Frida Kahlo
Frida Kahlo | |
|---|---|
Kahlo në vitin 1932 | |
| Lindi | Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón 6 korrik 1907 Coyoacán, Qyteti i Meksikos, Meksikë |
| Vdiq | 13 korrik 1954 (47 vjeçe) Coyoacán, Qyteti i Meksikos, Meksikë |
| E djegur; hiri ndodhet në Muzeun Frida Kahlo, Coyoacán | |
| Emrat e tjerë | Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón Frieda Kahlo |
| Njihet për | Piktore |
| Veprat e njohura |
|
| Lëvizja |
|
| Bashkëshortët | |
| Babai | Guillermo Kahlo |
| Të afërm | Cristina Kahlo (motër) |
| Nënshkrimi | |
Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón (shqiptimi spanjisht: [[ˈfɾiða ˈkalo]]; 6 korrik 1907–13 korrik 1954[1]) ishte një piktore meksikane e njohur për portretet e saj të shumta, vetëportretet dhe veprat e frymëzuara nga natyra dhe artefaktet e Meksikës. E frymëzuar nga kultura popullore e vendit, ajo përdori një stil naiv të artit popullor për të eksploruar pyetje të identitetit, postkolonializmit, gjinisë, klasës dhe racës në shoqërinë meksikane.[2] Pikturat e saj shpesh kishin elemente të forta autobiografike dhe përzienin realizmin me fantazinë. Përveç përkatësisë në lëvizjen post-revolucionare Mexicayotl, e cila synonte të përcaktonte një identitet meksikan, Kahlo është cilësuar si surrealiste ose si përfaqësuese e realizmit magjik.[3] Ajo njihet gjithashtu për pikturimin e përvojës së saj me dhimbjen kronike.[4] Vetëportreti i saj i vitit 1940, me titull Ëndrra (Shtrati), mban rekordin për veprën më të shtrenjtë të një artisteje të shitur ndonjëherë në ankand, me 54,7 milionë dollarë.[5]
E lindur nga një baba gjerman dhe një nënë mestiza (me prejardhje Purépecha[6]), Kahlo e kaloi pjesën më të madhe të fëmijërisë dhe të jetës së rritur në La Casa Azul, shtëpinë e familjes së saj në Coyoacán – që sot është e hapur për publikun si Muzeu Frida Kahlo. Megjithëse në vitin 1913 ishte prekur nga poliomieliti, i cili e la me aftësi të kufizuara, Kahlo ishte një studente premtuese që synonte shkollën e mjekësisë, derisa u lëndua në një aksident autobusi në moshën 18-vjeçare, i cili i shkaktoi dhimbje dhe probleme shëndetësore gjatë gjithë jetës. Gjatë shërimit, ajo u kthye te interesi i fëmijërisë për artin me idenë për t'u bërë artiste. Afërsisht në të njëjtën kohë, ajo iu afrua artistit Diego Rivera, të cilin e kishte takuar disa vjet më parë kur ai pikturonte një mural në auditorin e shkollës së saj, për t'i kërkuar mendimin nëse duhej të ndiqte karrierën e piktores apo të gjente një mënyrë tjetër për t'u mbajtur.[7] Sipas Riverës, të dy nisën të shoqëroheshin seriozisht menjëherë pas këtij takimi.[7]
Interesat e Kahlos për politikën dhe artin e çuan të anëtarësohej në Partinë Komuniste të Meksikës në vitin 1927,[1] përmes së cilës ajo takoi sërish artistin tjetër meksikan Diego Rivera, sipas Zelazkos. Çifti u martua në vitin 1929[1][8] dhe i kaloi fundin e viteve 1920 dhe fillimin e viteve 1930 duke udhëtuar së bashku në Meksikë dhe në Shtetet e Bashkuara. Gjatë kësaj kohe, ajo zhvilloi stilin e saj artistik, duke marrë frymëzimin kryesor nga kultura popullore meksikane, dhe pikturoi kryesisht vetëportrete të vogla që përzienin elemente nga besimet paraklumbiane dhe katolike. Pikturat e saj tërhoqën interesin e artistit surrealist André Breton, i cili organizoi ekspozitën e parë personale të Kahlos në Julien Levy Gallery në Nju Jork në vitin 1938; ekspozita pati sukses dhe pasoi një tjetër në Paris në vitin 1939. Megjithëse ekspozita franceze pati më pak sukses, Luvri bleu një pikturë të Kahlos, Korniza (pikturë), duke e bërë atë artisten e parë meksikane që përfshihej në koleksionin e tij.[1] Gjatë viteve 1940, Kahlo mori pjesë në ekspozita në Meksikë dhe në Shtetet e Bashkuara dhe punoi si mësuese arti. Ajo dha mësim në Escuela Nacional de Pintura, Escultura y Grabado ("La Esmeralda") dhe ishte anëtare themeluese e Seminario de Cultura Mexicana. Shëndeti gjithnjë i brishtë i Kahlos filloi të përkeqësohej në të njëjtën dekadë. Megjithëse kishte pasur ekspozita personale gjetkë, ekspozitën e parë personale në Meksikë e pati në vitin 1953, pak para vdekjes në vitin 1954, në moshën 47-vjeçare.
Puna e Kahlos si artiste mbeti relativisht e panjohur deri në fund të viteve 1970, kur vepra e saj u rizbulua nga historianët e artit dhe aktivistët politikë. Nga fillimi i viteve 1990, ajo jo vetëm që ishte bërë figurë e njohur në historinë e artit, por konsiderohej edhe ikonë për çikanët, lëvizjen e feminizmit dhe komunitetin LGBTQ+. Vepra e Kahlos është festuar ndërkombëtarisht si emblematike për traditat kombëtare meksikane dhe popujt indigjenë të Meksikës, si dhe nga feministet për atë që shihet si pasqyrim i pakompromis i përvojës dhe i formës femërore.[9]
Karriera artistike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Karriera e hershme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Kahlo e pëlqente artin që në moshë të hershme. Ajo mori mësime vizatimi nga grafisti Fernando Fernández, mik i të atit[10], dhe mbushte fletoret me skica.[11] Më 1925, nisi të punonte jashtë shkollës për të ndihmuar familjen.[12] Pasi punoi për pak kohë si stenografe, u bë nxënëse e paguar për gdhendje te Fernández.[13] Ai u mahnit nga talenti i saj,[14] ndonëse në atë kohë ajo nuk e mendonte artin si karrierë.[11]
Një aksident i rëndë me autobus, kur ishte 18 vjeçe, e la Kahlo me dhimbje gjatë gjithë jetës. E shtrirë në shtrat për tre muaj pas aksidentit, ajo nisi të pikturonte.[15] Ajo nisi të mendonte edhe për një karrierë si ilustruese mjekësore, që do të ndërthurte interesat e saj për shkencën dhe artin. E ëma i siguroi një këmbalec të posaçëm, që i mundësonte të pikturonte në shtrat, ndërsa i ati i dha disa prej bojërave të tij të vajit. Mbi këmbalec u vendos një pasqyrë, që ajo të mund ta shihte veten.[16][15] Piktura u bë një mënyrë për Kahlo-n që të shqyrtonte çështje të identitetit dhe ekzistencës.[17] Ajo shpjegoi: "Pikturoj veten, sepse shpesh jam vetëm dhe jam subjekti që njoh më mirë."[15] Më vonë, ajo tha se aksidenti dhe periudha e izoluar e rimëkëmbjes i kishin ngjallur dëshirën "për t'ia nisur nga e para, duke pikturuar gjërat pikërisht ashtu siç i shihja me sytë e mi dhe asgjë më shumë."[18]
Shumica e pikturave që Kahlo krijoi gjatë kësaj periudhe ishin portrete të vetes, motrave dhe shoqeve të shkollës.[19] Pikturat dhe korrespondenca e saj e hershme tregojnë se ajo frymëzohej veçanërisht nga artistët evropianë, sidomos mjeshtrit e Rilindjes si Sandro Botiçeli dhe Bronzino,[20] si edhe nga lëvizjet pararojë si Neue Sachlichkeit dhe Kubizmi.[21]
Pasi u shpërngul në Morelos më 1929 me të shoqin, Diego Riveran, Kahlo u frymëzua nga qyteti Kuernavaka, ku ata jetonin.[22] Ajo ndryshoi stilin artistik dhe nisi të frymëzohej gjithnjë e më shumë nga arti popullor meksikan.[23] Sipas historianes së artit Andrea Kettenmann, ajo mund të jetë ndikuar nga traktati i Adolfo Best Maugard mbi këtë temë, pasi përfshiu në veprat e saj shumë prej veçorive që ai përshkruante, për shembull mungesën e perspektivës dhe ndërthurjen e elementeve nga periudha parakolumbiane dhe koloniale të artit meksikan.[24] Identifikimi i saj me La Raza, popullin e Meksikës, dhe interesi i saj i thellë për kulturën e vendit mbetën aspekte të rëndësishme të artit të saj gjatë gjithë pjesës tjetër të jetës.[25]
Veprimtaria në Shtetet e Bashkuara
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Kur Kahlo dhe Rivera u shpërngulën në San Francisko më 1930, Kahlo u njoh me artistë amerikanë si Edward Weston, Ralph Stackpole, Timothy L. Pflueger dhe Nickolas Muray.[26] Gjashtë muajt e kaluar në San Francisko ishin një periudhë krijuese për Kahlo,[27] e cila zhvilloi më tej stilin e artit popullor që kishte përvetësuar në Kuernavakë.[28] Përveç portreteve të disa të njohurve të rinj,[29] ajo krijoi Frieda dhe Diego Rivera (1931), një portret të dyfishtë të bazuar në fotografinë e tyre të dasmës,[30] si dhe Portretin e Luther Burbankut (1931), ku hortikulturisti me të njëjtin emër paraqitet si një hibrid mes njeriut dhe bimës.[31] Megjithëse publikisht vazhdonte ta paraqiste veten vetëm si bashkëshortja e Riverës dhe jo si artiste,[32] ajo mori pjesë për herë të parë në një ekspozitë, kur Frieda dhe Diego Rivera u përfshi në ekspozitën e gjashtë vjetore të Shoqatës së Artisteve Gra të San Franciskos, në Pallatin e Legjionit të Nderit.[33][34]
Pas shpërnguljes në Detroit me Riverën, Kahlo pati probleme të shumta shëndetësore të lidhura me një shtatzëni të dështuar.[35] Pavarësisht këtyre problemeve shëndetësore dhe mospëlqimit të saj për kulturën kapitaliste të Shteteve të Bashkuara,[36] koha e kaluar në qytet i shërbeu shprehjes së saj artistike. Ajo eksperimentoi me teknika të ndryshme, si gravurën dhe afresket,[37] ndërsa pikturat e saj nisën të shfaqnin një stil më të theksuar rrëfimtar.[38] Ajo nisi gjithashtu t’u kushtonte rëndësi temave të "tmerrit, vuajtjes, plagëve dhe dhimbjes".[37] Pavarësisht popullaritetit të muralit në artin meksikan të kohës, ajo zgjodhi një medium krejt të kundërt: imazhet kushtimore, ose retablot — piktura fetare të realizuara nga artistë amatorë në fletëza të vogla metali, për t’i falënderuar shenjtorët për bekimet e tyre pas një fatkeqësie.[39] Ndër veprat që krijoi në stilin e retablos në Detroit janë Spitali Henry Ford (1932), Lindja ime (1932) dhe Autoportret në kufirin mes Meksikës dhe Shteteve të Bashkuara (1932).[37] Edhe pse asnjë nga veprat e Kahlo-s nuk u përfshi në ekspozitat e Detroitit, ajo dha një intervistë për gazetën Detroit News rreth artit të saj; artikulli u titullua në mënyrë përçmuese "Gruaja e mjeshtrit të pikturës murale merret me gëzim me vepra arti".[40]
Kthimi në Mexico City dhe njohja ndërkombëtare
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Pas kthimit në Mexico Cityn më 1934, Kahlo nuk bëri piktura të reja dhe, për shkak të problemeve shëndetësore, vetëm dy gjatë vitit pasues.[41] Megjithatë, më 1937 dhe 1938, karriera artistike e Kahlos ishte jashtëzakonisht e frytshme, pas divorcit dhe më pas pajtimit me Riverën. Ajo pikturoi më shumë "se në të tetë vitet e mëparshme të martesës së saj", duke krijuar vepra si Kujdestarja ime dhe unë (1937), Kujtesa, zemra (1937), Katër banorë të Meksikës (1938) dhe Çfarë më dha uji (1938).[42] Ndonëse ende nuk ishte e sigurt për veprat e saj, Universiteti Kombëtar Autonom i Meksikës ekspozoi disa prej pikturave të saj në fillim të vitit 1938.[43] Shitjen e saj të parë të rëndësishme e bëri në verën e vitit 1938, kur ylli i filmit dhe koleksionisti i artit Edward G. Robinson bleu katër piktura, nga 200 dollarë secilën.[43] Njohja edhe më e madhe erdhi kur surrealisti francez André Breton vizitoi Riverën në prill të vitit 1938. Ai u impresionua nga Kahloja, e shpalli menjëherë surrealiste dhe e përshkroi veprën e saj si "një fjongo rreth një bombe".[44] Ai jo vetëm që i premtoi se do të organizonte ekspozimin e pikturave të saj në Paris, por i shkroi edhe mikut të tij, tregtarit të artit Julien Levy, i cili e ftoi të hapte ekspozitën e saj të parë personale në galerinë e tij, në East 57th Street të Manhatanit.[45]

Në tetor, Kahlo udhëtoi e vetme për në Nju-Jork, ku veshja e saj shumëngjyrëshe meksikane "bëri bujë" dhe bëri që ajo të shihej si "kulmi i ekzotikes".[44] Hapjen e ekspozitës në nëntor e ndoqën figura të njohura, si Georgia O'Keeffe dhe Clare Boothe Luce, dhe ajo mori vëmendje të madhe pozitive në shtyp, megjithëse shumë kritikë përdorën një ton përçmues në vlerësimet e tyre.[46] Për shembull, revista Time shkroi se "pikturat e Fridës së vogël … kishin hijeshinë e miniaturave, të kuqet dhe të verdhat e gjalla të traditës meksikane dhe fantazinë lojcake, të përgjakshme, të një fëmije pa sentimentalizëm".[47] Pavarësisht Depresionit të Madh, Kahlo shiti gjysmën e 25 pikturave të paraqitura në ekspozitë.[48] Ajo mori gjithashtu porosi nga A. Conger Goodyear, asokohe president i MoMA-s, si dhe nga Clare Boothe Luce; për këtë të fundit pikturoi portretin e mikeshës së saj, shoqërores Dorothy Hale, e cila kishte kryer vetëvrasje duke u hedhur nga ndërtesa ku banonte.[49] Gjatë tre muajve që kaloi në Nju-Jork, Kahlo pikturoi shumë pak, duke u përqendruar në shijimin e qytetit aq sa ia lejonte shëndeti i brishtë.[50] Ajo pati edhe disa lidhje dashurore: vazhdoi atë me Nickolas Muray dhe nisi të tjera me Levy-n dhe Edgar Kaufmannin Jr..[51]
Në janar të vitit 1939, Kahlo u nis me anije për në Paris, për t'iu përgjigjur ftesës së André Bretonit për të organizuar një ekspozitë të veprave të saj.[52] Kur mbërriti, zbuloi se ai nuk i kishte zhdoganuar pikturat e saj dhe se nuk zotëronte më as galeri.[53] Me ndihmën e Marcel Duchamp, ajo arriti të organizonte një ekspozitë në Galerinë Renou et Colle.[53] U shfaqën probleme të tjera kur galeria refuzoi të ekspozonte më shumë se dy nga pikturat e Kahlos, pasi i konsideronte tepër tronditëse për publikun.[54] Breton këmbënguli që ato të ekspozoheshin krahas fotografive të Manuel Alvarez Bravo, skulpturave parakolumbiane, portreteve meksikane të shekujve XVIII dhe XIX dhe asaj që Kahlo e quante "rrangulla": kafka sheqeri, lodra dhe sende të tjera që ai kishte blerë në tregjet meksikane.[55]
Ekspozita u hap në mars, por mori shumë më pak vëmendje se në Shtetet e Bashkuara, pjesërisht për shkak të luftës që po afrohej, dhe solli humbje financiare. Kjo e shtyu Kahlon të anulonte ekspozitën e planifikuar në Londër.[56] Pavarësisht kësaj, Muzeu i Luvrit bleu Korniza (pikturë), duke e bërë Kahlon artistën e parë meksikane të përfshirë në koleksionin e tij.[57] Ajo u prit ngrohtësisht edhe nga artistë të tjerë parizianë, si Pablo Picasso dhe Joan Miro,[55] si dhe nga bota e modës: stilistja Elsa Schiaparelli krijoi një fustan të frymëzuar prej saj, ndërsa Vogue Paris e paraqiti në faqet e veta.[56] Megjithatë, mendimi i saj i përgjithshëm për Parisin dhe surrealistët mbeti negativ. Në një letër drejtuar Muray-t, ajo i quajti "këtë tufë të çmendurish të marrë dhe surrealistësh shumë budallenj"[55] dhe shkroi se ata "janë kaq ‘intelektualë’ të çmendur dhe të kalbur, saqë nuk i duroj dot më".[58]
Në Shtetet e Bashkuara, pikturat e Kahlos vazhduan të ngjallnin interes. Më 1941, veprat e saj u ekspozuan në Institutin e Artit Bashkëkohor në Boston, ndërsa vitin pasues ajo mori pjesë në dy ekspozita me profil të lartë në Nju-Jork: ekspozitën Portrete të shekullit XX në MoMA dhe ekspozitën e surrealistëve Dokumentet e para të surrealizmit.[59] Më 1943, ajo u përfshi në ekspozitën Arti meksikan sot në Muzeun e Artit të Filadelfias dhe në Artiste gra në Galerinë The Art of This Century të Peggy Guggenheimit në Nju-Jork.[60]

