akkusativ

Akkusativ er ein grammatisk kasus som typisk markerer at eit setningsledd er direkte objekt. Eksempel: I den tyske setninga ich liebe den Hund (eg elskar hunden), er den Hund akkusativ av der Hund (hunden), og det er dette som er det direkte objektet i setninga.

Faktaboks

Uttale

akkusativ

Etymologi
Ordet akkusativ er fra latin casus accusativus, ‘anklage-kasus’, feilaktig oversatt fra gresk ptosis aitiatike, ‘den pĂ„virkende kasus’.

Akkusativ finst i mange sprÄk og har som typisk funksjon Ä markere det direkte objektet i ei setning. Det stÄr dÄ som regel i motsetnad til kasusen nominativ, som markerer subjektet i setninga, og dativ, som markerer det indirekte objektet.

Desse tre kasusa kan illustrerast med denne tyske setninga, som tyder 'Bror min forĂŠrer veninna si ein ring':

Setningsledd Subjekt Verbal Indirekte objekt Direkte objekt
Kasus: nominativ - dativ akkusativ
Mein Bruder schenkt seiner Freundin einen Ring
'bror min' 'forĂŠrer' 'veninna si' 'ein ring'

FÞresetnaden for Ä seie at eit sprÄk har kasusen akkusativ, er at ein nomenfrase som fungerer som direkte objekt, i nokre tilfelle ser annleis ut enn ein nomenfrase som fungerer som subjekt eller indirekte objekt. Dette er vist med tyske eksempel nedanfor.

Akkusativ i tysk

PĂ„ tysk skil ein oftast mellom nominativ, akkusativ og dativ ved hjelp av determinativ (mellom anna artiklar og possessive pronomen):

'ein ring' 'ringen'
Nominativ ein Ring der Ring
Akkusativ einen Ring den Ring
Dativ einem Ring dem Ring
'bror min'
Nominativ mein Bruder
Akkusativ meinen Bruder
Dativ meinem Bruder
'veninna si/hans'
Nominativ seine Freundin
Akkusativ seine Freundin
Dativ seiner Freundin

Tysk skil mellom nominativ og akkusativ berre i hankjĂžnn eintal.

Annan bruk av akkusativ

I nokre sprÄk blir akkusativ ogsÄ brukt i adverbiale ledd som uttrykkjer tid og stad. Her er ei tysk setning der ein nomenfrase som fungerer som tidsadverbial, stÄr i akkusativ:

Setningsledd: Tidsadverbial Verbal Subjekt Stadsadverbial
Kasus: akkusativ - nominativ -
Jeden Tag kommen wir weiter
'kvar dag' 'kjem' 'vi' 'vidare'

Akkusativ i norsk

Norrþnt hadde fire kasus – nominativ, akkusativ, dativ og genitiv – men kasus finst ikkje lenger i moderne norsk, med eit par unnatak:

  1. I nokre dialektar har dativ overlevd. Dette er nĂŠrmare beskrive i artikkelen dativ.
  2. Nokre pronomen har eit skilje mellom ei nominativ-form (eg, du, vi, ho, de) og ei anna kasusform, oblik (meg, deg, oss, henne, dykk), som grovt rekna svarer til bÄde akkusativ og dativ i norrÞnt.

I norsk fÄr vi fram kva som er subjekt, direkte objekt og indirekte objekt i ei setning, mellom anna ved at desse setningsledda stÄr i ulike posisjonar i setninga.

Akkusativ i samisk

Alle samiske sprÄk har kasuset akkusativ, men pÄ litt ulike mÄtar.

I nordsamisk har akkusativ same form som genitiv, og ein kallar dette kasuset for akkusativ-genitiv. Her er nokre av kasusa (i eintal) til substantiva gĂĄnda 'gut', nieida 'jente', boazu 'rein' og beana 'hund':

'gut' 'jente' 'rein' 'hund'
Nominativ gĂĄnda nieida boazu beana
Akkusativ-genitiv gĂĄndda nieidda bohcco beatnaga
Illativ gĂĄndii niidii bohccui beatnagii

Akkusativ-genitiv markerer mellom anna det direkte objektet og tilstadskasuset illativ markerer det indirekte objektet, som i denne setninga, som tyder 'Jenta selde guten ein hund' / 'Jenta selde ein hund til guten':

Setningsledd Subjekt Verbal Indirekte objekt Direkte objekt
Kasus: nominativ - illativ akkusativ
Nieida vuvddii gĂĄndii beatnaga
'Jente' 'selde' 'gut' 'hund'

I sĂžrsamisk har akkusativ og genitiv ulik form:

'gut' 'jente' 'rein' 'hund'
Nominativ plaadtje nĂŻejte bovtse bĂŻenje
Akkusativ plaadtjem nĂŻejtem bovtsem bĂŻenjem
Genitiv plaadtjen nĂŻejten bovtsen bĂŻenjen
Illativ plaadtjese nĂŻejtese bovtsese bĂŻenjese

Og slik seier ein 'Jenta selde guten ein hund' / 'Jenta selde ein hund til guten' pÄ sÞrsamisk:

Setningsledd Subjekt Indirekte objekt Direkte objekt Verbal
Kasus: nominativ illativ akkusativ -
NĂŻejte plaadtjese bĂŻenjem doeki
'Jente' 'gut' 'hund' 'selde'

Ulike kasussystem

Det finst mange sprÄk som har store kasussystem, men som likevel ikkje har akkusativ. Det gÄr mellom anna eit viktig skilje mellom sprÄk med kasusa nominativ og akkusativ og sprÄk med kasusa ergativ og absolutiv. I den siste typen er det direkte objektet markert med kasuset absolutiv, som ogsÄ markerer subjektet til eit intransitivt verb, medan subjektet til eit transitivt verb er markert med kasuset ergativ.

Les meir i Store norske leksikon

Kommentarar

Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktÞr svarar nÄr dei kan. Det kan ta tid fÞr du fÄr svar.

Du mÄ vere logga inn for Ä kommentere.

eller registrer deg

Fagansvarleg for Morfologi

Rolf Theil
Professor em. i lingvistikk, mag.art., Universitetet i Oslo