hebraisk

Det er vanleg å gå ut frå at israelittane overtok skrivekunsten frå den kanaaneiske befolkninga i Palestina frå rundt 1100 fvt. eller seinare. Nokre få poetiske tekstar (til dømes andre Mosebok 15 og Domarane 5) gir eit alderdommeleg inntrykk, og enkelte forskarar har datert desse så tidleg som til 1100-talet fvt.

Eit utgrave ostrakon (potteskar som skrivemateriale), funne i Izbet Sarta i 1970 og som stammar frå 1100-talet fvt., har vore rekna som den eldste kjende hebraiske innskrifta, men dette er omstridd. Eit anna ostrakon, funne i 2008 i Khirbet Qeiyafa, som ligg på grensa mellom det gamle Juda og området til filistrane, er truleg frå rundt år 1000 fvt. Skriftteikna er ikkje hebraiske, men fleire forskarar meiner språket kan vere det.

Også den berømte bondekalenderen frå Gezer frå 900-talet fvt., og dessutan fleire andre tekstar frå same tid, nyttar fønikiske skriftteikn. Nokon hebraisk tekst kan ikkje daterast sikkert tidlegare enn til 800-talet fvt. Til dei mest kjende innskriftene høyrer ostraka frå Arad, innskrifter frå Kuntillet Ajrud frå 800-talet fvt., ostraka frå Samaria, potteskar frå Hazor, gravinnskrifter frå Khirbet el-Kom, Siloa-innskrifta frå 700-talet fvt., gravinnskrifter frå Khirbet Bet Layy og Jerusalem og ostraka frå Arad frå 600-talet fvt. og dessutan ostraka frå Arad og Lakish, ein sølvplakett frå Ketef Hinnom (Jerusalem) og ei rekkje bullae frå 500-talet fvt.

• Les meir om epigrafikk – Midtausten.

Klassisk hebraisk, bibelhebraisk, er språket vi finn i dei prestelege og deuteronomistiske historieverka (Mosebøkene, Josva, Dommarboka, Samuelsbøkene, Kongebøkene) og dessutan i størstedelen av profetlitteraturen (Jesaja, Jeremia, Esekiel, Tolvprofetboka med nokre unntak). Det var hovudspråk i Juda gjennom heile jernalderen (kongetida i Bibelen), det vil seie fram til rundt 586 fvt. Ei viss diakron utvikling kan sporast. Det fonologiske systemet som er overlevert i Den hebraiske bibelen, er likevel mykje yngre og representerer aktiviteten til massoretane i perioden frå rundt 500 til rundt 950 evt.

• Les meir om Tanakh.

Lærde jødar i persisk tid (539–330 fvt.) nytta så vel hebraisk som arameisk. Også for persisk tid er Den hebraiske bibelen hovudkjelda til kunnskap om hebraisk språk (enkelte seine delar av Salmane og dessutan Haggai, Sakarja, Malaki, Jona, Ester, Esra, Nehemja og dessutan første og andre Krønikebok). Leksikografisk og syntaktisk blir skriftspråket i perioden kjenneteikna av stor innverknad frå klassisk hebraisk, men også frå arameisk og samstundes hebraisk, med nye lånord frå arameisk, akkadisk og persisk.

Med unntak av Daniel kapittel 8–12, som alle er samde om å datere til 100-talet fvt., er det vanskeleg å seie noko sikkert om kva for nokre av bøkene i Bibelen som er forfatta i hellenistisk tid (frå 330 fvt.), og skiljet mellom sein bibelhebraisk og etterbibelsk (hellenistisk) hebraisk er flytande.

Språket frå rundt 100 fvt. til rundt 400 evt. blir kalla mellomhebraisk og er kjent særleg frå Dødehavsrullane, samaritansk hebraisk og som det språket Mishna (samla i siste halvdel av 100-talet evt.) blei nedskrive på (mishnahebraisk). Den babylonske og palestinske Talmud inneheld også mishnahebraisk materiale. Medan ein tidlegare gjekk ut frå at mellomhebraisk var eit kunstspråk laga av hebraisk og arameisk, meiner ein i dag at språket har hatt basis i eit talt hebraisk i Palestina. Språket er sterkt påverka av arameisk og har mange lånord frå akkadisk og persisk, og særleg frå gresk.

Gjennom heile mellomalderen heldt hebraisk fram med å vere det særmerkte språket for jødedommen, ikkje minst gjennom gudstenesteliturgien. Lærde jødar skreiv kommentarar til Bibelen, og den rabbinske litteraturen, men også filosofiske, juridiske, medisinske og andre vitskaplege verk, blei forfatta på hebraisk. Det fanst også ein rik poetisk tradisjon, så vel religiøs som verdsleg.