Kahlo fitoi gjithnjë e më shumë vlerësim për artin e saj edhe në Meksikë. Ajo u bë anëtare themeluese e Seminarit të Kulturës Meksikane, një grup prej njëzet e pesë artistësh të ngarkuar nga Ministria e Arsimit Publik më 1942 për të përhapur njohuritë publike mbi kulturën meksikane.[61] Si anëtare, ajo mori pjesë në planifikimin e ekspozitave dhe ndoqi një konferencë për artin.[62] Në Mexico City, pikturat e saj u paraqitën në dy ekspozita të artit meksikan, të organizuara në Bibliotekën Benjamin Franklin në gjuhën angleze, më 1943 dhe 1944. Ajo u ftua të merrte pjesë në "Salon de la Flor", një ekspozitë e paraqitur në ekspozitën vjetore të luleve.[63] Në revistën e botuar nga Seminari i Kulturës Meksikane u botua edhe një artikull i Riverës për artin e Kahlos.[64]
Më 1943, Kahlo pranoi një vend pune si mësuese në shkollën nacionaliste të saporiformuar, Shkollën Kombëtare të Pikturës, Skulpturës dhe Gravurës "La Esmeralda".[65] Ajo i nxiste nxënësit ta trajtonin në mënyrë joformale dhe pa hierarki, u mësonte të vlerësonin kulturën popullore meksikane dhe artin popullor, si dhe të merrnin motive nga rruga.[66] Kur problemet shëndetësore ia vështirësuan udhëtimin deri në shkollë, e cila ndodhej në Mexico City, ajo nisi t'i zhvillonte mësimet në La Casa Azul.[67] Katër nga nxënësit e saj — Fanny Rabel, Arturo García Bustos, Guillermo Monroy dhe Arturo Estrada — u bënë pasues të saj dhe njiheshin si "Los Fridos", për entuziazmin e tyre.[68] Kahlo siguroi tri porosi për murale, të cilat do t'i realizonte vetë dhe bashkë me nxënësit e saj.[69]
Deri nga mesi dhe fundi i viteve 1940, Kahlo pati vështirësi të siguronte jetesën nga arti i saj, pasi refuzonte ta përshtaste stilin sipas dëshirave të klientëve.[70] Në fillim të viteve 1940, ajo mori dy porosi nga qeveria meksikane. Të parën nuk e përfundoi, ndoshta ngaqë nuk i pëlqente tema, ndërsa porosia e dytë u refuzua nga institucioni që e kishte kërkuar.[70] Megjithatë, ajo kishte klientë privatë të rregullt, si inxhinieri Eduardo Morillo Safa, i cili gjatë dekadës porositi më shumë se tridhjetë portrete të pjesëtarëve të familjes së tij.[70] Gjendja e saj financiare u përmirësua kur më 1946 mori çmimin kombëtar prej 5.000 pesos për pikturën e saj Moisiu (1945), dhe kur më 1947 Museo de Arte Moderno bleu Dy Fridat.[71] Sipas historianes së artit Andrea Kettenmann, nga mesi i viteve 1940 pikturat e saj "paraqiteshin në shumicën e ekspozitave kolektive në Meksikë". Martha Zamora shkroi gjithashtu se Kahloja "mund të shiste gjithçka që pikturonte në atë kohë; ndonjëherë bliheshin piktura të papërfunduara, drejtpërdrejt nga kavaleti".[72]
Vitet e mëvonshme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Media të jashtme
Edhe pse Kahlo po fitonte njohje në Meksikë, shëndeti i saj po përkeqësohej me shpejtësi dhe një ndërhyrje kirurgjikale për t’i mbështetur shtyllën kurrizore dështoi.[73] Pikturat e saj të kësaj periudhe përfshijnë Shtylla e thyer (1944), Moisiu (1945), Pa shpresë (1945), Pema e shpresës, qëndro e fortë (1946) dhe Dreri i plagosur (1946), të cilat pasqyrojnë gjendjen e saj të rënduar fizike.[73] Gjatë viteve të fundit, Kahlo qëndroi kryesisht e mbyllur në Casa Azul.[74] Ajo pikturonte kryesisht natyra të qeta, duke paraqitur fruta dhe lule me simbole politike, si flamuj ose pëllumba.[75] Ajo shqetësohej nëse do të arrinte të shprehte bindjet e saj politike dhe deklaronte: "Jam shumë e shqetësuar për pikturat e mia. Kryesisht sepse dua t’i bëj të dobishme për lëvizjen revolucionare komuniste... deri tani kam arritur vetëm një shprehje të sinqertë të vetvetes ... Duhet të luftoj me të gjitha forcat që ajo pak gjë pozitive që më lejon të bëj shëndeti im t’i shërbejë edhe Revolucionit, të vetmes arsye të vërtetë për të jetuar."[76] Ajo ndryshoi edhe stilin e pikturimit: penelatat e saj, më parë të kujdesshme dhe delikate, tani ishin më të nxituara, përdorte ngjyra më të guximshme dhe stili i përgjithshëm ishte më intensiv e më i ethshëm.[77]
Fotografja Lola Álvarez Bravo (Lola Alvarez Bravo) e kuptoi se Kahlo nuk kishte edhe shumë kohë për të jetuar dhe, prandaj, organizoi ekspozitën e saj të parë vetjake në Meksikë, në Galería Arte Contemporaneo, në prill të vitit 1953.[78] Megjithëse fillimisht nuk pritej të merrte pjesë në hapje, pasi mjekët i kishin përshkruar pushim në shtrat, ajo urdhëroi që krevati i saj me katër shtylla të çohej nga shtëpia në galeri. Për habinë e të ftuarve, ajo mbërriti me një ambulancë dhe u çua me barelë te krevati, ku qëndroi gjatë gjithë festës.[78] Ekspozita ishte një ngjarje e rëndësishme kulturore në Meksikë dhe tërhoqi vëmendjen edhe të shtypit të përgjithshëm në mbarë botën.[79] Po atë vit, ekspozita e Galerisë Tate në Londër mbi artin meksikan paraqiti pesë nga pikturat e saj.[80]
Në vitin 1954, Kahlo u shtrua përsëri në spital në prill dhe maj.[81] Atë pranverë, ajo iu rikthye pikturimit pas një ndërprerjeje njëvjeçare.[82] Ndër pikturat e saj të fundit janë Marksizmi do t’u japë shëndet të sëmurëve (rreth vitit 1954), me temë politike, Frida dhe Stalini (rreth vitit 1954) dhe natyra e qetë Viva la Vida (1954).[83]
Vetëportretet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Vetëportreti në kufirin e Meksikës dhe Shteteve të Bashkuara (1932)
- Spitali Henry Ford (1932)
- Vetëportreti kushtuar Leon Trockit (1937)
- Dy Fridat (1939)
- Ëndrra (Shtrati) (1940). Në vitin 2025, kjo pikturë u shit për 54,7 milionë dollarë, duke vendosur rekordin për çmimin më të lartë të arritur në ankand nga një vepër e një artisteje femër.[84][5]
- Vetëportreti me gjerdan me gjemba dhe kolibër (1940)
- Vetëportret me flokë të prerë
Stili dhe ndikimet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Vlerësimet ndryshojnë për numrin e pikturave që Kahlo krijoi gjatë jetës së saj, nga më pak se 150[85] deri në rreth 200.[86][87] Pikturat e saj më të hershme, të krijuara në mesin e viteve 1920, shfaqin ndikimin e mjeshtërve të Rilindjes dhe të artistëve evropianë të avangardës, si Amedeo Modigliani.[88] Nga fundi i dekadës, Kahlo frymëzohej më shumë nga arti popullor meksikan,[89] e tërhequr nga elementet e tij të "fantazisë, naivitetit dhe magjepsjes me dhunën dhe vdekjen".[87] Stili që zhvilloi ndërthurte realitetin me elemente surrealiste dhe shpesh paraqiste dhimbjen dhe vdekjen.[90]
Një nga mbështetësit e parë të Kahlo-s ishte artisti surrealist André Breton, i cili e cilësoi si pjesë të lëvizjes dhe si artiste që, me sa duket, e kishte zhvilluar stilin e saj "në padije të plotë" të ideve që nxitën veprimtarinë e miqve të tij dhe të vetë atij.[91] Këtë mendim e shprehu edhe Bertram D. Wolfe, i cili shkroi se surrealizmi i Kahlo-s ishte "një lloj surrealizmi "naiv", të cilin ajo e shpiku vetë".[92] Ndonëse Breton e shihte kryesisht si një forcë femërore brenda lëvizjes surrealiste, Kahlo solli në plan të parë çështje dhe tema postkoloniale në variantin e saj të surrealizmit.[93] Breton e përshkroi gjithashtu veprën e Kahlo-s si "të vendosur mrekullisht në pikëprerjen mes vijës politike (filozofike) dhe asaj artistike".[94] Megjithëse më pas ajo mori pjesë në ekspozita surrealiste, deklaroi se "e urrente surrealizmin", të cilin e shihte si "art borgjez" dhe jo si "artin e vërtetë që populli pret nga artisti".[95] Disa historianë arti nuk janë pajtuar nëse vepra e saj duhet klasifikuar si pjesë e kësaj lëvizjeje. Sipas Andrea Kettenmann, Kahlo ishte simboliste dhe interesohej më shumë të paraqiste përvojat e saj të brendshme.[96] Emma Dexter ka argumentuar se, meqë Kahlo e nxirrte ndërthurjen e fantazisë dhe realitetit kryesisht nga mitologjia azteke dhe kultura meksikane, e jo nga surrealizmi, është më e përshtatshme që pikturat e saj të lidhen më shumë me realizmin magjik ose me një lëvizje tjetër të njohur si Objektiviteti i Ri. Kjo lëvizje ndërthurte realitetin dhe fantazinë dhe përdorte elemente të stilit të ngjashëm me atë të Kahlo-s, si perspektivë të rrafshuar, personazhe me konture të qarta dhe ngjyra të ndezura.[97]
Mexicanidad
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Ashtu si shumë artistë të tjerë bashkëkohorë meksikanë, Kahlo u ndikua fort nga Mexicayotl, një nacionalizëm romantik që ishte zhvilluar pas revolucionit.[98][87] Lëvizja Mexicanidad pretendonte se i kundërvihej "mendësisë së inferioritetit kulturor" të krijuar nga kolonializmi dhe i kushtonte rëndësi të veçantë kulturave indigjene.[99] Para revolucionit, kultura popullore meksikane – një përzierje elementesh indigjene dhe evropiane – përçmohej nga elita, e cila pretendonte se kishte prejardhje krejtësisht evropiane dhe e konsideronte Evropën si përkufizimin e qytetërimit që Meksika duhej të imitonte.[100] Synimi artistik i Kahlos ishte të pikturonte për popullin meksikan, dhe ajo tha se dëshironte "të isha e denjë, me pikturat e mia, për popullin të cilit i përkas dhe për idetë që më japin forcë".[95] Për ta përforcuar këtë imazh, ajo parapëlqente ta fshihte edukimin artistik që kishte marrë nga i ati dhe Ferdinand Fernandez, si dhe në shkollën përgatitore. Në vend të kësaj, ajo kultivoi imazhin e një "artisteje autodidakte dhe naive".[101]
Kur Kahlo e nisi karrierën si artiste në vitet 1920, muralistët mbizotëronin në skenën e artit meksikan. Ata krijonin vepra të mëdha publike sipas traditës së mjeshtërve të Rilindjes dhe të realistëve socialistë rusë: zakonisht paraqisnin turma njerëzish dhe mesazhet e tyre politike kuptoheshin lehtë.[102] Ndonëse ishte e afërt me muralistë si Rivera, José Clemente Orozco dhe David Alfaro Siquieros, dhe ndante me ta angazhimin ndaj socializmit dhe nacionalizmit meksikan, shumica e pikturave të Kahlos ishin autoportrete relativisht të vogla.[103][87] Sidomos gjatë viteve 1930, stili i saj u ndikua veçanërisht nga pikturat kushtimore meksikane, ose retablos: imazhe fetare me përmasa kartolinash, të bëra nga artistë amatorë.[104] Qëllimi i tyre ishte t'u shprehnin falënderime shenjtorëve për mbrojtjen gjatë një fatkeqësie dhe zakonisht paraqisnin një ngjarje, si sëmundje ose aksident, prej së cilës porositësi ishte shpëtuar.[105] Fokusi ishte te figurat e paraqitura dhe ato rrallë përfshinin perspektivë realiste ose sfond të hollësishëm, duke e përmbledhur kështu ngjarjen në elementet e saj thelbësore.[106] Kahlo kishte një koleksion të gjerë prej rreth 2.000 retablosh, të cilat i ekspozonte në muret e La Casa Azul.[107] Sipas Laura Mulvey dhe Peter Wollen, formati i retablos i mundësoi Kahlos "të zgjeronte kufijtë e asaj që ishte thjesht ikonike dhe të përdorte rrëfimin dhe alegorinë".[108]
Shumë prej autoportreteve të Kahlos imitojnë portretet klasike deri në bust, të cilat ishin në modë gjatë periudhës koloniale, por ajo e përmbysi këtë format duke e paraqitur subjektin më pak tërheqës sesa në të vërtetë.[109] Kahlo iu përkushtua më shpesh këtij formati nga fundi i viteve 1930, duke pasqyruar kështu ndryshimet në shoqërinë meksikane. Të zhgënjyer gjithnjë e më shumë nga trashëgimia e revolucionit dhe duke u përpjekur të përballonin pasojat e Depresionit të Madh, meksikanët po braktisnin frymën e socializmit në favor të individualizmit.[110] Kjo pasqyrohej te "kultet e personalitetit" që u krijuan rreth yjeve të kinemasë meksikane, si Dolores del Río.[110] Sipas Schaefer, "autoportretet e Kahlos, si maska, pasqyrojnë njëherazi magjepsjen e kohës me pamjet nga afër të bukurisë femërore në kinema dhe mistikën e tjetërsisë femërore të shprehur në filmin noir".[110] Duke përsëritur gjithmonë të njëjtat tipare të fytyrës, Kahlo u mbështet te paraqitja e perëndeshave dhe shenjtorëve në kulturat indigjene dhe katolike.[111]
Ndër artistët e veçantë të artit popullor meksikan, Kahlo u ndikua veçanërisht nga Hermenegildo Bustos, veprat e të cilit paraqitnin kulturën meksikane dhe jetën fshatare, si dhe nga José Guadalupe Posada, i cili paraqiste aksidente dhe krime në mënyrë satirike.[112] Ajo u frymëzua edhe nga veprat e Hieronymus Bosch, të cilin e quajti "njeri gjeni", dhe të Pieter Bruegel i Vjetri, përqendrimi i të cilit te jeta fshatare i ngjante interesit të saj për popullin meksikan.[113] Një ndikim tjetër ishte poetja Rosario Castellanos, poezitë e së cilës shpesh rrëfejnë fatin e gruas në shoqërinë patriarkale meksikane, përqendrohen te trupi femëror dhe tregojnë histori vuajtjesh të mëdha fizike e emocionale.[89]
Simbolizmi dhe ikonografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Pikturat e Kahlos shpesh përmbajnë figura rrënjësh, me rrënjë që i dalin nga trupi dhe e lidhin me tokën. Në një kuptim pozitiv, kjo pasqyron temën e rritjes vetjake; në një kuptim negativ, atë të të qenit e ngecur në një vend, kohë dhe situatë të caktuar; ndërsa në një kuptim të dykuptimtë, mënyrën se si kujtimet e së kaluarës ndikojnë për mirë ose për keq në të tashmen.[114] Në Gjyshërit e mi dhe unë, Kahlo e pikturoi veten dhjetëvjeçare, duke mbajtur një fjongo që rritet nga një pemë e lashtë, në të cilën shfaqen portretet e gjyshërve të saj dhe të paraardhësve të tjerë; këmba e saj e majtë është një trung peme që del nga toka. Kjo pasqyronte këndvështrimin e Kahlos për unitetin e njerëzimit me tokën dhe ndjenjën e saj të unitetit me Meksikën.[115] Në pikturat e Kahlos, pemët shërbejnë si simbole të shpresës, forcës dhe vazhdimësisë që kapërcen brezat.[116] Për më tepër, flokët shfaqen si simbol i rritjes dhe i feminitetit në pikturat e saj. Në Vetëportreti me flokë të shkurtuar, Kahlo e pikturoi veten me kostum burrash dhe me flokët e gjatë të prera shkurt, pasi sapo i kishte prerë.[117] Kahlo mban gërshërët me njërën dorë, në mënyrë kërcënuese pranë organeve gjenitale; kjo mund të interpretohet si kërcënim ndaj Riverës, pabesitë e shpeshta të të cilit e tërbonin, ose si kërcënim për të lënduar trupin e saj, ashtu siç kishte sulmuar flokët e veta. Kjo mund të jetë shenjë e mënyrës se si gratë shpesh e drejtojnë kundër vetes tërbimin që ndiejnë ndaj të tjerëve.[118] Për më tepër, piktura pasqyron zhgënjimin e Kahlos jo vetëm me Riverën, por edhe shqetësimin e saj për vlerat patriarkale të Meksikës: gërshërët simbolizojnë një mashkullorësi keqdashëse që kërcënon t’i "presë" gratë, si metaforikisht, ashtu edhe për fjalë.[118] Në Meksikë, vlerat tradicionale spanjolle të machismo-s ishin përqafuar gjerësisht, por Kahlo nuk u ndje kurrë rehat me machismo-n.[118]
Meqë pasojat e aksidentit me autobus që pësoi në rini e munduan për pjesën tjetër të jetës, Kahlo kaloi një pjesë të madhe të saj në spitale dhe duke iu nënshtruar operacioneve, shumë prej të cilave i kryen sharlatanë, për të cilët Kahlo besonte se mund ta kthenin në gjendjen e mëparshme.[115] Shumë prej pikturave të Kahlos trajtojnë imazhe mjekësore, të paraqitura përmes dhimbjes dhe vuajtjes; në to, ajo shfaqet e gjakosur dhe me plagë të hapura.[115]
Më 1929, ajo pikturoi Autobusin, duke aluduar për aksidentin e saj: shihen pasagjerët ulur në stola, si edhe burri me kominoshe blu, i cili hoqi copën e parmakut që ia përshkoi trupin, dhe një tjetër pasagjer që mban atë që mund të jetë një qese me pluhur ari. Gjatë përplasjes, ky pluhur u shpërnda mbi trupin e zhveshur të Fridës.[119] Shumë prej pikturave mjekësore të Kahlos, sidomos ato që trajtojnë lindjen dhe abortin spontan, përcjellin fort ndjenjën e fajit: ndjesinë se dikush e jeton jetën në kurriz të një tjetri që ka vdekur, në mënyrë që ai të mund të jetojë.[116]
