozofinë, shkencën dhe artet. Ai u bë Leitkultur-i i Perandorisë Romake, deri në pikën e margjinalizimit të traditave vendase italike të epokës së hekurit. Siç e shprehu Horaci,

Graecia capta ferum victorem cepit et artis / intulit agresti Latio (Epistulae 2.1.156 e vazhdim) Greqia e pushtuar e bëri rob pushtuesin e saj të egër dhe ia solli artet e saj Latiumit të vrazhdë.

Nëpërmjet Perandorisë Romake, kultura greke u bë themelore për kulturën perëndimore në përgjithësi. Perandoria Bizantine e trashëgoi drejtpërdrejt kulturën klasike greko-helenistike, pa ndërmjetësim latin, dhe ruajtja e dijes klasike greke në traditën bizantine mesjetare ushtroi më tej një ndikim të fuqishëm mbi sllavët, dhe më vonë mbi Epokën e Artë Islame dhe Rilindjen e Evropës Perëndimore. Një ringjallje moderne e dijes klasike greke ndodhi në lëvizjen e neoklasicizmit në Evropën dhe Amerikat e shekujve 18–19.

Shih edhe

• Lista e shkrimtarëve të lashtë grekë

Referime

Bibliografia

• Antonaccio, Carla M. (2007). "Colonization: Greece on the Move 900–480". përmbledhur nga Shapiro, H. A. (red.). The Cambridge Companion to Archaic Greece (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press.
• Asheri, David; Lloyd, Alan; Corcella, Aldo (2007). A Commentary on Herodotus, Books 1–4 (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-814956-9.
• Boardman, John; Hammond, N. G. L. (1982). "Preface". përmbledhur nga Boardman, John; Hammond, N. G. L. (red.). The Cambridge Ancient History – Volume 3, part 3 (në anglisht). Vëll. III (bot. 2). Cambridge: Cambridge University Press.
• Bowersock, G. W. (1985). "The literature of the Empire". përmbledhur nga Easterling, P. E.; Knox, Bernard M. W. (red.). The Cambridge History of Classical Literature (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press.
• Bremmer, Jan M. (2007). "Greek Normative Animal Sacrifice". përmbledhur nga Ogden, Daniel (red.). A Companion to Greek Religion (në anglisht). Blackwell.
• Bulloch, A. W. (1985). "Hellenistic Poetry". përmbledhur nga Easterling, P. E.; Knox, Bernard M. W. (red.). The Cambridge History of Classical Literature (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press.
• Cameron, Alan (2004). Greek Mythography in the Roman World (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-803821-4.
• Dowden, Ken (2007). "Olympian Gods, Olympian Pantheon". përmbledhur nga Ogden, Daniel (red.). A Companion to Greek Religion (në anglisht). Blackwell.
• Furley, William D. (2007). "Prayers and Hymns". përmbledhur nga Ogden, Daniel (red.). A Companion to Greek Religion (në anglisht). Blackwell.
• Hammond, N. G. L. (1982). "The Peloponnese". përmbledhur nga Boardman, John; Hammond, N. G. L. (red.). The Cambridge Ancient History (në anglisht). Vëll. III.iii (bot. 2). Cambridge: Cambridge University Press.
• Handley, E. W. (1985). "Comedy". përmbledhur nga Easterling, P. E.; Knox, Bernard M. W. (red.). The Cambridge History of Classical Literature (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press.
• Hornblower, Simon (2011). The Greek World: 479–323 BC (në anglisht) (bot. 4). Abingdon: Routledge.
• Kirk, G. S. (1985). "Homer". përmbledhur nga Easterling, P. E.; Knox, Bernard M. W. (red.). The Cambridge History of Classical Literature (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press.
• König, Jason (2016). "Literature in the Roman World". përmbledhur nga Hose, Martin; Schenker, David (red.). A Companion to Greek Literature (në anglisht). John Wiley & Sons.
• Marincola, John (2001). Greek Historians (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-922501-9.
• Martin, Thomas R. (2013). Ancient Greece: From Prehistoric to Hellenistic Times (në anglisht) (bot. 2). New Haven: Yale University Press.
• McGlew, James (2016). "Literature in the Classical Age of Greece". përmbledhur nga Hose, Martin; Schenker, David (red.). A Companion to Greek Literature (në anglisht). John Wiley & Sons.
• Mori, Anatole (2016). "Literature in the Hellenistic World". përmbledhur nga Hose, Martin; Schenker, David (red.). A Companion to Greek Literature (në anglisht). John Wiley & Sons.
• Noegel, Scott B. (2007). "Greek Religion and the Ancient Near East". përmbledhur nga Ogden, Daniel (red.). A Companion to Greek Religion (në anglisht). Blackwell.
• Ogden, Daniel (2007). "Introduction". përmbledhur nga Ogden, Daniel (red.). A Companion to Greek Religion (në anglisht). Blackwell.
• Power, Timothy (2016). "Literature in the Archaic Age". përmbledhur nga Hose, Martin; Schenker, David (red.). A Companion to Greek Literature (në anglisht). John Wiley & Sons.
• Roberts, Jennifer T. (2011). Herodotus: a Very Short Introduction (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-957599-2.
• Shapiro, H. A. (2007). "Introduction". përmbledhur nga Shapiro, H. A. (red.). The Cambridge Companion to Archaic Greece (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press.
• Sparks, Kenton L. (1998). Ethnicity and Identity in Ancient Israel: Prolegomena to the Study of Ethnic Sentiments and their Expression in the Hebrew Bible (në anglisht). Winona Lake, IN: Eisenbrauns. ISBN 978-1-57506-033-0.
• West, M. L. (1994). Ancient Greek Music (në anglisht). Oxford: Clarendon Press.