Sjølv om språket ikkje lenger var eit talespråk, var hebraisk i heile mellomalderen det første og i nokre tilfelle også viktigaste skriftspråket for utdanna jødar.

Gjenopplivinga av det hebraiske språket i Palestina rundt 1900 representerer ei eineståande etnolingvistisk og sosiolingvistisk storhending i språkhistoria. Leksikografen Eliezer Ben-Yehuda (1858–1922) fekk lenge nesten all æra for å ha gjenoppliva det gamle heilage språket for å skape eit felles talespråk for heile det jødiske folket. Han skal mellom anna ha vore den første som oppdrog barna sine med moderne hebraisk som morsmål.

I dag er ein likevel klar over at Ben-Yehuda ikkje var åleine om å vilje modernisere hebraisk. Hebraisk var i verkelegheita heller ikkje noko utdøydd språk; det var i utbreidd bruk i religiøs og lærd samanheng. Allereie forut for sionismen eksisterte det, mellom anna i Jerusalem, fleire jødar som hadde byrja å nytte hebraisk som talespråk, ikkje minst for å gjere det mogleg å kommunisere med menneske med opphav i ulike verdsdelar.

I Aust-Europa skjedde det rundt midten av 1800-talet ei sekularisering av hebraisk gjennom utgivinga av mellom anna romanar, skulebøker og aviser. Forfattaren Asher Hirsch Ginsberg (1856–1927), kjend som Ahad Ha-Am (Ein av folket) er ein av dei mest kjende forfattarane frå denne tida. I 1917 sikra Balfour-deklarasjonen hebraisk status som eit av dei offisielle språka i landet. Framveksten av eit standard israelsk-hebraisk språk skaut fart etter skipinga av den moderne staten Israel i 1948. Det blir brukt ved skular, universitet og høgskular og har i dag ein rik skjønnlitterær produksjon.

Jødar frå ulike delar av verda hadde utvikla ulike måtar å uttale språket på. Det største skiljet går mellom askenasisk og sefardisk uttale. Blant dei mange variasjonane av hebraisk uttale valde Ben-Yehuda den sefardiske, og det er denne som gjeld som standard uttale i Israel, og som også blir brukt i gudstenestene. Denne har også fått gjennomslag i mange synagogar i diasporaen. Ultraortodokse og hasidiske meinigheiter bruker sjeldan moderne hebraisk som talespråk, og bruker den askenasiske uttalen i gudstenestene sine.

Med unntak for moderne hebraisk veit ein svært lite om hebraisk fonemikk og fonetikk i dei ulike periodane av historia til språket. Beskrivingar må baserast på det ortografiske systemet, på rekonstruksjonar og antakingar.

Det hebraiske fonologiske systemet består av konsonantar, halvvokalar, vokalar og trykk. Blant særtrekk som karakteriserer dei semittiske språka, er gutturallydar, i hebraisk khet og ayin, og bruken av emfatiske konsonantar, hebraisk tet, tsade og qof.

Spesielt for hebraisk er at dei bilabiale plosivane pe og beit i visse posisjonar opptrer som dei labiodentale frikativane f og v, til dømes ab 'far' som blir uttalt [av]. Dei ikkje-emfatiske plosivane beit, gimel, dalet, kaf, pe og taw får etter vokal frikativ uttale.

Hebraisk har ordklassane nomen, verb, talord, partikkel og adverb. Det er to kjønn, hankjønn og hokjønn, og tre tal: eintal, total (sjeldan) og fleirtal. Kjønn og tal blir uttrykt både i nominal- og verbalbøyingane. Hebraisk har den klassiske semittiske ordstrukturen der ein frå ei rot på som regel tre konsonantar som antydar grunnbetydninga, uttrykkjer ulike leksikalske og grammatikalske morfem ved å føye til vokalar og affiks. Frå rota ktv 'skrive' kan ein danne katav 'han skreiv', jiktov 'han skriv', ketov 'skriv', katuv 'skrive', miktav 'skrift' og så vidare.

Eit særleg problem i hebraisk er spørsmålet om dei finitte verbalformene angir tempus eller aspekt, det vil seie om det blir angitt om handlingar er vedvarande eller avslutta, eller om det dreier seg om opplysningar om fortid eller notid/framtid. Medan ein lenge har halla mot ei rein aspektforståing, meiner mange i dag at tempus er langt viktigare enn kva ein tidlegare har trudd.