Ndonëse Kahlo paraqiste veten dhe ngjarje nga jeta e saj në piktura, kuptimi i tyre shpesh ishte i paqartë.[120] Ajo nuk i përdorte vetëm për të treguar përvojën e saj subjektive, por edhe për të ngritur pyetje mbi shoqërinë meksikane dhe ndërtimin e identitetit brenda saj, veçanërisht për gjininë, racën dhe klasën shoqërore.[121] Historiania Liza Bakewell ka thënë se Kahlo "i njohu konfliktet e shkaktuara nga ideologjia revolucionare":
Çfarë do të thoshte të ishe meksikan? Modern, por parakolumbian; i ri, por i vjetër; antikatolik, por katolik; perëndimor, por i Botës së Re; në zhvillim, por i pazhvilluar; i pavarur, por i kolonizuar; mestizo, por as spanjoll e as indian.[122]
Për t’i shqyrtuar këto pyetje përmes artit të saj, Kahlo zhvilloi një ikonografi komplekse, duke përdorur gjerësisht simbole dhe mitologji parakolumbiane e të krishtera në pikturat e saj.[123] Në shumicën e vetëportreteve, ajo e paraqet fytyrën si maskë, por e rrethon me shenja pamore që i mundësojnë shikuesit të zbërthejë kuptimet më të thella. Mitologjia azteke zë vend të rëndësishëm në pikturat e Kahlos, me simbole si majmunët, skeletet, kafkat, gjaku dhe zemrat; shpesh, këto simbole u referoheshin miteve të Koatlikues, Ketsalkoatlit dhe Sholotlit.[124] Elemente të tjera qendrore që Kahlo mori nga mitologjia e aztekëve ishin hibriditeti dhe dualizmi.[125] Shumë prej pikturave të saj paraqesin të kundërta: jetën dhe vdekjen, parakomodernitetin dhe modernitetin, Meksikën dhe Evropën, mashkulloren dhe femëroren.[123]
Përveç legjendave azteke, Kahlo shpesh paraqiste në pikturat e saj dy figura qendrore femërore nga folklori meksikan: La Llorona dhe La Malinçe, të lidhura me situata të vështira, vuajtje, fatkeqësi ose gjykim, si figura ogurzeza e të mjera, ose si "e mallkuara".[126][127] Për shembull, në Spitali Henry Ford (1932), të cilën e pikturoi pas abortit spontan në Detroit, ajo paraqitet duke qarë, me flokë të shprishur dhe zemrën të zbuluar. Këto konsiderohen të gjitha pjesë të pamjes së La Lloronës, një gruaje që vrau fëmijët e saj.[128] Tradicionalisht, piktura interpretohej thjesht si paraqitje e pikëllimit dhe dhimbjes së Kahlos për shtatzënitë e dështuara. Por interpretimi i simboleve në pikturë, bashkë me të dhënat për pikëpamjet e vetë Kahlos mbi mëmësinë në korrespondencën e saj, ka çuar në leximin e pikturës si paraqitje e zgjedhjes jokonvencionale dhe tabu të një gruaje për të mbetur pa fëmijë në shoqërinë meksikane.[nevojitet citimi]
Kahlo shpesh e paraqiste trupin e vet në pikturat e saj, në gjendje dhe maskime të ndryshme: të plagosur, të thyer, si fëmijë ose të veshur me veshje të ndryshme, si kostumi tehuana, kostumi i burrave apo një fustan evropian.[129] Ajo vishej shpesh me rroba burrash si pjesë të sfidës së saj të qëllimshme ndaj normave gjinore dhe pritshmërive kulturore.[130] Ajo e përdorte trupin si metaforë për të shqyrtuar çështjet që lidhen me rolet shoqërore.[131] Pikturat e saj shpesh paraqisnin trupin femëror në mënyrë jokonvencionale, për shembull gjatë aborteve spontane, lindjes ose veshjes me rroba të seksit tjetër.[132] Duke e paraqitur trupin femëror në mënyrë grafike, Kahlo e vendosi shikuesin në rolin e soditësit, "duke e bërë praktikisht të pamundur që një shikues të mos mbajë një qëndrim të vetëdijshëm ndaj saj".[133]
Sipas Nancy Cooey, Kahlo e shndërroi veten, përmes pikturave të saj, në "personazhin kryesor të mitologjisë së saj, si grua, si meksikane dhe si njeri që vuan… Ajo dinte ta shndërronte secilin në një simbol ose shenjë të aftë për të shprehur qëndresën e jashtëzakonshme shpirtërore të njerëzimit dhe seksualitetin e tij të mrekullueshëm".[134] Po kështu, Nancy Deffebach ka thënë se Kahlo "e krijoi veten si subjekt femëror, meksikan, modern dhe të fuqishëm", duke u larguar nga dikotomia e zakonshme e roleve nënë/prostitutë që i lejohej grave në shoqërinë meksikane.[135] Për shkak të gjinisë dhe largimit të saj nga tradita e muralistëve, deri në fund të viteve 1980 pikturat e Kahlos trajtoheshin si më pak politike dhe më naive e subjektive se ato të kolegëve të saj burra.[136] Sipas historianes së artit Joan Borsa,
reagimi kritik ndaj shqyrtimit që ajo i bëri subjektivitetit dhe historisë vetjake shumë shpesh e ka mohuar ose minimizuar politikën që përfshihet në shqyrtimin e vendndodhjes, trashëgimisë dhe kushteve shoqërore të dikujt… Reagimet kritike vazhdojnë ta kalojnë sipërfaqësisht ripunimin që Kahlo i bëri personales, duke shpërfillur ose minimizuar shqyrtimin e saj të seksualitetit, dallimeve seksuale, margjinalitetit, identitetit kulturor, subjektivitetit femëror, politikës dhe pushtetit.[85]
Jeta personale
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]1907–1924: Familja dhe fëmijëria
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón[a] lindi më 6 korrik 1907 në Coyoacán, një fshat në periferi të Qytetit të Meksikës.[138][139] Kahlo tha se kishte lindur në shtëpinë e familjes, La Casa Azul (Shtëpia Blu), sot Muzeu Frida Kahlo, por sipas regjistrit zyrtar të lindjeve, ajo kishte lindur në shtëpinë aty pranë të gjyshes nga nëna.[140] Prindërit e Kahlos ishin fotografi Guillermo Kahlo (1871–1941) dhe Matilde Calderón y González (1876–1932); kur ajo lindi, ata ishin përkatësisht tridhjetë e gjashtë dhe tridhjetë vjeç.[141] Guillermo, me origjinë nga Gjermania, kishte emigruar në Meksikë më 1891, pasi një aksident dhe epilepsia që pasoi i kishin ndërprerë studimet universitare.[142] Megjithëse Kahlo thoshte se i ati ishte hebre dhe gjyshërit e saj nga ana e babait ishin hebrenj nga qyteti i Aradit në Rumani,[143] më 2006 dy gjenealogë gjermanë e kundërshtuan këtë pretendim dhe zbuluan se ai ishte në të vërtetë luteran.[144][145] Matilde lindi në Oaxaca, nga një baba indigjene dhe një nënë me prejardhje spanjolle.[146] Përveç Kahlos, nga martesa lindën edhe vajzat Matilde (1899–1951), Adriana (1902–1968) dhe Cristina Kahlo (1908–1964).[147] Nga martesa e parë e Guillermos, ajo kishte edhe dy motra gjysmë, María Luisa dhe Margarita, por ato u rritën në një manastir.[148]
Më vonë, Kahlo e përshkroi atmosferën në shtëpinë ku u rrit si shpesh "shumë, shumë të trishtuar".[149] Të dy prindërit sëmureshin shpesh,[150] babai me kriza të shpeshta epileptike, ndërsa nëna me sëmundje të ndryshme kronike, si gurë në tëmth, depresion dhe kancer gjiri. Për më tepër, duket se martesës së tyre i mungonte dashuria.[151] Marrëdhënia e saj me të ëmën, Matilden, ishte jashtëzakonisht e tensionuar.[152]
1907–1924: Familja dhe fëmijëria
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Kahlo e përshkroi të ëmën si "të sjellshme, aktive dhe inteligjente, por edhe llogaritare, mizore dhe fanatikisht fetare".[152] Biznesi fotografik i të atit, Guillermo-s, pësoi shumë gjatë Revolucionit meksikan, pasi qeveria e përmbysur i kishte porositur vepra, ndërsa lufta e gjatë civile kufizoi numrin e klientëve privatë.[150]
Kur Kahlo ishte gjashtë vjeçe, u prek nga poliomieliti, i cili përfundimisht bëri që këmba e saj e djathtë të rritej më e shkurtër dhe më e hollë se e majta.[153][b] Sëmundja e detyroi të qëndronte e veçuar nga bashkëmoshatarët për muaj të tërë dhe ajo u bë shënjestër ngacmimesh.[155] Ndonëse kjo përvojë e bëri të mbyllej në vetvete,[149] ajo u bë e preferuara e Guillermo-s, pasi ndanin përvojën e të jetuarit me aftësi të kufizuara.[156] Kahlo ia atribuoi atij meritën që ia bëri fëmijërinë "të mrekullueshme ... ai ishte një shembull i jashtëzakonshëm për mua i butësisë, i punës (si fotograf, por edhe si piktor) dhe, mbi të gjitha, i mirëkuptimit për të gjitha problemet e mia". Ai i mësoi letërsinë, natyrën dhe filozofinë, si dhe e nxiti të merrej me sport për të rifituar forcën, ndonëse shumica e ushtrimeve fizike konsideroheshin të papërshtatshme për vajzat.[157] Ai i mësoi edhe fotografinë, dhe ajo nisi ta ndihmonte në retushimin, zhvillimin dhe ngjyrosjen e fotografive.[158]
Për shkak të poliomielitit, Kahlo e nisi shkollën më vonë se bashkëmoshatarët e saj.[159] Së bashku me motrën e saj më të vogël, Cristina-n, ajo ndoqi kopshtin dhe shkollën fillore lokale në Coyoacán, ndërsa klasën e pestë dhe të gjashtë i kreu në shtëpi.[160] Cristina ndoqi motrat e tyre në një shkollë manastiri, kurse Kahlo u regjistrua në një shkollë gjermane, me dëshirën e të atit.[161] Shpejt e përjashtuan për mosbindje dhe e dërguan në një shkollë për mësues profesionistë.[160] Qëndrimi i saj në atë shkollë ishte i shkurtër, pasi u abuzua seksualisht nga një mësuese.[160]
Më 1922, Kahlo u pranua në shkollën elitare Escuela Nacional Preparatoria (Shkolla Kombëtare Përgatitore), ku u përqendrua te shkencat natyrore me synimin për t’u bërë mjeke.[162] Institucioni kishte nisur vetëm pak kohë më parë të pranonte gra: nga 2.000 nxënës, vetëm 35 ishin vajza.[163] Ajo kishte rezultate të mira në mësime,[13] lexonte me etje dhe u zhyt thellë e u përkushtua seriozisht ndaj kulturës meksikane, aktivizmit politik dhe çështjeve të drejtësisë shoqërore.[164] Shkolla përkrahte indigenismo-n në Meksikë, një ndjenjë të re të identitetit meksikan që krenohej me trashëgiminë indigjene të vendit dhe synonte të çlirohej nga mendësia koloniale se Evropa ishte më e përparuar se Meksika.[165] Në atë periudhë, në formimin e Kahlo-s ndikuan veçanërisht nëntë shokë shkolle, me të cilët ajo krijoi një grup joformal të quajtur "Cachuchas"; shumë prej tyre do të bëheshin figura kryesore të elitës intelektuale meksikane.[166] Ata ishin rebelë, kundërshtonin gjithçka konservatore dhe bënin shaka, vinin në skenë pjesë teatrale e diskutonin filozofinë dhe klasikët e letërsisë ruse.[166] Për të fshehur faktin se ishte më e madhe në moshë dhe për t’u shpallur "bijë e revolucionit", ajo nisi të thoshte se kishte lindur më 7 korrik 1910, vit kur filloi Revolucioni meksikan, dhe e vazhdoi këtë pretendim gjatë gjithë jetës.[167] Ajo u dashurua me Alejandro Gómez Arias-in, udhëheqësin e grupit dhe dashurinë e saj të parë. Prindërit nuk e miratuan lidhjen. Për shkak të paqëndrueshmërisë politike dhe dhunës së asaj periudhe, Gómez Arias dhe Kahlo shpesh ndaheshin nga njëri-tjetri, ndaj shkëmbenin letra dashurie të zjarrta.[15][168]
1925–1930: Aksidenti me autobus dhe martesa me Diego Riverën
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Më 17 shtator 1925, Kahloja dhe i dashuri i saj, Gómez Arias, po ktheheshin në shtëpi nga shkolla. Hipën në një autobus, por zbritën për të kërkuar një ombrellë që Kahloja kishte harruar. Pastaj hipën në një autobus të dytë, i cili ishte i mbushur me njerëz, dhe u ulën në pjesën e pasme. Shoferi u përpoq të parakalonte një tramvaj elektrik që po vinte përballë. Tramvaji u përplas anash autobusit prej druri dhe e tërhoqi për disa metra. Disa pasagjerë humbën jetën në aksident. Ndërsa Gómez Arias pësoi vetëm lëndime të lehta, Fridën e shpoi një parmak hekuri, i cili i përshkoi legenin. Më vonë, ajo e përshkroi lëndimin si "sikur një shpatë të shponte një dem". Parmakun e hoqën Gómez Arias dhe të tjerët, gjë që i shkaktoi Kahlo-së dhimbje të jashtëzakonshme.[168][169][170]
Kahloja pësoi shumë lëndime: kocka e legenit iu thye, parmakja i shpoi barkun dhe mitrën, shtylla kurrizore iu thye në tri vende, këmba e djathtë iu thye në njëmbëdhjetë vende, shputa e djathtë iu shtyp dhe iu zhvendos, klavikula iu thye dhe shpatulla iu zhvendos.[168][171] Ajo kaloi një muaj në spital dhe dy muaj duke u rikuperuar në shtëpi, para se të mund të kthehej në punë.[169][170][172] Meqë vazhdonte të ndiente lodhje dhe dhimbje shpine, mjekët i bënë radiografi, të cilat zbuluan se aksidenti i kishte zhvendosur edhe tri rruaza.[173] Si trajtim, asaj iu desh të mbante një korse allçie, e cila e mbajti në shtrat për pjesën më të madhe të tre muajve.[173]
Aksidenti i dha fund ëndrrës së Kahlo-së për t’u bërë mjeke dhe i shkaktoi dhimbje e sëmundje për pjesën tjetër të jetës; miku i saj Andrés Henestrosa tha se Kahloja "jetonte duke vdekur".[174] Gjatë rikuperimit të dhimbshëm, ajo i shkruante shpesh Gómez Arias letra të zjarrta dhe të ndjeshme, disa prej të cilave ruhen pjesërisht në ekspozitën e Google Arts & Culture.[175] Ai qëndroi pranë saj për më shumë se një vit gjatë periudhës së rikuperimit, pastaj u nis për në Evropë në fillim të pranverës së vitit 1927 dhe e ndërpreu lidhjen pak pasi u kthye në Meksikë në vjeshtën e po atij viti.[176]
Në fund të vitit 1927, Kahloja e përfundoi periudhën e qëndrimit në shtrat dhe filloi të shoqërohej me shokët e vjetër të shkollës, të cilët tani studionin në universitet dhe merreshin me politikë studentore. Ajo u anëtarësua në Partinë Komuniste të Meksikës (PCM) dhe u njoh me një rreth aktivistësh politikë dhe artistësh, mes tyre komunistin kuban në mërgim Julio Antonio Mella dhe fotografin italo-amerikan Tina Modotti.[177]
Në një nga festat e Modottit, në qershor 1928, Kahloja u njoh me Diego Riveran.[178] Ata ishin takuar shkurtimisht më 1922, kur ai po pikturonte një mural në shkollën e saj.[179] Pak pas njohjes së tyre më 1928, Kahloja i kërkoi të vlerësonte nëse pikturat e saj tregonin talent të mjaftueshëm për të ndjekur një karrierë si artiste.[180] Rivera kujtoi se ishte mahnitur nga veprat e saj dhe tha se ato tregonin "një energji të pazakontë shprehjeje, përshkrim të saktë të karakterit dhe vërtetësi të thellë […] Ato kishin një ndershmëri themelore plastike dhe personalitet artistik më vete […] Për mua ishte e qartë se kjo vajzë ishte një artiste e mirëfilltë".[181]

Kahloja nisi shpejt një lidhje me Riverën, i cili ishte 21 vjet më i madh se ajo dhe kishte dy bashkëshorte jashtë martese.[182] Kahloja dhe Rivera u martuan në një ceremoni civile në bashkinë e Coyoacánit më 21 gusht 1929.[183] E ëma e saj ishte kundër martesës dhe të dy prindërit e quajtën atë "martesë mes një elefanti dhe një pëllumbi", duke iu referuar ndryshimit në trupin e çiftit: Rivera ishte i gjatë dhe mbipeshë, ndërsa Kahloja ishte e imët dhe e brishtë.[184] Megjithatë, i ati i saj e miratoi Riverën, i cili ishte i pasur dhe mund ta mbante Kahlo-në, që nuk mund të punonte dhe kishte nevojë për trajtim mjekësor të kushtueshëm.[185] Martesa u pasqyrua nga shtypi meksikan dhe ai ndërkombëtar,[186] dhe gjatë viteve në vijim ajo u bë objekt i vëmendjes së vazhdueshme mediatike në Meksikë, ku çiftit i referoheshin thjesht si "Diego dhe Frida".[187]
Pak pas martesës, në fund të vitit 1929, Kahloja dhe Rivera u shpërngulën në Kuernavaka, në shtetin rural të Morelos, ku atij i ishte ngarkuar të pikturonte murale për Pallatin e Kortesit.[188] Rreth asaj kohe, ajo hoqi dorë nga anëtarësia në PCM në shenjë mbështetjeje për Riverën, i cili ishte përjashtuar pak para martesës për shkak të mbështetjes së tij për lëvizjen e majtë opozitare brenda Internacionales së Tretë.[189]
