چوڏسي
چوڏسي يا سانيٽ (انگريزي: Sonnet؛ اطالوي: Sonetto) شاعريءَ جي هڪ صنف آهي، جيڪا روايتي طور چوڏهن سٽن تي مشتمل هوندي آهي. هن صنف ۾ قافيي، وزن، بندن جي ترتيب ۽ خيال جي ارتقا کي خاص اهميت حاصل آهي. سانيٽ جي شروعات وچئين دور جي اٽليءَ ۾ ٿي، جتان اها انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ پکڙي ۽ پوءِ دنيا جي مختلف ادبي روايتن جو حصو بڻجي وئي.[1]
سنڌي شاعريءَ ۾ هن صنف کي سانيٽ ۽ چوڏسي جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌي شاعر نارائڻ شيام (1922ع–1989ع) هن صنف جي سنڌي شاعريءَ ۾ استعمال ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم شاعرن مان هو. سندس شعري تصنيف روپ مايا ۾ چوڏسيءَ جو استعمال ملي ٿو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب A Dictionary of Sindhi Literature (1996ع) ۾ ڪيو آهي.[2]
سنڌ لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت موجب، نارائڻ شيام سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ جي صنف کي رواج ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌي شاعرن چوڏهن سٽن واري بنيادي بناوت کي برقرار رکندي قافيي جي ترتيب ۾ پنهنجا تجربا ڪيا آهن.[3][4]
نالو ۽ اصطلاح
[سنواريو]لفظ Sonnet اطالوي لفظ Sonetto مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙو گيت» آهي. ادبي اصطلاح طور سانيٽ اهڙي شاعريءَ کي چيو ويندو آهي، جيڪا روايتي طور چوڏهن سٽن تي ٻڌل هجي ۽ جنهن ۾ خيال، وزن ۽ قافيي جي مخصوص ترتيب موجود هجي.[5]
سنڌي ادب ۾ سانيٽ انگريزي اصطلاح جي سنڌي صورت آهي، جڏهن ته چوڏسي چوڏهن سٽن واري بناوت جي مناسبت سان استعمال ٿيندڙ نالو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ اهو اصطلاح Chaud'isee لکيل آهي.[2]
تاريخ
[سنواريو]اٽليءَ ۾ ابتدا
[سنواريو]سانيٽ جي شروعات تيرهين صديءَ جي اٽليءَ جي سسلي واري ادبي روايت سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. جياڪومو دا لينتيني کي هن صنف جي اوائلي بانيڪارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.[5]
چوڏهين صديءَ ۾ اطالوي شاعر فرانچيسڪو پيٽرارڪ سانيٽ کي وڏي شهرت ڏني. سندس شاعريءَ ۾ محبت، حسن، انساني جذبن ۽ فڪري تڪرارن کي نمايان حيثيت حاصل هئي.
انگريزي ادب ۾ واڌارو
[سنواريو]سورهين صديءَ ۾ ٿامس وائٽ ۽ هينري هاورڊ، ارل آف سري سانيٽ کي انگريزي شاعريءَ ۾ متعارف ڪرائڻ ۽ ان جي بناوت کي انگريزي ٻوليءَ سان هم آهنگ ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[1]
وليم شيڪسپيئر (1564ع–1616ع) هن صنف کي انگريزي ادب ۾ غيرمعمولي شهرت ڏني. سندس 154 سانيٽن جو مجموعو 1609ع ۾ شايع ٿيو.
بناوت ۽ فني خصوصيتون
[سنواريو]سانيٽ جي روايتي بناوت ۾ چوڏهن سٽون هونديون آهن، پر ان جي مختلف قسمن ۾ بندن، قافيي ۽ وزن جي ترتيب مختلف هوندي آهي.
سانيٽ جي اهم فني خصوصيتن ۾ هيٺيان عنصر شامل آهن:
- چوڏهن سٽون: روايتي سانيٽ جي بنيادي بناوت.
- قافيي جي ترتيب: مختلف قسمن ۾ مخصوص نموني سان قافين جي ورجاءُ.
- وزن: روايتي انگريزي سانيٽ ۾ عام طور Iambic pentameter استعمال ٿيندو آهي.
- مرڪزي خيال: نظم ۾ ڪنهن خاص موضوع يا احساس جي مرحليوار وضاحت.
- خيال جو ڦيرو: نظم جي ڪنهن مرحلي تي فڪري رخ ۾ تبديلي، جنهن کي اطالوي اصطلاح Volta چيو ويندو آهي.[5]
سانيٽ جا اهم قسم
[سنواريو]اطالوي يا پيٽرارڪي سانيٽ
[سنواريو]اطالوي سانيٽ کي Petrarchan Sonnet چيو ويندو آهي. ان ۾ چوڏهن سٽون ٻن حصن ۾ ورهايل هونديون آهن:
- اٺ سٽون (Octave): پهريون حصو، جنهن ۾ مرڪزي خيال، سوال يا مسئلو پيش ٿيندو آهي.