Lexime shtesë

• Shanks, Michael (1996). Classical Archaeology of Greece: Experiences of the Discipline (në anglisht). London; New York: Routledge. ISBN 978-0-415-08521-2.
• Brock, Roger; Hodkinson, Stephen, red. (2000). Alternatives to Athens: Varieties of Political Organization and Community in Ancient Greece (në anglisht). Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-815220-0.
• Cartledge, Paul; Cohen, Edward E.; Foxhall, Lin, red. (2002). Money, Labour and Land: Approaches to the Economies of Ancient Greece (në anglisht). London; New York: Routledge. ISBN 978-0-415-19649-9.
• Cohen, Edward E. (1992). Athenian Economy and Society: A Banking Perspective (në anglisht). Princeton, N.J: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-03609-0.
• Hurwit, Jeffrey M. (1985). The Art and Culture of Early Greece, 1100-480 B.C (në anglisht). Ithaca: Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-1767-2.
• Kinzl, Konrad H., red. (2006). A Companion to the Classical Greek World (në anglisht). Malden, MA: Blackwell. ISBN 978-0-631-23014-4.
• Morris, Ian, red. (1994). Classical Greece: Ancient Histories and Modern Archaeologies (në anglisht). Cambridge [England]; New York, NY, USA: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-39279-2.
• Pomeroy, Sarah B., red. (2008). Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History (në anglisht) (bot. 2nd). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-530800-6.
• Rhodes, P. J. (2006). A History of the Classical Greek World, 478-323 BC (në anglisht). Malden, Mass: Blackwell. ISBN 978-0-631-22564-5.
• Whitley, James (2001). The Archaeology of Ancient Greece (në anglisht). Cambridge, U.K.; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-62205-9.

Lidhje të jashtme

• The Canadian Museum of Civilization — Greece Secrets of the Past
• Ancient Greece, faqja e Muzeut Britanik
• Economic history of ancient Greece (arkivuar më 2 maj 2006)
• The Greek currency history
• Limenoscope, bazë të dhënash e porteve të lashta greke (arkivuar më 11 maj 2011)
• The Ancient Theatre Archive, arkitektura e teatrove greke dhe romake
• Illustrated Greek History, Janice Siegel, Departamenti i Klasikëve, Hampden–Sydney College, Virxhinia