Gjatë luftës civile, Morelosi kishte përjetuar disa nga luftimet më të ashpra, dhe jeta në qytetin e stilit spanjoll Kuernavaka ia mprehu Kahlo-së ndjenjën e identitetit dhe historisë meksikane.[22] Ashtu si shumë artiste dhe intelektuale të tjera meksikane të asaj kohe,[190] Kahloja filloi të vishte veshje tradicionale të fshatareve indigjene meksikane për të theksuar prejardhjen e saj mestiza: funde të gjata e shumëngjyrëshe, huipil dhe rebozo, mbulesa të ndërlikuara të kokës dhe shumë stoli.[191] Ajo parapëlqente veçanërisht veshjen e grave nga shoqëria që pretendohej se ishte matriarkale e Istmit të Tehuantepekut, të cilat në Meksikën pas revolucionit kishin ardhur të përfaqësonin "trashëgiminë kulturore të mirëfilltë indigjene meksikane".[192] Veshja tehuana i mundësonte Kahlo-së të shprehte idealet e saj feministe dhe antikolonialiste.[193]
1931–1933: Udhëtimet në Shtetet e Bashkuara
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Pasi Rivera përfundoi porosinë në Kuernavakë në fund të vitit 1930, ai dhe Kahlo u shpërngulën në San Francisko, ku ai pikturoi murale për Luncheon Club-in e Bursës së San Franciskos dhe Shkollën e Arteve të Bukura të Kalifornisë.[194] Gjatë qëndrimit të tyre në qytet, koleksionistë dhe klientë me ndikim i pritën çiftit me nderime, e ngritën në piedestal dhe e përkëdhelën.[26] Marrëdhënia e gjatë dashurore e saj me fotografin hungarezo-amerikan Nickolas Muray ka shumë të ngjarë të ketë nisur rreth kësaj kohe.[195]
Kahlo dhe Rivera u kthyen në Meksikë për verën e vitit 1931 dhe, në vjeshtë, udhëtuan drejt Nju Jorkut për hapjen e retrospektivës së Riverës në Muzeun e Artit Modern (MoMA). Në prill 1932, u nisën për në Detroit, ku Riverës i ishte ngarkuar pikturimi i muraleve për Institutin e Arteve të Detroitit.[196] Në atë kohë, Kahlo ishte bërë më e guximshme në komunikimin me shtypin; gazetarët i bënte përshtypje zotërimi i rrjedhshëm i anglishtes dhe, me të mbërritur në qytet, ajo tha se ishte artistja më e madhe nga të dy.[197]
Sigurisht, ai [Rivera] ia del mirë për një djalosh të vogël, por artistja e madhe jam unë
— Frida Kahlo, në një intervistë për Detroit News, 2 shkurt 1933[198]
Viti që kaloi në Detroit ishte i vështirë për Kahlo. Ndonëse i kishte pëlqyer të vizitonte San Franciskon dhe Nju Jorkun, nuk i pëlqenin disa aspekte të shoqërisë amerikane, të cilën e shihte si kolonialiste, si dhe shumica e amerikanëve, që i dukeshin "të mërzitshëm".[199] Nuk i pëlqente që duhej të shoqërohej me kapitalistë si Henry dhe Edsel Ford, dhe e zemëronte fakti se shumë hotele në Detroit nuk pranonin mysafirë hebrenj.[200] Në një letër drejtuar një miku, ajo shkroi se "ndonëse më intereson shumë i gjithë zhvillimi industrial dhe mekanik i Shteteve të Bashkuara", ndiente "pak zemërim ndaj të gjithë pasanikëve këtu, pasi kam parë mijëra njerëz në mjerimin më të tmerrshëm, pa asgjë për të ngrënë dhe pa vend ku të flenë; kjo më ka bërë përshtypjen më të madhe këtu: është e tmerrshme të shohësh të pasurit që bëjnë festa ditë e natë, ndërsa mijëra e mijëra njerëz po vdesin urie".[36] Qëndrimi i Kahlo-s në Detroit u ndërlikua edhe nga një shtatzëni. Mjeku i saj pranoi të kryente një abort, por ilaçi i përdorur nuk pati efekt.[201] Kahlo ishte thellësisht e pavendosur për të pasur një fëmijë dhe kishte kryer një abort edhe më herët gjatë martesës me Riverën.[201] Pas abortit të dështuar, ajo pranoi me ngurrim ta vazhdonte shtatzëninë, por në korrik pësoi abort spontan, i cili shkaktoi një hemorragji të rëndë dhe bëri të nevojshëm shtrimin e saj në spital për dy javë.[35] Më pak se tre muaj më vonë, nëna e saj vdiq në Meksikë nga ndërlikimet pas një operacioni.[202]
- Henry Ford Hospital (1932)
- Self-portrait on the Border of Mexico and the United States (1932)
- My Dress Hangs There (1933)
- My Birth (1932)
Kahlo dhe Rivera u kthyen në Nju Jork në mars 1933, sepse atij i ishte ngarkuar të pikturonte një mural për Qendra Rockefeller.[203] Gjatë kësaj kohe, ajo punoi vetëm për një pikturë, Fustani im varet atje (1933).[203] Ajo dha gjithashtu intervista të tjera për shtypin amerikan.[203] Në maj, Riverën e pushuan nga projekti i Qendrës Rockefeller dhe, në vend të tij, e punësuan për të pikturuar një mural për Shkolla e Re e Punëtorëve.[204][203] Ndonëse Rivera dëshironte të vazhdonin qëndrimin në Shtetet e Bashkuara, Kahlo-s i kishte marrë malli për shtëpinë dhe ata u kthyen në Meksikë pak pas zbulimit të muralit në dhjetor 1933.[205]
1934–1949: Shtëpia Blu dhe shëndeti në rënie
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Pas kthimit në Mexico City, Kahlo dhe Rivera u vendosën në një shtëpi të re në lagjen e pasur të San Ángel.[206] E projektuar nga nxënësi i Le Corbusier-s, Juan O'Gorman, ajo përbëhej nga dy pjesë të bashkuara me një urë; pjesa e Kahlos ishte lyer me blu, ndërsa ajo e Riverës me rozë dhe të bardhë.[207] Kjo banesë boheme u bë një vend i rëndësishëm takimi për artistët dhe aktivistët politikë nga Meksika dhe jashtë saj.[208]
Kahlo pati përsëri probleme shëndetësore – iu nënshtrua një apendektomie, dy aborteve dhe amputimit të gishtave të këmbës të prekur nga Gangrena[209][154] – dhe martesa e saj me Riverën ishte acaruar. Atij nuk i pëlqente kthimi në Meksikë dhe fajësonte Kahlon për këtë.[210] Edhe pse më parë kishte qenë i pabesë ndaj saj, tani ai nisi një lidhje me motrën e saj më të vogël, Cristina Kahlo, gjë që e lëndoi thellë Kahlon.[211] Pasi e zbuloi lidhjen në fillim të vitit 1935, ajo u shpërngul në një apartament në qendër të Mexico City-t dhe mendoi të divorcohej prej tij.[212] Ajo pati gjithashtu një lidhje me artistin amerikan Isamu Noguchi.[213]
Në fund të vitit 1935, Kahlo u pajtua me Riverën dhe Cristinën dhe u kthye në San Ángel.[214] Ajo u bë një teze e dashur për fëmijët e Cristinës, Isoldën dhe Antonion.[215] Pavarësisht pajtimit, si Rivera, ashtu edhe Kahlo vazhduan të ishin të pabesë.[216] Në vitin 1936 ajo rifilloi veprimtarinë politike, duke iu bashkuar Ndërkombëtares së Katërt dhe duke u bërë anëtare themeluese e një komiteti solidariteti që ofronte ndihmë për republikanët e Republikës së Dytë Spanjolle gjatë Luftës Civile Spanjolle.[217] Pasi përqafoi Ndërkombëtaren e Katërt dhe trockizmin, ajo dhe Rivera i kërkuan me sukses qeverisë meksikane t’i jepte azil ish-udhëheqësit sovjetik Leon Trocki, dhe i ofruan Shtëpinë Blu si banesë atij dhe bashkëshortes së tij, Natalia Sedova.[218] Çifti jetoi aty nga janari 1937 deri në prill 1939; gjatë kësaj kohe, Kahlo dhe Trocki jo vetëm u bënë miq të mirë, por patën edhe një lidhje të shkurtër.[219] Gjatë kohës që kaluan së bashku në Mexico City, në vitin 1937, Kahlo pikturoi Vetëportreti kushtuar Leon Trockit. Në pikturë përfshihet edhe një kushtim i shkruar për Trockin, në një letër që mban figura e Kahlos.[220] Më vonë, Kahlo ndryshoi pikëpamjet e saj politike dhe përqafoi stalinizmin, gjë që shkaktoi një përçarje mes saj dhe Trockit.[221] Megjithatë, Trocki u përpoq ta ripërtërinte marrëdhënien me Fridën: i shkroi dhe iu lut të mos e braktiste, por ajo nuk iu përgjigj kurrë.[221]

Pas hapjes së një ekspozite në Paris, Kahlo u kthye me anije në Nju Jork.[222] Ajo mezi priste të ribashkohej me Muray-n, por ai vendosi t’i jepte fund lidhjes së tyre, pasi kishte njohur një grua tjetër me të cilën planifikonte të martohej.[223] Kahlo u kthye në qytetin e Meksikës, ku Rivera i kërkoi divorcin. Arsyet e sakta të vendimit të tij nuk dihen, por ai deklaroi publikisht se bëhej fjalë vetëm për një "çështje lehtësie ligjore, sipas stilit të kohëve moderne ... nuk ka arsye sentimentale, artistike apo ekonomike".[224] Sipas miqve të tyre, divorci u shkaktua kryesisht nga tradhtitë e ndërsjella.[225] Rivera dhe Kahlo u divorcuan në nëntor 1939, por mbetën miqësorë; ajo vazhdoi të kujdesej për financat dhe korrespondencën e tij.[226]
Pas ndarjes nga Rivera, Kahlo u kthye në La Casa Azul dhe, e vendosur të siguronte jetesën vetë, nisi një periudhë tjetër krijuese si artiste, e frymëzuar nga përvojat e saj jashtë vendit.[227] E nxitur nga vlerësimi që po fitonte, ajo kaloi nga llamarinat e vogla e më intime, të cilat i kishte përdorur që nga viti 1932, te kanavacat e mëdha, pasi këto ekspozoheshin më lehtë.[228] Ajo përdori gjithashtu një teknikë më të përpunuar, kufizoi hollësitë grafike dhe filloi të pikturonte më shumë portrete deri në gjysmën e trupit, të cilat shiteshin më lehtë.[229] Gjatë kësaj periudhe ajo pikturoi disa nga veprat e saj më të njohura, si Dy Fridat (1939), Vetëportreti me flokë të shkurtuar (1940), Tryeza e plagosur (1940) dhe Vetëportreti me gjerdan me gjemba dhe kolibër (1940). Në vitin 1940, veprat e saj u paraqitën në tri ekspozita: Ekspozita e katërt Ndërkombëtare Surrealiste në qytetin e Meksikës, Ekspozita Ndërkombëtare Golden Gate në San Francisko dhe Twenty Centuries of Mexican Art në Muzeu i Artit Modern në Nju Jork.[230][231]
Më 21 gusht 1940, Trocki u vra në Coyoacán, ku kishte vazhduar të jetonte pasi ishte larguar nga La Casa Azul.[232] Kahlo u dyshua për pak kohë se kishte qenë e përfshirë, pasi e njihte vrasësin; ajo u arrestua dhe u mbajt dy ditë bashkë me të motrën, Cristinën.[233] Muajin pasues, Kahlo udhëtoi në San Francisko për t’u trajtuar për dhimbjet e shpinës dhe një infeksion kërpudhor në dorë.[234] Shëndeti i saj, gjithnjë i brishtë, ishte përkeqësuar vazhdimisht që nga divorci dhe gjendja u rëndua nga konsumimi i tepërt i alkoolit.[235]
Rivera ndodhej gjithashtu në San Francisko, pasi ishte larguar nga qyteti i Meksikës pas vrasjes së Trockit dhe kishte pranuar një porosi për një vepër.[236] Ndonëse gjatë vizitës në San Francisko Kahlo pati një lidhje me tregtarin e artit Heinz Berggruen,[237] ajo dhe Rivera u pajtuan.[238] Më 8 dhjetor 1940, u rimartuan në një ceremoni të thjeshtë civile.[239] Kahlo dhe Rivera u kthyen në Meksikë pak pas martesës. Gjatë pesë viteve të para, bashkimi i tyre ishte më pak i trazuar se më parë.[240] Të dy ishin më të pavarur,[241] dhe, ndërsa La Casa Azul ishte banesa e tyre kryesore, Rivera e mbajti shtëpinë në San Ángel si studio dhe apartament të dytë.[242] Të dy vazhduan të kishin lidhje jashtëmartesore; Kahlo pati lidhje si me burra, ashtu edhe me gra.[nevojitet citimi]

Pavarësisht trajtimit mjekësor që kishte marrë në San Francisko, problemet shëndetësore të Kahlos vazhduan gjatë gjithë viteve 1940. Për shkak të problemeve me shtyllën kurrizore, nga viti 1940 deri më 1954 ajo mbajti njëzet e tetë korse mbështetëse të ndryshme, prej çeliku, lëkure dhe allçie.[243] Ajo kishte dhimbje në këmbë; infeksioni në dorë ishte bërë kronik dhe ajo u trajtua edhe për sifiliz.[244] Vdekja e të atit në prill 1941 e zhyti në depresion.[240] Gjendja e saj e keqe shëndetësore e kufizoi gjithnjë e më shumë në La Casa Azul, e cila u bë qendra e botës së saj. Ajo kënaqej duke u kujdesur për shtëpinë dhe kopshtin, ndërsa i bënin shoqëri miqtë, shërbyesit dhe disa kafshë shtëpiake, mes tyre majmunë merimangë, qen meksikanë pa qime dhe papagaj.[245]
Ndërsa Kahlo po fitonte njohje në vendin e saj, shëndeti i saj vazhdonte të përkeqësohej. Nga mesi i viteve 1940, shpina i ishte dobësuar aq shumë sa nuk mund të qëndronte ulur ose në këmbë për periudha të gjata.[246] Në qershor 1945, ajo udhëtoi në Nju Jork për një ndërhyrje kirurgjikale, gjatë së cilës iu bashkua një transplant kockor dhe një mbështetëse çeliku shtyllës kurrizore, për ta drejtuar atë.[247] Operacioni i vështirë dështoi.[73] Sipas biografes Hayden Herrera, Kahlo e sabotoi gjithashtu shërimin duke mos pushuar siç i ishte kërkuar dhe, një herë, duke i rihapur fizikisht plagët në një shpërthim zemërimi.[73] Pikturat e saj të kësaj periudhe, si Shtylla e thyer (1944), Pa shpresë (1945), Pema e shpresës, qëndro e fortë (1946) dhe Dreri i plagosur (1946), pasqyrojnë përkeqësimin e shëndetit të saj.[73]
1950–1954: Vitet e fundit dhe vdekja
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në vitin 1950, Kahlo kaloi pjesën më të madhe të vitit në spitalin ABC në qytetin e Meksikës, ku iu nënshtrua një ndërhyrjeje të re për transplantimin e kockës në shtyllën kurrizore.[248] Ndërhyrja shkaktoi një infeksion të rëndë dhe bëri të nevojshme disa operacione të tjera.[74] Pas daljes nga spitali, ajo qëndroi kryesisht e mbyllur në La Casa Azul, duke përdorur karrocë me rrota dhe paterica për të lëvizur.[74] Gjatë viteve të fundit të jetës, Kahlo iu përkushtua kauzave politike aq sa ia lejonte shëndeti. Ajo ishte ribashkuar me Partinë Komuniste e Meksikës në vitin 1948[76] dhe bëri fushatë për paqen, për shembull, duke mbledhur nënshkrime për Apeli i Stokholmit.[249]
Në gusht 1953, këmba e djathtë e Kahlos iu amputua deri te gjuri për shkak të gangrenës.[82] Ajo ra në depresion të thellë dhe u bë tepër e shqetësuar; varësia e saj nga qetësuesit u shtua.[82] Kur Rivera nisi një tjetër lidhje jashtëmartesore, ajo tentoi vetëvrasjen duke marrë mbidozë.[82] Në ditarin e saj, në shkurt 1954, ajo shkroi: "Ma amputuan këmbën para gjashtë muajsh; më kanë dhënë shekuj torturash dhe nganjëherë pothuajse kam humbur mendjen. Vazhdoj të dua të vras veten. Diego më mban larg kësaj, përmes idesë sime të kotë se do t’i mungoja. ... Por kurrë në jetën time nuk kam vuajtur më shumë. Do të pres edhe pak..."[250]
Në ditët e fundit, Kahlo qëndroi kryesisht e shtrirë në shtrat për shkak të bronkopneumonisë, megjithëse më 2 korrik 1954 doli në publik dhe mori pjesë, së bashku me Riverën, në një demonstratë kundër ndërhyrjes së CIA-s në Guatemalë.[251] Ajo dukej se e parashikonte vdekjen e saj, pasi u fliste për të vizitorëve dhe vizatonte skelete e engjëj në ditarin e saj.[252] Vizatimi i fundit ishte një engjëll i zi, të cilin biografi Hayden Herrerra e interpreton si Engjëllin e Vdekjes.[252] Vizatimi shoqërohej nga fjalët e fundit që shkroi: "E pres me gëzim daljen – dhe shpresoj të mos kthehem kurrë – Frida" ("Espero Alegre la Salida – y Espero no Volver jamás").[252]
Demonstrata ia përkeqësoi gjendjen dhe natën e 12 korrikut 1954, Kahlo pati temperaturë të lartë dhe dhimbje të forta.[252] Rreth orës 6 të mëngjesit më 13 korrik 1954, infermierja e gjeti të vdekur në shtratin e saj.[253] Kahlo ishte 47 vjeçe. Shkaku zyrtar i vdekjes ishte embolia pulmonare, megjithëse nuk u krye autopsi.[252] Herrera ka argumentuar se Kahlo, në të vërtetë, kreu vetëvrasje.[87][252] Infermierja, e cila numëronte qetësuesit e Kahlos për të mbikëqyrur përdorimin e barnave, deklaroi se Kahlo kishte marrë mbidozë natën kur vdiq. I ishte përshkruar një dozë maksimale prej shtatë tabletash, por ajo kishte marrë njëmbëdhjetë.[254] Atë mbrëmje, ajo i kishte dhënë edhe Riverës një dhuratë për përvjetorin e martesës, më shumë se një muaj para datës së përvjetorit.[254]
Mbrëmjen e 13 korrikut, trupi i Kahlos u dërgua në Pallatin e Arteve të Bukura, ku u vendos për homazhe nën një flamur komunist.[255] Të nesërmen, trupi u dërgua në Panteón Civil de Dolores, ku miqtë dhe familjarët morën pjesë në një ceremoni funerali jozyrtare. Qindra admirues qëndruan jashtë.[255] Në përputhje me dëshirën e saj, Kahlo u kremua në një mënyrë spektakolare; sipas legjendës, vajtuesit panë flokët e saj të merrnin flakë, kufomën të ngrihej në këmbë dhe fytyrën t’i formonte një buzëqeshje të fundit joshëse.[255] Rivera, i cili tha se vdekja e saj ishte "dita më tragjike e jetës sime", vdiq tre vjet më vonë, më 1957.[255] Hiri i Kahlos ruhet në një urnë parakolumbiane në La Casa Azul, e cila u hap si muze më 1958.[255]
