perfektiv

Perfektiv er i grammatikken namnet pÄ ei verbform som presenterer ei handling som ein fullfÞrt heilskap, i fortid, notid eller framtid. Perfektiv hÞyrer til den grammatiske kategorien aspekt og stÄr i motsetnad til imperfektiv.

Faktaboks

Uttale

perfektiv

Etymologi
til perfekt

Norsk har ikkje perfektiv, men sprÄk som har perfektive verbformer, brukar dei ved las i den fÞrste setninga nedanfor, men ikkje i den andre, der dei ville bruke ei imperfektiv verbform:

  • I gĂ„r las eg ein roman. Mens eg las han, banka det pĂ„ dĂžra.

Dersom desse setningane blir omsette til engelsk og fransk, kjem skilnaden fram:

  • Yesterday I read a novel. As I was reading it, there was a knock on the door.
  • Hier, j’ai lu un roman. Pendant que je le lisais, on a frappĂ© Ă  la porte.

Det stÄr meir om perfektiv og imperfektiv i mellom anna engelsk og fransk nedanfor.

Perfektiv i motsetnad til punktuell

Som eksempla viser, kan ei og same hending sjĂ„ast pĂ„ som bĂ„de perfektiv og imperfektiv. Det handlar om forskjellige perspektiv. Perfektiv og imperfektiv er som nemnt aspekt, som ikkje mĂ„ forvekslast med aksjonsartane punktuell og durativ, som uttrykkjer objektive skilnader mellom hendingar. Til dĂžmes uttrykkjer verb som sprekke, slĂ„, vakne og fange punktuelle (kortvarige, momentane) hendingar, medan verb som syngje, spele, lese og rotne uttrykkjer durative (langvarige) hendingar — men i sprĂ„k som skil mellom perfektiv og imperfektiv, kan verb med tydingar som svarer til dei nemnde norske verba, ha begge aspekta.

Perfektiv i latin, fransk og spansk

Ofte finst perfektive verbformer i forteljingar der fleire fullfĂžrte handlingar skjer etter kvarandre, som i dette sitatet frĂ„ Julius Caesar, der alle tre verbformene stĂ„r i perfektiv preteritum. Tydinga er ‘Eg kom, eg sĂ„g, eg sigra’:

  • Latin: VēnÄ«, vÄ«dÄ«, vÄ«cÄ«.
  • Fransk: Je suis venu, j’ai vu, j’ai vaincu.
  • Spansk: Vine, vi, vencĂ­.

Det motsette av perfektiv er imperfektiv, som viser til handlingar sette pÄ som uavslutta. Perfektiv og imperfektiv hÞyrer heime i den grammatiske kategorien aspekt, som er vanleg i sprÄk over heile verda. Imperfektiv finst i to hovudvariantar, habituell og progressiv.

JamfĂžring med imperfektiv

I dette sitatet frĂ„ 1. Mosebok 1,4 finst to perfektive og Ă©i imperfektiv verbform, alle i preteritum. Tydinga er ‘Gud sĂ„g at lyset var godt, og Gud skilde lyset frĂ„ mĂžrkret’. Verba som svarer til norsk sĂ„g og skilde er perfektive (pfv), verbet som svaret til norsk var, er imperfektivt (ipfv):

  • Latin: Et vÄ«ditpfv Deus lĆ«cem quod essetipfv bona: et dÄ«vÄ«sitpfv lĆ«cem ā tenebrÄ«s.
  • Fransk: Dieu vitpfv que la lumiĂšre Ă©taitipfv bonne; et Dieu sĂ©parapfv la lumiĂšre d’avec les tĂ©nĂšbres.
  • Spansk: Dios viopfv que la luz eraipfv hermosa, y la separĂłpfv de la oscuridad.

SĂ„g og skilde beskriv to fullfĂžrte handlingar som skjer etter kvarandre, men var beskriv noko uavslutta.

Perfektiv om framgrunnen

Perfektiv plasserer handlingar i framgrunnen, medan imperfektiv plasserer handlingar i bakgrunnen. Dette kan samanliknast med ei teaterscene, der skodespelarane utfĂžrer den eine handlinga etter den andre i framgrunnen, handlingar som kan beskrivast med perfektive verbformer. I bakgrunnen har vi den meir stabile og uforanderlege scena, som kan beskrivast med imperfektive verbformer.

Perfektiv utan tempus

I sprÄka som er beskrivne ovanfor, er aspekt kombinert med tempus. BÄde latin, fransk og spansk har eit skilje mellom perfektiv og imperfektiv i preteritum, medan det ikkje finst eit tilsvarande skilje i presens og futurum. Mange sprÄk utanfor Europa har eit gjennomfÞrt skilje mellom perfektiv og imperfektiv (ofte med eit skilje mellom habituell og progressiv), men manglar tempus som grammatisk kategori ved verbet. Nedanfor fÞlgjer beskrivingar av forholda i fulfulde.

Perfektiv i fulfulde

I det vestafrikanske sprĂ„ket fulfulde finst det Ă©i perfektiv form og to imperfektive — ei habituell og ei progressiv — som illustrert med former av verbet yettugo ‘takke’:

  • Perfektiv: yettii
  • Imperfektiv
    • Habituell: yettan
    • Progressiv: ɗon yetta

Desse versformene uttrykkjer ikkje tempus, og kan med andre ord brukast om situasjonar i bĂ„de fortid, notid og framtid. Perfektiv (pfv) blir brukt om situasjonar i notid pĂ„ to mĂ„tar, (1) ved rapportering av noko som skjer i taleaugeblinken (til dĂžmes som nĂ„r ein beskriv det ein sjĂžlv gjer eller nĂ„r ein rapporterer det andre gjer, som ein sportsreporter i radioen) eller i performative utsegner — i utsegner i fĂžrste person der sjĂžlve ytringa av utsegna fullbyrdar handlinga som verbet i utsegna viser til:

  • Mi yettiipfv ‘Eg (mi) takkar (yettii)’

Hadde ein i staden brukt progressiv — mi ɗon yetta ‘eg driv og takkar’ — hadde det ikkje vore ei performativ utsegn, men i staden ei beskriving av det ein held pĂ„ med.

Aspekt i engelsk

Engelsk har ikkje eit allment skilje mellom perfektiv og imperfektiv slik som i latin, fransk og spansk. I staden finst det ei progressiv og ei ikkje-progressiv form, og den siste er perfektiv eller habituell:

  • progressiv: was working, is working, will be working osb.
  • perfektiv / habituell: worked, works, will work osb.

Som nemnt ovanfor, er habituell og progressiv to typar imperfektivs slik at dei ikkje-progressive formene har bÄde ei perfektiv og ei imperfektiv tyding.

Les meir i Store norske leksikon

Kommentarar

Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktÞr svarar nÄr dei kan. Det kan ta tid fÞr du fÄr svar.

Du mÄ vere logga inn for Ä kommentere.

eller registrer deg

Fagansvarleg for Morfologi

Rolf Theil
Professor em. i lingvistikk, mag.art., Universitetet i Oslo