Njohja pas vdekjes dhe "Fridamania"
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Frida e shekullit XXI është njëkohësisht yll – një pronë tregtare e kompletuar me klube fansash dhe produkte promocionale – dhe mishërim i shpresave dhe aspiratave të një grupi ndjekësish thuajse fetar. Kjo Frida e egër dhe hibride, përzierje e bohemes tragjike, Virgjëresha e Guadalupes, heroinës revolucionare dhe Salma Hayekut, ka zënë aq shumë vend në imagjinatën publike, saqë priret ta errësojë Kahlon e rikuperueshme historikisht.[256]
Historiania e artit Oriana Baddeley për Kahlon
Tate Modern e cilëson Kahlon "një nga artistet më të rëndësishme të shekullit XX".[257] Historiania e artit Elizabeth Bakewell ka thënë se Kahlo është "një nga figurat më të rëndësishme të Meksikës së shekullit XX".[258] Reputacioni i Kahlos si artiste u zhvillua vonë gjatë jetës së saj dhe u rrit edhe më shumë pas vdekjes, pasi sa ishte gjallë ajo njihej kryesisht si bashkëshortja e Diego Riverës dhe si një personalitet i çuditshëm mes elitës ndërkombëtare kulturore.[259] Ajo filloi të fitonte më shumë njohje gradualisht në fund të viteve 1970, kur studiueset feministe nisën të vinin në pikëpyetje përjashtimin e artisteve gra dhe atyre joperëndimore nga kanoni i historisë së artit, ndërsa chikanot e ngriti atë si një nga ikonat e veta.[260][261] Dy librat e parë për Kahlon u botuan në Meksikë nga Teresa del Conde dhe Raquel Tibol, përkatësisht më 1976 dhe 1977,[262] dhe më 1977, Pema e shpresës qëndron e patundur (1944) u bë piktura e parë e Kahlos e shitur në ankand, duke arritur çmimin 19.000 dollarë te Sotheby's.[263] Këto arritje u pasuan më 1978 nga dy retrospektivat e para kushtuar oeuvre-it të Kahlos: njëra në Palacio de Bellas Artes në Mexico City dhe tjetra në Muzeu i Artit Bashkëkohor në Çikago.[262]
Dy ngjarje luajtën rol vendimtar në rritjen e interesit të publikut të gjerë jashtë Meksikës për jetën dhe artin e saj. E para ishte një retrospektivë e përbashkët e pikturave të saj dhe fotografive të Tina Modottit në Galeria Whitechapel në Londër, kuruar dhe organizuar nga Peter Wollen dhe Laura Mulvey.[264] Ajo u hap në maj 1982 dhe më pas udhëtoi në Suedi, Gjermani, Shtetet e Bashkuara dhe Meksikë.[265] Ngjarja e dytë ishte botimi më 1983 i bestseller-it ndërkombëtar të historianit të artit Hayden Herrera, Frida: Një biografi e Frida Kahlos.[266][267]
Deri më 1984, reputacioni i Kahlos si artiste ishte rritur aq shumë, saqë Meksika i shpalli veprat e saj pjesë të trashëgimisë kulturore kombëtare, duke ndaluar eksportimin e tyre nga vendi.[263][268] Si pasojë, pikturat e saj shfaqen rrallë në ankandet ndërkombëtare dhe retrospektivat gjithëpërfshirëse janë të rralla. [268] Gjithsesi, pikturat e saj vazhduan të thyenin rekorde për artin e Amerikës Latine në vitet 1990 dhe 2000. Më 1990, ajo u bë artistja e parë latinoamerikane që kapërceu pragun e një milion dollarëve, kur Diego dhe unë u shit në ankand nga Sotheby’s për 1.430.000 dollarë.[263] Më 2006, Rrënjët (1943) arriti vlerën prej 5,6 milionë dollarësh,[269] ndërsa më 2016, Dy nudo në një pyll (1939) u shit për 8 milionë dollarë.[270]
Kahlo ka tërhequr aq shumë interes popullor, saqë është krijuar termi "Fridamania" për të përshkruar këtë dukuri.[271] Ajo konsiderohet "një nga artistet më të njohura menjëherë",[265] fytyra e së cilës është "përdorur po aq shpesh, dhe shpesh me simbolikë të përbashkët, sa imazhet e Çe Gevarës ose Bob Marleyt".[272] Jeta dhe arti i saj kanë frymëzuar produkte të ndryshme, ndërsa pamja e saj e veçantë është përvetësuar nga bota e modës.[271][273][274] Filmi biografik i Hollivudit, Frida, me regji të Julie Taymor, u shfaq më 2002.[275] Filmi, i bazuar në biografinë e Herrerës dhe me Salma Hayekun në rolin e Kahlos (Hayeku ishte edhe bashkëprodhuesja), fitoi 56 milionë dollarë në mbarë botën dhe mori gjashtë nominime për Çmimin Oscar, duke fituar çmimet për grimin më të mirë dhe kolonën zanore origjinale më të mirë.[276] Filmi i animuar i Walt Disney Pictures dhe Pixarit, Koko (2017), përfshin gjithashtu një Kahlo të trilluar si personazh dytësor, të cilit i jep zërin Natalia Cordova-Buckley.[277]

Tërheqja popullore e Kahlos duket se buron para së gjithash nga magjepsja me historinë e saj jetësore, veçanërisht me anët e saj të dhimbshme dhe tragjike. Ajo është bërë simbol për disa grupe pakicash dhe lëvizje politike, si feministët, komuniteti LGBTQ dhe chikanot. Oriana Baddeley ka shkruar se Kahlo është bërë shenjë e mospërputhjes dhe "arketipi i një pakice kulturore", e parë njëkohësisht si "viktimë, e gjymtuar dhe e keqtrajtuar" dhe si "e mbijetuar që kundërpërgjigjet".[278] Edward Sullivan ka thënë se Kahlo nderohet si heroinë nga kaq shumë njerëz, sepse është "dikush që u jep vlerë përpjekjeve të tyre për të gjetur zërin dhe personalitetin e tyre publik".[279] Sipas John Berger, popullariteti i Kahlos lidhet pjesërisht me faktin se "ndarja e dhimbjes është një nga kushtet thelbësore për rigjetjen e dinjitetit dhe shpresës" në shoqërinë e shekullit të njëzet e një.[280] Kirk Varnedoe, ish-kuratori kryesor i MoMA-s, ka thënë se suksesi i Kahlos pas vdekjes lidhet me mënyrën se si "ajo përputhet me ndjeshmëritë e sotme: shqetësimi i saj psiko-obsesiv për veten, krijimi i një bote personale alternative, mbart një ngarkesë të fortë. Ripërtëritja e vazhdueshme e identitetit të saj dhe ndërtimi i një teatri të vetes janë pikërisht ato që i preokupojnë artistet bashkëkohore si Cindy Sherman ose Kiki Smith, dhe, në një nivel më popullor, Madonnën... Ajo përputhet mirë me kiminë e çuditshme hormonale, androgjene, të epokës sonë".
Popullariteti i Kahlos pas vdekjes dhe komercializimi i imazhit të saj kanë nxitur kritika nga shumë studiues dhe komentues të kulturës. Ata mendojnë se jo vetëm që janë mitizuar shumë aspekte të jetës së saj, por edhe se anët dramatike të biografisë ia kanë lënë në hije artin, duke sjellë një lexim të thjeshtëzuar të veprave të saj, të cilat reduktohen në përshkrime të drejtpërdrejta të ngjarjeve të jetës së saj.[281] Sipas gazetares Stephanie Mencimer, Kahlo "është përqafuar si simbol për çdo kauzë të mundshme politikisht korrekte", dhe
"Sa herë që historia e Kahlos është rrëfyer, ajo është shtrembëruar edhe më shumë..."[274]
Baddeley e ka krahasuar interesin për jetën e Kahlos me interesin për jetën e trazuar të Vincent van Goghut, por ka thënë edhe se mes tyre ekziston një dallim thelbësor: shumica e njerëzve e lidhin Van Goghun me pikturat e tij, ndërsa Kahlo zakonisht përfaqësohet nga një imazh i vetes — një vëzhgim intrigues për mënyrën se si shihen artistët burra dhe gra.[282] Po kështu, Peter Wollen e ka krahasuar ndjekjen thuajse si kult të Kahlos me atë të Sylvia Plathit, arti "jashtëzakonisht i ndërlikuar dhe kundërthënës" i së cilës është lënë në hije nga përqendrimi i thjeshtëzuar te jeta e saj.[283]
Përkujtimet dhe karakterizimet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Trashëgimia e Kahlo-s është përkujtuar në disa mënyra. La Casa Azul, shtëpia e saj në Coyoacán, u hap si muze në vitin 1958 dhe është bërë një nga muzetë më të vizituar në Qytetin e Meksikos, me rreth 25.000 vizitorë në muaj.[284] Po ashtu në Qytetin e Meksikos, Casa Roja, e quajtur edhe Museo Casa Kahlo, është shtëpia ku dikur jetonin prindërit e Kahlo-s dhe më vonë motra e saj Cristina; ajo tani është kthyer në një muze që përqendrohet te jeta familjare e Kahlo-s.[285] Qyteti i Meksikos i kushtoi gjithashtu një park, Parque Frida Kahlo, në Coyoacán, në vitin 1985.[286] Në park ndodhet një statujë bronzi e Kahlo-s.[286] Në Shtetet e Bashkuara, ajo u bë gruaja e parë hispanike që u nderua me një pullë postare amerikane, në vitin 2001,[287] dhe në vitin 2012 u përfshi në Shtegun e Trashëgimisë, një ekspozitë publike në natyrë në Çikago që përkujton historinë dhe personat LGBT.[288]
Kahlo u përkujtua në disa mënyra me rastin e njëqindvjetorit të lindjes së saj më 2007, si dhe, në disa raste, të njëqindvjetorit të vitit të lindjes që ajo vetë kishte pohuar, 2010. Ndër këto përkujtime, Banka e Meksikës emetoi një kartëmonedhë të re prej 500 pesosh meksikanë (MXN$), me pikturën e Kahlo-s Përqafimi i dashurisë i universit, Tokës (Meksikës), meje, Diegos dhe zotit Xólotl (1949) në anën e pasme dhe Diego Rivera-n në anën e përparme.[289] Retrospektiva më e madhe e veprave të saj, në Palacio de Bellas Artes të Qytetit të Meksikos, tërhoqi rreth 75.000 vizitorë.[290]
Përveç homazheve të tjera, jeta dhe arti i Kahlo-s kanë frymëzuar artistë në fusha të ndryshme. Në vitin 1984, Paul Leduc realizoi një film biografik me titull Frida, naturaleza viva, ku Ofelia Medina interpretonte rolin e Kahlo-s. Ajo është protagonistja e tre romaneve fiktive, ndër to Frida (2001) e Barbara Mujica-s, [291] Frida's Bed (2008) nga Slavenka Drakulić dhe The Lacuna (2009) nga Barbara Kingsolver.[292] Në vitin 1994, flautisti dhe kompozitori amerikan i xhazit James Newton publikoi një album me titull Suite for Frida Kahlo.[293] Këngëtari dhe kantautori skocez Michael Marra shkroi në nder të Kahlo-s këngën "Frida Kahlo's Visit to the Taybridge Bar".[294] Në vitin 2017, shkrimtarja Monica Brown dhe ilustruesi John Parra botuan një libër për fëmijë mbi Kahlo-n, Frida Kahlo and Her Animalitos, i cili përqendrohet kryesisht te kafshët dhe kafshët shtëpiake në jetën dhe artin e Kahlo-s.[295] Ndikimi i Kahlo-s në artet pamore është përhapur gjerësisht: në vitet 1996 dhe 2005, Instituti Kulturor Meksikan në Uashington, D.C., organizoi ekspozitën "Homage to Frida Kahlo", ku u paraqitën vepra arti të frymëzuara nga Kahlo, krijuar nga artistë nga e gjithë bota, në Fraser Gallery të Uashingtonit.[296][297] Gjithashtu, artiste të njohura si Marina Abramoviq,[298] Alana Archer,[299] Gabriela Gonzalez Dellosso,[300] Yasumasa Morimura,[301] Cris Melo,[302] Rupert Garcia,[303] dhe të tjerë kanë përdorur ose përvetësuar imazhet e Kahlo-s në veprat e tyre.
Kahlo ka qenë gjithashtu subjekt i disa shfaqjeve skenike. Annabelle Lopez Ochoa koreografoi një balet me një akt, me titull Broken Wings, për English National Ballet. Baleti u shfaq për herë të parë në vitin 2016, me Tamara Rojo në rolin e Kahlo-s.[304] Më pas, Dutch National Ballet porositi Lopez Ochoa-n të krijonte një version të plotë të baletit, Frida, i cili u shfaq për herë të parë në vitin 2020, me Maia Makhateli në rolin e Kahlo-s.[305] Ajo frymëzoi gjithashtu tri opera: Frida e Robert Xavier Rodriguez, e cila u shfaq për herë të parë në American Music Theater Festival në Filadelfia më 1991;[306] Frida y Diego e Kalevi Aho, e cila u shfaq për herë të parë në Helsinki Music Centre, në Helsinki, Finlandë, më 2014;[307] dhe El último sueño de Frida y Diego e Gabriela Lena Frank, e cila u shfaq për herë të parë në San Diego Opera më 2022.[308]
Kahlo ishte personazhi kryesor në disa drama, mes tyre Goodbye, My Friduchita (1999) e Dolores C. Sendler-it,[309] Robert Lepage dhe La Casa Azul (2002),[310] e Sophie Faucher, Frida Kahlo: Viva la vida! (2009),[311] e Humberto Roblesit, si dhe Tree of Hope (2014) e Rita Ortez Provostit.[312]
Në vitin 2014, Kahlo ishte ndër të nderuarat e para në Rainbow Honor Walk, një shëtitje e famës në lagjen Castro të San-Françiskos, që përkujton persona LGBTQ të cilët kanë "dhënë kontribute të rëndësishme në fushat e tyre".[313][314][315]
Në vitin 2018, Mattel prezantoi shtatëmbëdhjetë kukulla të reja Barbie për nder të Ditës Ndërkombëtare të Grave, mes tyre edhe një kukull të Kahlo-s. Kritikët kundërshtuan belin e hollë të kukullës dhe mungesën e dukshme të vetullës së bashkuar.[316]
Në vitin 2018, Bordi i Mbikëqyrësve të San-Françiskos votoi unanimisht për t'ia ndryshuar emrin Phelan Avenue në Frida Kahlo Way. Në këtë rrugë ndodhen City College of San Francisco dhe Archbishop Riordan High School.[317]
Në vitin 2019, Rafael Blanco (artist) pikturoi një mural të përkohshëm me titull "Frida Kahlo". Ai fitoi çmimin e tretë në Festivalin e Muraleve në Reno, Nevada.[318]
Po atë vit, vizatimi i Fridës "Fantasmones Siniestros" ("Fantazma të kobshme") u dogj dhe u kthye në hi për të bërë publicitet për një Ethereum NFT.[319]
Po në vitin 2019, revista Time (revistë) krijoi 89 kopertina të reja për të nderuar gratë e vitit, duke nisur nga viti 1920; për vitin 1938 zgjodhi Kahlo-n.[320]
Në vitin 2022, si pjesë e një bashkëpunimi me Centre Pompidou, Swatch nxori një orë të frymëzuar nga The Frame.[321][322]
Citate të zgjedhura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Frida ishte një shkrimtare e frytshme, që dokumentoi mendimet, jetën dhe vështirësitë e saj në shumë ditarë të ilustruar, letra dhe shkrime të tjera.[323]
- "Piktura ia ka dhënë plotësi jetës sime. Piktura ka zëvendësuar gjithçka. Nuk mendoj se ka gjë më të mirë se puna."
- "Pikturoj autoportrete sepse jam shpesh vetëm, sepse jam personi që njoh më mirë."
- "Bie në dashuri me veten, me jetën dhe pastaj me kë të duash."
- "Nuk jam e sëmurë. Jam e thyer. Por jam e lumtur që jam gjallë, për aq kohë sa mund të pikturoj."
Ekspozita
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- 18 mars–12 shtator 2026: Frida and Diego: The Last Dream në Muzeu i Artit Modern,[324] Nju Jork, në bashkëpunim me Metropolitan Opera dhe produksionin e saj të ri El Último Sueño de Frida y Diego.[325]
- 18 janar–17 maj 2026: Frida: The Making of an Icon në Muzeun e Arteve të Bukura i Hjustonit, që shqyrtoi "transformimin e artistes nga një piktore vendase relativisht e panjohur në një ikonë universale dhe markë globale".[326] Më pas u paraqit në Tate Modern, Londër, nga 25 qershor 2026 deri më 3 janar 2027.[327] Katalogu nga Mari Carmen Ramírez (ISBN 978-0-300-28636-6)
- 14 shkurt–17 maj 2026: Frida Kahlo – Sus Fotos në El Paso Museum of Art, El Paso, Teksas, ku u ekspozuan 241 fotografi të pabotuara që paraqesin periudha dhe njerëz të ndryshëm nga jeta e Kahlo-s.[328]
- 6 shtator 2025–4 janar 2026: Frida Kahlo: Through the Lens of Nickolas Muray në Museum of the Shenandoah Valley, Vinçester, Virxhinia; u ekspozuan 50 fotografi të Kahlo-s nga vitet 1937–1946.[329]
- 14 qershor–5 tetor 2025: Frida Kahlo: Picturing an Icon në Washington County Museum of Fine Arts, Hagerstown, Merilend.[330]
- 16 maj–1 nëntor 2025: Frida Kahlo: Art, Garden, Life në New York Botanical Garden, që shqyrtoi lidhjen e saj me botën natyrore.[331]
- 29 mars–13 korrik 2025: Frida Kahlo's Month in Paris: A Friendship with Mary Reynolds në Instituti i Artit i Çikagos, kushtuar miqësisë së shkurtër të Kahlo-s me Mary Reynolds.[332]
- 18 gusht 2024–23 shkurt 2025: Frida: Beyond the Myth në Muzeun e Artit të Dallasit përfshinte më shumë se 60 vepra, mes tyre piktura, vizatime, gravura dhe fotografi, dhe synonte të ofronte një interpretim të ri të personalitetit të artistes.[333] Ekspozita u paraqit në Muzeun e Arteve të Bukura të Virxhinias nga 5 prilli deri më 28 shtator 2025.[334] Ekspozita u kurua bashkërisht nga të dy muzetë.
- 4 janar 2022–në vazhdim: Frida Kahlo: The Life of an Icon në Barangaroo Reserve, Sidnej. Ekspozitë audiovizuale e krijuar nga Frida Kahlo Corporation.[335][336]
- 13 gusht–5 dhjetor 2021: Frida and Me, ekspozitë në Muzeun e Artit Norton që tregoi ndikimin e Kahlo-s te artistë të tjerë.[337]
- 6 mars–30 maj 2021: Frida Kahlo—An Intimate Portrait: The Photographic Albums në Muzeun e Artit Frick, Pitsburg, paraqiti Kahlo-n në fotografi të realizuara nga familjarët dhe miqtë e saj.[338]
- 27 shkurt–19 qershor 2019: Frida Kahlo and Arte Popular në Muzeun e Arteve të Bukura në Boston shqyrtoi ndikimin e artit popullor meksikan në krijimtarinë e Kahlo-s.[339]
- 8 shkurt–12 maj 2019: Frida Kahlo: Appearances Can Be Deceiving në Muzeun e Bruklinit. Kjo ishte ekspozita më e madhe në SHBA në një dekadë që iu kushtua vetëm piktorës dhe e vetmja ekspozitë amerikane që paraqiti veshjet tehuane të saj, korse të pikturuara me dorë dhe objekte të tjera të papara më parë, të cilat ishin mbyllur pas vdekjes së artistes dhe u rizbuluan më 2004. U paraqit në Muzeu de Young, San Francisko, nga 25 shtatori 2020 deri më 2 maj 2021.[340]
- 2019–2022: Frida Kahlo, Diego Rivera, and Mexican Modernism from the Jacques and Natasha Gelman Collection u ekspozua në këto muze:
- 6 korrik–11 shtator 2022: Philbrook Museum of Art
- 19 shkurt 2022–5 qershor 2022: Portland Art Museum, Portland, Oregon
- 23 tetor 2021–6 shkurt 2022: Norton Museum of Art
- 25 tetor 2020–25 janar 2021: Denver Art Museum
- 13 shkurt 2020–7 shtator 2020: Musée national des beaux-arts du Québec
- 12 tetor 2019–2 shkurt 2020: North Carolina Museum of Art
- 24 maj–2 shtator 2019: Frist Art Museum
- 16 qershor–18 nëntor 2018: Frida Kahlo: Making Her Self Up në Muzeu Victoria dhe Albert në Londër.[341] Ajo shërbeu si bazë për ekspozitën e mëvonshme në Muzeun e Bruklinit.
- 25 tetor 2016–8 janar 2017: Paint the Revolution: Mexican Modernism, 1910–1950, në Muzeun e Artit të Filadelfias[342] dhe në Muzeun e Arteve të Bukura të Hjustonit nga 25 qershori deri më 1 tetor 2017.[343]
- 3 shkurt–30 prill 2016: Frida Kahlo: Paintings and Graphic Art From Mexican Collections në Faberge Museum, Shën Petersburg. Retrospektiva e parë në Rusi kushtuar krijimtarisë së Kahlo-s.
- 15 mars–12 korrik 2015: Diego Rivera and Frida Kahlo in Detroit, në Institutin e Arteve të Detroitit, Detroit, Miçigan.[344]
- 14 shkurt–12 maj 2013: Frida & Diego: Passion, Politics, and Painting në High Museum of Art, Atlanta.[345]
- 1 maj–31 korrik 2012: Mamacita Linda: Letters Between Frida Kahlo and Her Mother, në Muzeu Kombëtar i Grave në Arte, Uashington, D.C.[346]
- 27 tetor 2007–20 janar 2008: ekspozitë e Frida Kahlo-s në Walker Art Center, Mineapolis, në Muzeun e Artit të Filadelfias,[347] nga 20 shkurti deri më 18 maj 2008; dhe në Muzeu i Artit Modern i San Franciskos, nga 16 qershori deri më 28 shtator 2008.
- 8 shkurt–12 maj 2002: Places of Their Own: Emily Carr, Georgia O'Keeffe, and Frida Kahlo, në Muzeun Kombëtar të Grave në Arte, Uashington, D.C.[348]
- 1–15 nëntor 1938: ekspozita e parë vetjake e Fridës dhe debutimi i saj në Nju Jork në Muzeu i Artit Modern. Georgia O'Keeffe, Isamu Noguchi dhe artistë të tjerë të njohur amerikanë morën pjesë në hapje; u shitën afërsisht gjysma e pikturave.
Shiko edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Shënime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ Kahlo mori dy emrat e saj të parë që të pagëzohej sipas traditave katolike, por e thërrisnin gjithmonë Frida. Deri në fund të viteve 1930, ajo parapëlqente ta shkruante emrin "Frieda", por më pas hoqi "e"-në, sepse nuk donte të lidhej me Gjermaninë gjatë sundimit të Hitlerit.[137]
- ↑ Duke pasur parasysh problemet e mëvonshme të Kahlo-s me skoliozën, ijet dhe gjymtyrët, neurologu Budrys Valmantas ka argumentuar se ajo kishte një gjendje të lindur, spina bifida, e cila iu diagnostikua nga doktor Leo Eloesser kur ishte e re në moshë madhore. Psikologu dhe historiani i artit, doktor Salomon Grimberg, nuk pajtohet; ai thotë se problemet e Kahlo-s ishin pasojë e mosmbajtjes së një këpuce ortopedike në këmbën e prekur të djathtë, gjë që i dëmtoi ijet dhe shtyllën kurrizore.[154]
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Citimet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- 1 2 3 4 Zelazko, Alicja (2019). "Frida Kahlo | Biography, Paintings, & Facts". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-04-08. Marrë më 2020-04-07.
- ↑ Weidemann, Christiane (2008). 50 women artists you should know (në anglisht). Larass, Petra., Klier, Melanie. Munich: Prestel. ISBN 978-3-7913-3956-6. OCLC 195744889.
- ↑ Rosenthal, Mark (2015). Diego and Frida: High Drama in Detroit (në anglisht). Detroit, MI: Instituti i Arteve i Detroitit, [2015] New Haven; London: Yale University Press, [2015]. fq. 117. ISBN 978-0-89558-177-8.
- ↑ Courtney, Carol (2017-01-23). "Frida Kahlo's life of chronic pain". Oxford University Press's Academic Insights for the Thinking World (në anglisht). Oxford University Press. Arkivuar nga origjinali më 2021-11-27. Marrë më 2020-12-06.
- 1 2 "Frida Kahlo painting breaks records at auction". Deutsche Welle (në anglisht). 2025-11-21. Arkivuar nga origjinali më 2025-11-21. Marrë më 2025-11-22.
- ↑ "An indigenous perspective of Frida Kahlo" (në anglisht). 2021-07-04. Arkivuar nga origjinali më 2024-09-13. Marrë më 2024-10-25.
- 1 2 Albers 1999.
- ↑ "Frida Kahlo". Biography (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-03-15. Marrë më 2020-04-07.
- ↑ Broude, Norma; Garrard, red. (1992). The Expanding Discourse: Feminism and Art History (në anglisht). fq. 399.
- ↑ Ankori 2002, f. 20; Burrus 2005, f. 200.
- 1 2 Zamora 1990, f. 20.
- ↑ Zamora 1990, f. 21.
- 1 2 Herrera 2002, ff. 26–40.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 12.
- 1 2 3 4 "Frida Kahlo Biography | Life, Paintings, Influence on Art | frida-kahlo-foundation.org". Frida-kahlo-foundation.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-04-07. Marrë më 2020-07-06.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 17–18; Herrera 2002, f. 62–63; Burrus 2005.
- ↑ Burrus 2005, f. 201; Ankori 2002, ff. 101–102.
- ↑ Herrera 2002, f. 75.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 21; Herrera 2002, f. 64.
- ↑ Dexter 2005, f. 14; Barson 2005, f. 58.
- ↑ Ankori 2002, ff. 105–108; Burrus 2005, f. 69.
- 1 2 Udall 2003, f. 11.
- ↑ Dexter 2005, ff. 15–17; Kettenmann 2003, ff. 20–25.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 24–25.
- ↑ Herrera 2002, ff. 109–113; Zamora 1990, ff. 78–80; Ankori 2002, ff. 144–145.
- 1 2 Herrera 2002, ff. 117–125; Zamora 1990, ff. 42–43; Block & Hoffman-Jeep 1998–1999, f. 8.
- ↑ Herrera 2002, ff. 117–125; Zamora 1990, ff. 42–43; Kettenmann 2003, f. 32.
- ↑ Burrus 2005, f. 203.
- ↑ Herrera 2002, ff. 118–125; Kettenmann 2003, f. 27.
- ↑ Herrera 2002, ff. 124–127; Kettenmann 2003, f. 31; Ankori 2002, ff. 140–145.
- ↑ Herrera 2002, ff. 123–125.
- ↑ Herrera 2002, ff. 117–125; Marnham 1998, ff. 234–235.
- ↑ "SFWA History Timeline" (PDF) (në anglisht). San Francisco Women Artists. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2014-08-04. Marrë më 2016-07-20.
- ↑ "Timeline" (në anglisht). Public Broadcasting Service. mars 2005. Arkivuar nga origjinali më 2016-08-19. Marrë më 2016-07-20.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 Herrera 2002, ff. 133–160; Burrus 2005, ff. 201; Zamora 1990, f. 46; Kettenmann 2003, f. 32; Ankori 2013, f. 87–94.
- 1 2 Kettenmann 2003, f. 36 for quote.
- 1 2 3 Zamora 1990, f. 46.
- ↑ Tuchman, Phyllis (nëntor 2002). "Frida Kahlo" (në anglisht). Smithsonian Institution. Arkivuar nga origjinali më 2016-07-10. Marrë më 2016-07-20.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Burrus 2005, f. 202; Kettenmann 2003, ff. 35–36.
- ↑ Bilek 2012, f. 14.
- ↑ Ankori 2002, f. 160.
- ↑ Herrera 2002, f. 215 for quote; Zamora 1990, f. 56; Kettenmann 2003, f. 45.
- 1 2 Herrera 2002, f. 226.
- 1 2 Mahon 2011, ff. 33–34.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 45; Mahon 2011, ff. 33–34.
- ↑ Herrera 2002, ff. 230–232; Mahon 2011, ff. 34–35.
- ↑ Herrera 2002, ff. 230–232.
- ↑ Burrus 2005, f. 204.
- ↑ Herrera 2002, ff. 230–235.
- ↑ Herrera 2002, ff. 230–240.
- ↑ Herrera 2002, ff. 230–240; Ankori 2002, f. 193.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 51–52; Herrera 2002, ff. 241–243.
- 1 2 Kettenmann 2003, ff. 51–52; Herrera 2002, ff. 241–245.
- ↑ Herrera 2002, ff. 241–245.
- 1 2 3 Mahon 2011, f. 45.
- 1 2 Kettenmann 2003, ff. 51–52; Herrera 2002, ff. 241–250.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 51–52; Herrera 2002, ff. 241–250; Mahon 2011, f. 45.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 51.
- ↑ Burrus 2005, ff. 220–221.
- ↑ Herrera 2002, ff. 316–318; Zamora 1990, f. 137; Burrus 2005, ff. 220–221.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 61–62; Herrera 2002, ff. 321–322.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 61–62.
- ↑ Herrera 2002, ff. 316–320.
- ↑ Burrus 2005, f. 221; Herrera 2002, ff. 321–322.
- ↑ Zamora 1990, ff. 95–96.
- ↑ Zamora 1990, ff. 95–96; Kettenmann 2003, ff. 63–67; Herrera 2002, ff. 330–332; Burrus 2005, f. 205.
- ↑ Zamora 1990, ff. 95–96; Kettenmann 2003, ff. 63–68.
- ↑ Zamora 1990, ff. 95–97; Kettenmann 2003, ff. 63–68.
- ↑ Herrera 2002, ff. 335–343.
- 1 2 3 Herrera 2002, ff. 316–334.
- ↑ Herrera 2002, ff. 320–322.
- ↑ Zamora 1990, f. 100; Kettenmann 2003, f. 62.
- 1 2 3 4 5 Herrera 2002, ff. 344–359.
- 1 2 3 Kettenmann 2003, f. 79; Herrera 2002, f. 389–400.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 79–80; Herrera 2002, ff. 397–398.
- 1 2 Kettenmann 2003, f. 80.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 79–80; Herrera 2002, ff. 398–399.
- 1 2 Zamora 1990, f. 138; Herrera 2002, ff. 405–410; Burrus 2005, f. 206.
- ↑ Herrera 2002, ff. 405–410.
- ↑ Burrus 2005, f. 223.
- ↑ Zamora 1990, f. 138.
- 1 2 3 4 Herrera 2002, ff. 412–430.
- ↑ Zamora 1990, f. 130; Kettenmann 2003, ff. 80–82.
- ↑ Cain, Sian (2025-11-21). "Frida Kahlo self-portrait sells for $54.7m to set new auction record for a female artist". The Guardian (në anglisht).
- 1 2 Dexter 2005, f. 11.
- ↑ Deffebach 2006, f. 174; Cooey 1994, f. 95.
- 1 2 3 4 5 Herrera, Hayden. "Frida Kahlo". Oxford Art Online. Oxford University Press. Arkivuar nga origjinali më 2015-10-16. Marrë më 2021-03-04.
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ Dexter 2005, f. 14; Barson 2005, f. 58; Kettenmann 2003, f. 22.
- 1 2 Friis 2004, ff. 54.
- ↑ "La Visión Femenina del Surrealismo". Hispánica Saber (në spanjisht). Editorial Planeta. 2014.[lidhje e vdekur përfundimisht]
- ↑ Ankori 2002, f. 2.
- ↑ Mahon 2011, f. 33.
- ↑ Mahon 2011, ff. 33–49; Dexter 2005, ff. 20–22.
- ↑ Durozoi, Gerard (2002). History of the Surrealist Movement (në anglisht). Chicago and London: University of Chicago Press. fq. 356. ISBN 978-0-226-17412-9.
- 1 2 Helland 1990–1991, f. 12.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 70.
- ↑ Dexter 2005, ff. 21–22.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 24–28; Helland 1990–1991, ff. 8–13; Bakewell 1993, ff. 167–169.
- ↑ Bakewell 1993, ff. 167–168; Cooey 1994, f. 95; Dexter 2005, ff. 20–21.
- ↑ Anderson 2009, f. 119.
- ↑ Barson 2005, f. 76.
- ↑ Bakewell 2001, f. 316; Deffebach 2006, f. 171.
- ↑ Bakewell 2001, ff. 316–317.
- ↑ Bakewell 1993, ff. 168–169; Castro-Sethness 2004–2005, f. 21; Deffebach 2006, ff. 176–177; Dexter 2005, f. 16.
- ↑ Castro-Sethness 2004–2005, f. 21; Kettenmann 2003, f. 35.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 35.
- ↑ Castro-Sethness 2004–2005, f. 21; Barson 2005, f. 65; Bakewell 1993, ff. 173–174; Cooey 1994, ff. 96–97.
- ↑ Bakewell 1993, f. 173, quotes Mulvey & Wollen's 1982 catalogue essay.
- ↑ Bakewell 1993, ff. 168–169; Castro-Sethness 2004–2005, f. 21; Deffebach 2006, ff. 176–177.
- 1 2 3 Dexter 2005, f. 17.
- ↑ Deffebach 2006, ff. 177–178.
- ↑ Barson 2005, ff. 59, 73; Cooey 1994, f. 98.
- ↑ Barson 2005, ff. 58–59.
- ↑ Friis 2004, ff. 55.
- 1 2 3 Friis 2004, ff. 57.
- 1 2 Friis 2004, ff. 58.
- ↑ Friis 2004, ff. 55–56.
- 1 2 3 Friis 2004, ff. 56.
- ↑ "Frida Kahlo, su vida a través de la discapacidad". Gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-10-13. Marrë më 2026-06-05.
- ↑ Cooey 1994, ff. 98–99.
- ↑ Bakewell 1993, ff. 168–170; Ankori 2005, f. 31.
- ↑ Bakewell 1993, f. 169.
- 1 2 Helland 1990–1991, ff. 8–13.
- ↑ Helland 1990–1991, ff. 8–13; Barson 2005, ff. 56–79.
- ↑ Helland 1990–1991, ff. 8–13; Dexter 2005, ff. 12–13; Barson 2005, f. 64.
- ↑ Ankori 2005, ff. 31–43; Barson 2005, ff. 69–70.
- ↑ Barson 2005, ff. 60.
- ↑ Ankori 2002, ff. 149–163.
- ↑ Cooey 1994, ff. 95–108; Dexter 2005, f. 12; Barson 2005, f. 58.
- ↑ "Was Frida Kahlo LGBTQ?". Britannica.com. Marrë më 2026-06-05.
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ Cooey 1994, ff. 95–108; Dexter 2005, f. 12.
- ↑ Cooey 1994, f. 102; Helland 1990–1991, f. 10; Deffebach 2006, f. 176; Barson 2005, f. 58.
- ↑ Cooey 1994, f. 108.
- ↑ Cooey 1994, f. 99.
- ↑ Deffebach 2006, ff. 172–178.
- ↑ Ankori 2002, ff. 1–3; Cooey 1994, f. 102; Helland 1990–1991, ff. 8–13.
- ↑ Burrus 2005, f. 202; Herrera 2002, ff. 10–11.
- ↑ Burrus 2005, f. 199; Herrera 2002, ff. 3–4; Ankori 2002, f. 17.
- ↑ "Kahlo (y Calderón), (Magdalena Carmen) Frida". Benezit Dictionary of Artists (në anglisht). Oxford University Press. 2020-11-11. doi:10.1093/benz/9780199773787.article.B00096735. ISBN 978-0-19-989991-3. Marrë më 2021-03-04.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Botim periodik me ISBN (lidhja) - ↑ Zamora 1990, f. 15.
- ↑ Tibol, Raquel. (1993). Frida Kahlo : an open life (në anglisht). Albuquerque: University of New Mexico Press. ISBN 0-585-21138-8. OCLC 44965043.
- ↑ Herrera 2002, ff. 4–9; Ankori 2002, f. 17.
- ↑ "Making herself up: Was Frida Kahlo Jewish?". The Jewish Chronicle (në anglisht). 2018-06-07. Arkivuar nga origjinali më 2022-03-19. Marrë më 2021-10-05.
- ↑ Deffebach 2015, f. 52.
- ↑ Ronnen, Meir (2006-04-20). "Frida Kahlo's father wasn't Jewish after all". The Jerusalem Post (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-04-15. Marrë më 2018-07-07.
- ↑ Herrera 2002, ff. 4–9; Ankori 2002, ff. 17–18; Burrus 2005, f. 199.
- ↑ Herrera 2002, ff. 10–11; Ankori 2002, f. 18.
- ↑ Herrera 2002, ff. 10–11; Ankori 2002, f. 18; Zamora 1990, ff. 15–16.
- 1 2 Ankori 2002, f. 18.
- 1 2 Ankori 2002, f. 18; Herrera 2002, ff. 10–12.
- ↑ Beck 2006, f. 57.
- 1 2 Kettenmann 2003, ff. 8–10; Zamora 1990, f. 16; Ankori 2002, f. 18; Burrus 2005, f. 199.
- ↑ Herrera 2002, ff. 10–20; Ankori 2013, f. 44.
- 1 2 Collins, Amy Fine (2013-09-03). "Diary of a Mad Artist". Vanity Fair (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-07-26. Marrë më 2016-07-17.
- ↑ Herrera 2002, ff. 10–20; Ankori 2013, ff. 44–47.
- ↑ Burrus 2008, ff. 13–15; Herrera 2002, ff. 10–21.
- ↑ Herrera 2002, ff. 10–20; Burrus 2005, f. 199; Ankori 2013, f. 45; Burrus 2008, f. 16.
- ↑ Herrera 2002, ff. 10–20; Burrus 2005, f. 199; Zamora 1990, f. 18.
- ↑ Zamora 1990, f. 18.
- 1 2 3 Ankori 2013, f. 58.
- ↑ Ankori 2002, f. 19.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 11; Herrera 2002, ff. 22–27; Ankori 2002, f. 19.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 11; Herrera 2002, ff. 22–27.
- ↑ Ankori 2013, ff. 60–62.
- ↑ Anderson 2009, f. 120.
- 1 2 Herrera 2002, ff. 26–40; Barson 2005, f. 59; Burrus 2005, f. 199; Ankori 2002, f. 19.
- ↑ Herrera 2002, f. 5; Dexter 2005, f. 13; Zamora 1990, ff. 19–20.
- 1 2 3 Maranzani, Barbara (2020-06-17). "How a Horrific Bus Accident Changed Frida Kahlo's Life". Biography (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-04-22. Marrë më 2020-07-06.
- 1 2 Kettenmann 2003, ff. 17–18.
- 1 2 Herrera 2002, ff. 57–60; Burrus 2005, f. 201; Ankori 2002, ff. 20–21.
- ↑ "The accident that changed Frida's life forever: "Life begins tomorrow"". Frida Kahlo in Baden-Baden – Ihr Gesamtwerk (në gjermanisht). Marrë më 2020-07-06.
- ↑ "Frida Kahlo Facts". Uky.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-02-24. Marrë më 2020-07-06.
- 1 2 Kettenmann 2003, ff. 17–18; Herrera 2002, ff. 62–63.
- ↑ Ankori 2002, f. 101; Ankori 2013, f. 51.
- ↑ "Letter from Frida Kahlo to Alejandro Gómez Arias, August 21, 1926 – Frida Kahlo". Artsandculture.google.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-04-09. Marrë më 2026-06-05.
- ↑ Popova, Maria (2026-04-01). "The Courage of Vulnerability: Teenage Frida Kahlo's Moving Letters to Her First Love". Themarginalian.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2026-05-17. Marrë më 2026-06-05.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 20–22; Herrera 2002, ff. 78–81; Burrus 2005, f. 201; Zamora 1990, f. 31.
- ↑ Marnham 1998, f. 220; Zamora 1990, ff. 33–34; Ankori 2002, f. 20, 139.
- ↑ Marnham 1998, f. 220; Zamora 1990, ff. 33–34; Ankori 2002, f. 20.
- ↑ Zamora 1990, ff. 33–35; Burrus 2005, f. 201; Ankori 2002, f. 20.
- ↑ Herrera 2002, ff. 86–87.
- ↑ Herrera 2002, ff. 79–80, 87–93; Ankori 2002, ff. 20–21; Zamora 1990, f. 37.
- ↑ Zamora 1990, f. 35.
- ↑ Herrera 2002, ff. 93–100; Ankori 2013, ff. 70–73.
- ↑ Herrera 2002, ff. 93–100.
- ↑ Zamora 1990, f. 40; Herrera 2002, f. Preface xi.
- ↑ Herrera 2002, ff. Preface xi.
- ↑ Zamora 1990, f. 42; Herrera 2002, ff. 101–105; Burrus 2005, f. 201.
- ↑ Burrus 2005, f. 201; Herrera 2002, ff. 101–105; Tibol 2005, f. 191 for time for Rivera's expulsion.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 26–27; Albers 1999, f. 223; Block & Hoffman-Jeep 1998–1999, ff. 8–10; Ankori 2002, f. 144.
- ↑ Herrera 2002, ff. 109–113; Zamora 1990, ff. 78–80.
- ↑ Herrera 2002, ff. 101–113; Marnham 1998, f. 228; Block & Hoffman-Jeep 1998–1999, ff. 8–10; Dexter 2005, ff. 12–13; Baddeley 1991, ff. 12–13.
- ↑ Baddeley 1991, ff. 13–14.
- ↑ Herrera 2002, ff. 114–116; Kettenmann 2003, f. 31; Marnham 1998, ff. 231–232.
- ↑ Panzer 2004, ff. 40–41, mentions 1931 letter from Kahlo to Muray, but not entirely sure if this was the beginning of affair; Marnham 1998, ff. 234–235, interprets letter as evidence of the beginning of affair.
- ↑ Herrera 2002, ff. 125–130; Zamora 1990, f. 43.
- ↑ Herrera 2002, ff. 133–160.
- ↑ Davies, Florence (1933-02-02). "Wife of Master Mural Painter Gleefully Dabbles in Works of Art". Detroit News (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-07-31. Marrë më 2019-11-22.
- ↑ Herrera 2002, ff. 117–125; Zamora 1990, ff. 42–43; Burrus 2005, ff. 202–203; Kettenmann 2003, f. 36 for quote.
- ↑ Burrus 2005, f. 202; Herrera 2002, ff. 133–160.
- 1 2 Ankori 2013, ff. 87–94.
- ↑ Herrera 2002, ff. 133–160; Zamora 1990, f. 46.
- 1 2 3 4 Herrera 2002, ff. 161–178.
- ↑ Zamora 1990, f. 46; Herrera 2002, ff. 161–178; Kettenmann 2003, f. 38.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 38; Herrera 2002, ff. 161–178.
- ↑ Herrera 2002, ff. 179–180; Zamora 1990, ff. 46–47; Burrus 2005, f. 203.
- ↑ Herrera 2002, ff. 179–180; Zamora 1990, ff. 46–47; Kettenmann 2003, f. 38.
- ↑ Burrus 2005, f. 203; Herrera 2002, ff. 192–196.
- ↑ Herrera 2002, ff. 180–190; Kettenmann 2003, ff. 38–39; Burrus 2005, f. 219.
- ↑ Herrera 2002, ff. 180–182; Zamora 1990, ff. 46–47.
- ↑ Herrera 2002, ff. 180–182; Zamora 1990, ff. 46–47; Burrus 2005, f. 203; Ankori 2002, ff. 159–160.
- ↑ Burrus 2005, f. 203; Herrera 2002, ff. 180–190; Kettenmann 2003, f. 39.
- ↑ Herrera 2002, ff. 180–190; Kettenmann 2003, ff. 38–40; Zamora 1990, ff. 50–53; Burrus 2005, f. 203; Ankori 2002, f. 193.
- ↑ Burrus 2005, f. 203; Herrera 2002, ff. 190–191; Zamora 1990, f. 50.
- ↑ Herrera 2002, ff. 192–196.
- ↑ Herrera 2002, ff. 192–201; Zamora 1990, ff. 50–53; Kettenmann 2003, f. 40.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 40–41; Burrus 2005, f. 203.
- ↑ Herrera 2002, ff. 192–215; Zamora 1990, ff. 52–54; Kettenmann 2003, ff. 40–41; Burrus 2005, f. 203.
- ↑ Herrera 2002, ff. 192–215; Zamora 1990, ff. 52–54; Kettenmann 2003, ff. 40–41.
- ↑ "Self-Portrait Dedicated to Leon Trotsky". NMWA (në anglisht). National Museum of Women in the Arts. Arkivuar nga origjinali më 2023-11-01. Marrë më 2023-10-29.
- 1 2 "Trotsky, el breve amor de Frida Kahlo por el que acabó en la cárcel". El independiente (në spanjisht). 2019-08-23. Arkivuar nga origjinali më 2024-08-18. Marrë më 2024-08-18.
- ↑ Herrera 2002, ff. 250–252.
- ↑ Herrera 2002, ff. 250–252; Marnham 1998, f. 290.
- ↑ Zamora 1990, f. 62.
- ↑ Herrera 2002, ff. 250–252, 273–27; Zamora 1990, ff. 62–64; Marnham 1998, f. 290.
- ↑ Herrera 2002, ff. 250–252, 273–277.
- ↑ Herrera 2002, ff. 280–294; Zamora 1990, f. 64; Kettenmann 2003, f. 52.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 62; Herrera 2002, f. 315.
- ↑ Herrera 2002, f. 315.
- ↑ Zamora 1990, ff. 136–137; Burrus 2005, f. 220.
- ↑ "Twenty Centuries of Mexican Art Opens at Museum of Modern Art" (PDF) (në anglisht). Museum of Modern Art. 1940-05-15. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2016-11-03. Marrë më 2016-07-25.
- ↑ Herrera 2002, ff. 295–315.
- ↑ Herrera 2002, ff. 295–315; Burrus 2005, f. 220.
- ↑ Herrera 2002, ff. 276–277, 295–315; Kettenmann 2003, ff. 52, 56; Zamora 1990, ff. 64, 70; Burrus 2005, f. 205.
- ↑ Herrera 2002, ff. 276–277, 295–315; Kettenmann 2003, ff. 52, 56; Zamora 1990, ff. 64; Burrus 2005, f. 205.
- ↑ Herrera 2002, ff. 295–315 for fleeing; Zamora 1990, f. 70; Kettenmann 2003, f. 56.
- ↑ Marnham 1998, f. 296; Ankori 2002, f. 193.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 56–57; Burrus 2005, f. 205; Zamora 1990, f. 70.
- ↑ Kettenmann 2003, ff. 56–57; Burrus 2005, f. 205; Zamora 1990, f. 70; Herrera 2002, ff. 295–315.
- 1 2 Zamora 1990, f. 86.
- ↑ Herrera 2002, ff. 295–315; Zamora 1990, f. 70.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 57.
- ↑ Herrera 2002, ff. 344–346.
- ↑ Herrera 2002, ff. 344–346; Zamora 1990, f. 86.
- ↑ Herrera 2002, ff. 295–315; Zamora 1990, ff. 73–78; Kettenmann 2003, f. 61.
- ↑ Kettenmann 2003, f. 79; Herrera 2002, f. 383; Burrus 2005, f. 205.
- ↑ Herrera 2002, ff. 344–359; Burrus 2005, f. 205.
- ↑ Zamora 1990, f. 122; Herrera 2002, ff. 383–389; Burrus 2005, f. 205.
- ↑ Burrus 2005, f. 206.
- ↑ Zamora 1990, f. 130.
- ↑ Herrera 2002, ff. 425–433; Zamora 1990, f. 138.
- 1 2 3 4 5 6 Herrera 2002, ff. 425–433.
- ↑ Herrera, ff. 425–433; Zamora 1990, f. 12.
- 1 2 Zamora 1990, f. 12.
- 1 2 3 4 5 Herrera 2002, ff. 433–440.
- ↑ Baddeley 2005, f. 47.
- ↑ "Frida Kahlo" (në anglisht). Tate Modern. 2005. Arkivuar nga origjinali më 2016-07-30. Marrë më 2016-08-16.
- ↑ Bakewell 2001, f. 315.
- ↑ Ankori 2002, ff. 3–5; Deffebach 2006, f. 189; Pankl & Blake 2012, f. 2; Baddeley 1991, f. 10.
- ↑ Ankori 2002, ff. 3–5; Deffebach 2006, f. 189; Pankl & Blake 2012, f. 1.
- ↑ "Frida Kahlo: Feminist and Chicana Icon" (në anglisht). Muzeu i Artit Modern i San Franciskos. Arkivuar nga origjinali më 2016-12-02. Marrë më 2016-08-06.
- 1 2 Ankori 2002, ff. 4–5.
- 1 2 3 Theran 1999, f. 6.
- ↑ Wollen 2004, ff. 235–236; Pankl & Blake 2012, f. 1; Baddeley 1991, f. 10.
- 1 2 Wollen 2004, f. 236.
- ↑ Pankl & Blake 2012, f. 1; Wollen 2004, f. 236; Baddeley 1991, f. 10.
- ↑ Knight, Christopher (2009-09-06). "Fighting over Frida Kahlo". Los Angeles Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-11-18. Marrë më 2015-11-17.
- 1 2 Kinsella, Eileen (2015-05-25). "Frida Kahlo Market Booming Despite Tough Mexican Export Restrictions" (në anglisht). ArtNet News. Arkivuar nga origjinali më 2016-12-02. Marrë më 2016-12-01.
- ↑ "Roots Sets $5.6 Million Record at Sotheby's". Art Knowledge News (në anglisht). 2006. Arkivuar nga origjinali më 2011-08-27. Marrë më 2011-08-23.
- ↑ "The Journey of "Two Nudes in a Forest" by Frida Kahlo 1939" (në anglisht). 2016-04-25. Arkivuar nga origjinali më 2017-04-24. Marrë më 2017-04-23.
- 1 2 Pankl & Blake 2012, f. 1; Baddeley 1991, f. 10–11; Lindauer 1999, f. 2.
- ↑ Baddeley 2005, f. 49.
- ↑ Trebay, Guy (2015-05-08). "Frida Kahlo Is Having a Moment". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-05-10. Marrë më 2016-11-30.
- 1 2 Mencimer, Stephanie (qershor 2002). "The Trouble with Frida Kahlo" (PDF). Washington Monthly (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2016-02-22. Marrë më 2016-08-20.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Understanding Frida Today" (në anglisht). PBS. Arkivuar nga origjinali më 2016-10-10. Marrë më 2016-11-16.
- ↑ "Frida (2002)". Box Office Mojo (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-12-05. Marrë më 2016-11-21.
- ↑ N'Duka, Amanda (2017-10-24). "Nolan Gerard Funk Joins 'Berlin, I Love You'; Natalia Cordova-Buckley Set In 'Coco'". Deadline (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-10-25. Marrë më 2017-10-25.
- ↑ Baddeley 2005, ff. 47–49.
- ↑ Lindauer 1999, ff. 1–2.
- ↑ Berger 2001, ff. 155–165.
- ↑ Lindauer 1999, ff. 3–12; Dexter 2005, f. 11; Ankori 2005, f. 31; Baddeley 2005, ff. 47–53.
- ↑ Baddeley 1991, f. 11.
- ↑ Wollen 2004, f. 240.
- ↑ "La Casa Azul" (në spanjisht). Museo Frida Kahlo. Arkivuar nga origjinali më 2016-11-19. Marrë më 2016-11-15.
- ↑ Staff, M. N. D. (2025-09-26). "Casa Roja, a new Frida Kahlo museum focused on her family life, opens in Mexico City" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-09-27. Marrë më 2025-09-27.
- 1 2 Delsol, Christine (2015-09-16). "Frida Kahlo and Diego Rivera's Mexico City" (në anglisht). SFGate. Arkivuar nga origjinali më 2016-11-15. Marrë më 2016-11-15.
- ↑ "Stamp Release No. 01-048 – Postal Service Continues Its Celebration of Fine Arts With Frida Kahlo Stamp" (në anglisht). USPS. Arkivuar nga origjinali më 2011-07-17. Marrë më 2010-10-29.
- ↑ Salvo, Victor. "Legacy Project Chicago". legacyprojectchicago.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-10-08. Marrë më 2014-11-29.
- ↑ "Presentación del nuevo billete de quinientos pesos" (PDF). Bank of Mexico (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2010-09-23. Marrë më 2010-09-11.
- ↑ "Se cumplen 100 años del nacimiento de Frida Kahlo" [100 years since the birth of Frida Kahlo]. elconfidencial.com (në spanjisht). 2007-07-06. Arkivuar nga origjinali më 2021-11-25. Marrë më 2021-11-25.
- ↑ "Frida". Publishers Weekly (në anglisht). janar 2001. Arkivuar nga origjinali më 2016-12-02. Marrë më 2016-11-16.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Alice O'Keeffe (2009-11-08). "The Lacuna by Barbara Kingsolver (book review)". The Guardian (në anglisht). theguardian.com. Arkivuar nga origjinali më 2015-07-09. Marrë më 2015-06-04.
- ↑ "Suite for Frida Kahlo". Valley Entertainment (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-09-11. Marrë më 2010-07-06.
- ↑ "Michael Marra sings Frida Kahlo's visit to the Taybridge Bar". YouTube (në anglisht). 2018-05-20. Arkivuar nga origjinali më 2021-10-27. Marrë më 2021-07-24.
- ↑ Brown, Monica and Parra, John (Illustrator). 2017. Frida Kahlo and Her Animalitos. New York: NorthSouth.
- ↑ O'Sullivan, Michael (1996-12-02). "Putting the Best Face on Frida Kahlo". The Washington Post (në anglisht). ISSN 0190-8286. Arkivuar nga origjinali më 2020-08-18. Marrë më 2020-07-21.
- ↑ "News 2004 – 2003". Fridakahlo.it (në anglisht). 2004-12-31. Arkivuar nga origjinali më 2020-07-31. Marrë më 2020-07-21.
- ↑ "Homage to Frida Kahlo Portrait with Scorpion par Marina Abramović sur artnet". Artnet.fr (në frëngjisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-07-22. Marrë më 2020-07-21.
- ↑ "Famous paintings come to life in these quarantine works of art". PBS NewsHour (në anglisht). 2020-04-15. Arkivuar nga origjinali më 2020-07-21. Marrë më 2020-07-21.
- ↑ "Homage to Frida Kahlo (self-portrait) by Gabriela Gonzalez Dellosso". Art Renewal Center (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-07-21. Marrë më 2020-07-21.
- ↑ "An Inner Dialogue with Frida Kahlo | PAMM | Pérez Art Museum Miami". Pamm.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-08-09. Marrë më 2020-08-13.
- ↑ "Why a California Artist Is Taking the Frida Kahlo Corporation to Court". KQED (në anglisht). 2020-01-17. Arkivuar nga origjinali më 2020-07-21. Marrë më 2020-07-21.
- ↑ "Frida Kahlo / Rupert Garcia '75". Library of Congress (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-09-28. Marrë më 2020-08-13.
- ↑ Mackrell, Judith (2016-03-22). "Frida Kahlo's brush with ballet: Tamara Rojo dances the artist's life". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-11-14. Marrë më 2016-11-16.
- ↑ "Frida Kahlo Could Barely Walk. In This Ballet, She Dances". The New York Times (në anglisht). 2020-01-17. Arkivuar nga origjinali më 2020-01-17.
- ↑ Rothstein, Edward (1992-10-16). "Venerating Frida Kahlo". New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-08-27. Marrë më 2015-11-17.
- ↑ "p. 3" (PDF) (në anglisht). fennicagehrman.fi. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2013-05-02.
- ↑ Crawford, Caroline (2023-06-20). "Review: San Francisco Opera's 'El Último Sueño De Frida Y Diego' A Riveting New Spanish Language Work". SFGate (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-06-23. Marrë më 2023-06-22.
- ↑ Gates, Anita (1999-07-13). "Theater Review: Sympathetic, but Don't Make Her Angry". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-12-02. Marrë më 2016-11-16.
- ↑ Gardner, Lyn (2002-10-14). "She was a big, vulgar woman with missing teeth who drank, had an affair with Trotsky and gobbled up life". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-12-02. Marrë më 2016-11-16.
- ↑ "Gael Le Cornec Press" (në anglisht). 2011. Arkivuar nga origjinali më 2015-11-18. Marrë më 2015-11-17.
- ↑ "Tree of Hope: The Frida Kahlo Musical" (në anglisht). Backstage. 2014-03-16. Arkivuar nga origjinali më 2015-11-18. Marrë më 2015-11-17.
- ↑ Shelter, Scott (2016-03-14). "The Rainbow Honor Walk: San Francisco's LGBT Walk of Fame". Quirky Travel Guy (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-07-28. Marrë më 2019-07-28.
- ↑ "Castro's Rainbow Honor Walk Dedicated Today: SFist". SFist – San Francisco News, Restaurants, Events, & Sports (në anglisht). 2014-09-02. Arkivuar nga origjinali më 2019-08-10. Marrë më 2019-08-13.
- ↑ Carnivele, Gary (2016-07-02). "Second LGBT Honorees Selected for San Francisco's Rainbow Honor Walk". We The People (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-08-12. Marrë më 2019-08-12.
- ↑ Moynihan, Colin (2018-03-09). "Frida Kahlo Is a Barbie Doll Now. (Signature Unibrow Not Included.)". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2018-03-09. Marrë më 2018-03-10.
- ↑ Fracessa, Dominic (2018-06-20). "Citing racist connection, SF changes Phelan Avenue to Frida Kahlo Way". San Francisco Chronicle (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-05-16. Marrë më 2018-08-16.
- ↑ Wycoff, Joyce (2019-07-14). "WINNERS Reno Mural Festival 2019" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-04-30. Marrë më 2021-05-18.
- ↑ Small, Zachary (2022-11-08). "Setting a Kahlo Drawing Aflame in Search of an NFT Spark". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-11-08. Marrë më 2022-11-08.
- ↑ "100 Women of the Year". Time (në anglisht). 2020-03-05. Arkivuar nga origjinali më 2022-12-23. Marrë më 2021-03-21.
- ↑ "These New Swatches Are Actual Wearable Art". Esquire (në anglisht). 2022-03-17. Arkivuar nga origjinali më 2023-01-03. Marrë më 2023-01-03.
- ↑ Snell, Zoe (2022-04-12). "Watch Out: The Latest Swatch Collaboration". The Market Herald Fancy (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-01-03. Marrë më 2023-01-03.
- ↑ "Quotes from Frida Kahlo | Denver Art Museum". Denverartmuseum.org (në anglisht). 2020-12-28. Arkivuar nga origjinali më 2024-09-11. Marrë më 2026-06-05.
- ↑ "Frida and Diego: The Last Dream | MoMA". The Museum of Modern Art (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2026-03-03. Marrë më 2026-03-19.
- ↑ "El Último Sueño de Frida y Diego". Metopera.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2026-05-10. Marrë më 2026-03-19.
- ↑ "Frida: The Making of an Icon (January 18 – May 17, 2026)". The Museum of Fine Arts, Houston (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-07-20. Marrë më 2025-08-08.
- ↑ ""Frida: The Making of an Icon" Debuts in January 2026 at the Museum of Fine Arts, Houston". The Museum of Fine Arts, Houston (në anglisht). Marrë më 2026-03-19.
- ↑ "Frida Kahlo – Sus Fotos – El Paso Museum of Art". epma.art (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2026-02-16. Marrë më 2026-02-15.
- ↑ "Frida Kahlo: Through the Lens of Nickolas Muray". Museum of the Shenandoah Valley (në anglishte amerikane). Marrë më 2025-08-08.
- ↑ "Frida Kahlo: Picturing an Icon". wcmfa.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-05-07. Marrë më 2025-08-08.
- ↑ "Frida Kahlo: Art, Garden, Life | New York Botanical Garden". New York Botanical Garden (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 2025-10-09. Marrë më 2025-08-08.
- ↑ "Frida Kahlo's Month in Paris: A Friendship with Mary Reynolds". The Art Institute of Chicago (në anglisht). 2025-03-29. Arkivuar nga origjinali më 2025-07-09. Marrë më 2025-07-04.
- ↑ Smee, Sebastian (2024-10-18). "Why Frida Kahlo painted with such scalding intensity". The Washington Post (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-03-12. Marrë më 2025-03-07.
- ↑ "'Frida: Beyond the Myth' at the Virginia Museum of Fine Arts | The Georgetowner" (në anglishte amerikane). 2025-04-24. Arkivuar nga origjinali më 2025-09-02. Marrë më 2025-07-10.
- ↑ Shand, John (2023-01-02). "'Improbable as a hummingbird': The extraordinary life of Frida Kahlo". The Sydney Morning Herald (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-01-03. Marrë më 2023-01-03.
- ↑ Recension: Shand, John (2023-01-04). "This Frida Kahlo 'biography' is magical and moving". The Sydney Morning Herald (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-01-05. Marrë më 2023-01-05.
- ↑ OctoberCMS. "Norton Museum of Art | Frida and Me". Norton.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-08-16. Marrë më 2025-08-08.
- ↑ "Frida Kahlo—An Intimate Portrait: The Photographic Albums". The Frick Pittsburgh (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-08-16. Marrë më 2025-08-08.
- ↑ "Frida Kahlo and Arte Popular | Museum of Fine Arts Boston". Mfa.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-07-23. Marrë më 2025-08-08.
- ↑ "Frida Kahlo: Appearances Can Be Deceiving". FAMSF (në anglisht). 2026-05-03. Arkivuar nga origjinali më 2025-10-10. Marrë më 2026-03-28.
- ↑ "V&A · Frida Kahlo: Making Her Self Up". Victoria and Albert Museum (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-04-12. Marrë më 2019-04-12.
- ↑ "Paint the Revolution: Mexican Modernism, 1910–1950". philamuseum.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-05-20. Marrë më 2025-08-08.
- ↑ "Paint the Revolution: Mexican Modernism, 1910–1950 (June 25 – October 1, 2017)". The Museum of Fine Arts, Houston (në anglisht). Marrë më 2025-08-08.
- ↑ "Diego Rivera and Frida Kahlo in Detroit | Detroit Institute of Arts Museum". dia.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-10-07. Marrë më 2025-08-24.
- ↑ "Frida & Diego: Passion, Politics, and Painting". High Museum of Art (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 2025-08-16. Marrë më 2025-08-08.
- ↑ "Mamacita Linda: Letters Between Frida Kahlo and Her Mother | Exhibition". National Museum of Women in the Arts (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 2026-04-21. Marrë më 2026-03-25.
- ↑ "Frida Kahlo". Philamuseum.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2026-04-08. Marrë më 2026-04-04.
- ↑ "Places of Their Own: Emily Carr, Georgia O'Keeffe, and Frida Kahlo | Exhibition". National Museum of Women in the Arts (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 2026-04-25. Marrë më 2026-03-26.
Bibliografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Albers, Patricia (1999). Shadows, Fire, Snow: The Life of Tina Modotti (në anglisht). University of California Press. ISBN 978-0-520-23514-4.
- Anderson, Corrine (vjeshtë 2009). "Remembrance of an Open Wound: Frida Kahlo and Post-revolutionary Mexican Identity" (PDF). South Atlantic Review (në anglisht). 74 (4): 119–130. JSTOR 41337719. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2019-06-17.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - Ankori, Gannit (2002). Imaging Her Selves: Frida Kahlo's Poetics of Identity and Fragmentation (në anglisht). Greenwood Press. ISBN 978-0-313-31565-7.
- Ankori, Gannit (2005). "Frida Kahlo: The Fabric of Her Art". përmbledhur nga Dexter, Emma (red.). Frida Kahlo (në anglisht). Tate Modern. ISBN 1-85437-586-5.
- Ankori, Gannit (2013). Frida Kahlo (në anglisht). Reaktion Books.
- Baddeley, Oriana (1991). "'Her Dress Hangs Here': De-Frocking the Kahlo Cult" (PDF). Oxford Art Journal (në anglisht). 14. Oxford University Press: 10–17. doi:10.1093/oxartj/14.1.10. ISSN 0142-6540. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2017-08-10.
- Baddeley, Oriana (2005). "Reflecting on Kahlo: Mirrors, Masquerade and the Politics of Identification". përmbledhur nga Dexter, Emma (red.). Frida Kahlo (në anglisht). Tate Modern. ISBN 1-85437-586-5.
- Bakewell, Elizabeth (1993). "Frida Kahlo: A Contemporary Feminist Reading" (PDF). Frontiers: A Journal of Women Studies (në anglisht). XIII (3): 165–189, illustrations, 139–151. doi:10.2307/3346753. JSTOR 3346753. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2017-08-09.
- Bakewell, Elizabeth (2001). "Frida Kahlo". përmbledhur nga Werner, Michael S. (red.). The Concise Encyclopedia of Mexico (në anglisht). Routledge. fq. 315–318. ISBN 978-1-57958-337-8.
- Barson, Tanya (2005). "'All Art is At Once Surface and Symbol': A Frida Kahlo Glossary". përmbledhur nga Dexter, Emma (red.). Frida Kahlo (në anglisht). Tate Modern. ISBN 1-85437-586-5.
- Berger, John (2001). The Shape of a Pocket (në anglisht). Bloomsbury Publishing. ISBN 978-0-7475-5810-1.
- Beck, Evelyn Torton (pranverë 2006). "Kahlo's World Split Open" (PDF). Feminist Studies (në anglisht). 32 (1): 54–81. doi:10.2307/20459065. JSTOR 20459065. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2018-08-20.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - Bilek, Suzanne (2012). Great Female Artists of Detroit (në anglisht). Charleston, SC: The History Press. ISBN 978-1-60949-671-5. OCLC 806018780.
- Block, Rebecca; Hoffman-Jeep, Lynda (1998–1999). "Fashioning National Identity: Frida Kahlo in 'Gringolandia'" (PDF). Woman's Art Journal (në anglisht). 19 (2): 8–12. doi:10.2307/1358399. JSTOR 1358399. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2016-05-09.
- Budrys, Valmantas (shkurt 2006). "Neurological Deficits in the Life and Work of Frida Kahlo". European Neurology (në anglisht). 55 (1): 4–10. doi:10.1159/000091136. ISSN 0014-3022. PMID 16432301.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - Burns, Janet M.C. (shkurt 2006). "Looking as Women: The Paintings of Suzanne Valadon, Paula Modersohn-Becker and Frida Kahlo". Atlantis (në anglisht). 18 (1–2): 25–46. Arkivuar nga origjinali më 2021-02-27. Marrë më 2018-07-12.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - Burrus, Christina (2005). "The Life of Frida Kahlo". përmbledhur nga Dexter, Emma (red.). Frida Kahlo (në anglisht). Tate Modern. ISBN 1-85437-586-5.
- Burrus, Christina (2008). Frida Kahlo: 'I Paint my Reality'. 'Découvertes Gallimard' series (në anglisht). London: Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-30123-4.
- Castro-Sethness, María A. (2004–2005). "Frida Kahlo's Spiritual World: The Influence of Mexican Retablo and Ex-Voto Paintings on Her Art" (PDF). Woman's Art Journal (në anglisht). 25 (2): 21–24. doi:10.2307/3566513. JSTOR 3566513. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2019-07-06.
- Cooey, Paula M. (1994). Religious Imagination and the Body: A Feminist Analysis (në anglisht). Oxford University Press.
- Deffebach, Nancy (2006). "Frida Kahlo: Heroism of Private Life". përmbledhur nga Brunk, Samuel; Fallow, Ben (red.). Heroes and Hero Cults in Latin America (në anglisht). University of Texas Press. ISBN 978-0-292-71481-6.
- Deffebach, Nancy (2015). María Izquierdo and Frida Kahlo: Challenging Visions in Modern Mexican Art (në anglisht). University of Texas Press. ISBN 978-0-292-77242-7.
- Dexter, Emma (2005). "The Universal Dialectics of Frida Kahlo". përmbledhur nga Dexter, Emma (red.). Frida Kahlo (në anglisht). Tate Modern. ISBN 1-85437-586-5.
- Friis, Ronald (mars 2004). ""The Fury and the Mire of Human Veins": Frida Kahlo and Rosario Castellanos" (PDF). Hispania (në anglisht). 87 (1): 53–61. doi:10.2307/20062973. JSTOR 20062973. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2019-07-06.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - Guillermoprieto, Alma. "Fridas for Everyone". Një recension i tri ekspozitave të Frida Kahlo-s të vitit 2026 dhe i një opere nga Gabriela Lena Frank, me titull "El Último Sueño de Frida y Diego" ("Ëndrra e fundit e Fridës dhe Diegos"). The New York Review of Books, 20 gusht 2026.
- Helland, Janice (1990–1991). "Aztec Imagery in Frida Kahlo's Paintings: Indigenity and Political Commitment" (PDF). Woman's Art Journal (në anglisht). 11 (5): 8–13. JSTOR 3690692. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2019-07-06.
- Herrera, Hayden (2002). Frida: A Biography of Frida Kahlo (në anglisht). Harper Perennial. ISBN 978-0-06-008589-6.
- Kahlo, Frida (1995). The Diary of Frida Kahlo: An Intimate Self-Portrait (në anglisht). New York and Mexico: H.N. Abrams; La Vaca Independiente S.A. de C.V. fq. 295. ISBN 978-0-8109-3221-0.
- Kettenmann, Andrea (2003). Kahlo (në anglisht). Taschen. ISBN 978-3-8228-5983-4.
- Lindauer, Margaret A. (1999). Devouring Frida: The Art History and Popular Celebrity of Frida Kahlo (në anglisht). University Press of New England.
- Mahon, Alyce (2011). "The Lost Secret: Frida Kahlo and The Surrealist Imaginary" (PDF). Journal of Surrealism and the Americas (në anglisht). 5 (1–2): 33–54. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2018-04-18.
- Marnham, Patrick (1998). Dreaming with His Eyes Open: A Life of Diego Rivera (në anglisht). University of California Press. ISBN 978-0-520-22408-7.
- Pankl, Lis; Blake, Kevin (2012). "Made in Her Image: Frida Kahlo as Material Culture". Material Culture (në anglisht). 44 (2): 1–20. S2CID 34207297.
- Panzer, Mary (2004). "The Essential Tact of Nickolas Muray". përmbledhur nga Heinzelman, Kurt (red.). The Covarrubias Circle: Nickolas Muray's Collection of Twentieth-Century Mexican Art (në anglisht). University of Texas Press. ISBN 978-0-292-70588-3.
- Rivera, Diego; March, Gladys (1992) [1960]. My art, my life: an autobiography (në anglisht) (bot. 1992 Dover). Citadel Press. ISBN 978-0-486-26938-2.
- Theran, Susan (1999). Leonard's Price Index of Latin American Art at Auction (në anglisht). Auction Index, Inc. ISBN 978-1-349-15086-1.
- Tibol, Raquel (2005). "Pain – Love – Liberation: Frida Kahlo's Words". përmbledhur nga Dexter, Emma (red.). Frida Kahlo (në anglisht). Tate Modern. ISBN 1-85437-586-5.
- Udall, Sharyn (vjeshtë 2003). "Frida Kahlo's Mexican Body: History, Identity, and Artistic Aspiration" (PDF). Woman's Art Journal (në anglisht). 24 (2): 10–14. doi:10.2307/1358781. JSTOR 1358781. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2019-07-06.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - Wollen, Peter (2004). Paris/Manhattan: Writings on Art (në anglisht). Verso.
- Zamora, Martha (1990). Frida Kahlo: The Brush of Anguish (në anglisht). Chronicle Books. ISBN 978-0-87701-746-2.
Lidhje të jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]| Gjej më shumë rreth Frida Kahlo në projektet tjera simotra të Wikipedias: | |
| Deficione nga Wikifjalori | |
| Imazhe dhe media nga Commons | |
| Burimet të të mësuarit nga Wikiversity | |
| Lajme nga Wikilajme | |
| Citate nga Wikicitate | |
| Burime tekstesh nga Wikiburime | |
| Libra nga Wikilibra | |
- Faqja zyrtare në internet
- Frida Kahlo në koleksionin e Muzeut të Artit Modern
- "Frida Kahlo" (në anglisht). Hjuston: Muzeu i Arteve të Bukura i Hjustonit.
{{cite web}}: Parametri i panjohur|collection=është injoruar (Ndihmë!) - "Frida Kahlo" (MP3). In Our Time (në anglisht). BBC Radio 4. 2015-07-09.
- Kahlo në Muzeu Kombëtar i Grave në Arte
- Pikturat e Kahlo-s në arkivin e historisë së artit
- Piktura e Kahlo-s në Muzeun e Artit Modern të San Franciskos
- Kjo mund të jetë zëri i Kahlo-s, sipas Departamentit të Kulturës të Meksikës
- Dokumentet e Frida Kahlo-s në Muzeun Kombëtar të Grave në Arte
- El Último Sueño de Frida y Diego (Ëndrra e fundit e Fridës dhe Diegos). Operë e Gabriela Lena Frank, e interpretuar nga Opera Metropolitan në vitin 2026.
- Faqe që përdorin infobox person me parametra kundërshtues
- Pages with spanjisht IPA
- Frida Kahlo
- Lindje 1907
- Vdekje 1954
- Piktorë meksikanë të shekullit XX
- Piktore meksikane të shekullit XX
- Stafi akademik i Shkollës Kombëtare të Pikturës, Skulpturës dhe Gravurës "La Esmeralda"
- Artistë me aftësi të kufizuara
- Piktorë biseksualë
- Artiste biseksuale
- Vdekje nga embolia pulmonare
- Aftësia e kufizuar në arte
- Artistë të Amerikës Latine me prejardhje indigjene
- Amputues meksikanë
- Gra biseksuale meksikane
- Komunistë meksikanë
- Meksikanë të mërguar në Shtetet e Bashkuara
- Piktorë meksikanë LGBTQ
- Piktorë modernë meksikanë
- Meksikanë me prejardhje gjermane
- Meksikanë me prejardhje purépecha
- Meksikanë me prejardhje spanjolle
- Meksikanë me aftësi të kufizuara
- Piktorë portretesh meksikanë
- Artistë surrealistë meksikanë
- Piktorë nga Meksiko-Siti
- Artistë autodidaktë
- Stalinizmi
- Artiste surrealiste