- ڇهه سٽون (Sestet): ٻيو حصو، جنهن ۾ ان خيال جي تشريح، جواب يا تبديلي پيش ٿيندي آهي.
هن قسم جي عام قافيي جي ترتيب هن ريت آهي:
ABBA ABBA
CDE CDE
ٻئي حصي ۾ قافيي جون ٻيون ترتيبون پڻ استعمال ٿينديون آهن.[1]
انگريزي يا شيڪسپيئري سانيٽ
[سنواريو]انگريزي سانيٽ کي Shakespearean Sonnet چيو ويندو آهي. ان ۾ ٽي چار سٽا بند ۽ آخر ۾ ٻن سٽن وارو بند هوندو آهي.
عام قافيي جي ترتيب:
ABAB
CDCD
EFEF
GG
آخري ٻن سٽن ۾ اڪثر نظم جي مرڪزي خيال جو نتيجو، تضاد يا نئون رخ پيش ڪيو ويندو آهي.[1]
جديد سانيٽ
[سنواريو]جديد دور ۾ سانيٽ جي روايتي قافيي، وزن ۽ بندن جي ترتيب ۾ مختلف تجربا ڪيا ويا آهن. ڪيترن شاعرن چوڏهن سٽن جي بنيادي بناوت برقرار رکندي روايتي فني پابندين ۾ تبديليون آنديون آهن.[5]
سانيٽ جي مختلف صورتن جو تقابلي جائزو
[سنواريو]| خصوصيت | اطالوي سانيٽ | انگريزي سانيٽ |
|---|---|---|
| سٽن جو تعداد | 14 | 14 |
| بندن جي ترتيب | 8 + 6 | 4 + 4 + 4 + 2 |
| عام قافيو | ABBA ABBA CDE CDE | ABAB CDCD EFEF GG |
| خيال جو ڦيرو | اڪثر نائين سٽ وٽ | اڪثر آخري ٻن سٽن کان اڳ |
| نمايان شاعر | فرانچيسڪو پيٽرارڪ | وليم شيڪسپيئر |
سنڌي ادب ۾ سانيٽ
[سنواريو]سنڌي شاعريءَ ۾ روايتي صنفن سان گڏ جديد ۽ مغربي شاعراڻين صنفن جا تجربا پڻ ڪيا ويا آهن. سانيٽ اهڙين صنفن مان هڪ آهي، جنهن کي سنڌي شاعريءَ ۾ چوڏسي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت موجب، نارائڻ شيام سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ کي رواج ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌي شاعرن سانيٽ ۾ چوڏهن سٽن واري بناوت کي برقرار رکيو، پر قافيي جي ترتيب ۾ پنهنجي پنهنجي رٿا اختيار ڪئي.[3]
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ پڻ سانيٽ کي مغربي شاعريءَ مان سنڌي ادب ۾ آيل صنف طور بيان ڪيو ويو آهي.[6]
نارائڻ شيام ۽ چوڏسي
[سنواريو]نارائڻ شيام (1922ع–1989ع) جديد سنڌي شاعريءَ جو اهم شاعر هو. سندس شاعريءَ ۾ ٻوليءَ جي موسيقيت، فطرت نگاري، تصويري اظهار ۽ مختلف شاعراڻين هيئتن سان تجربا نمايان آهن.
موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب A Dictionary of Sindhi Literature ۾ Chaud'isee کي سانيٽ جي برابر ڄاڻائيندي نارائڻ شيام جي روپ مايا کي هن صنف جي استعمال جو مثال قرار ڏنو آهي.[2]
روپ مايا ۽ ديومالائي پسمنظر
[سنواريو]روپ مايا نارائڻ شيام جي شاعراڻي تصنيف آهي، جنهن جو تعلق هندستاني ديومالا جي مشهور ڪهاڻيءَ سان بيان ڪيو وڃي ٿو.
هن ڪهاڻيءَ ۾ رشي وشوامتر ۽ آسماني اپسرا مينڪا جا ڪردار شامل آهن. روايتي هندو ديومالا موجب، مينڪا کي وشوامتر جي تپسيا ۾ خلل وجهڻ لاءِ موڪليو ويو هو.
سنڌ لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ادبي اصطلاحن بابت ماخذ ۾ نارائڻ شيام جي چوڏسيءَ کي وشوامتر ۽ مينڪا جي ديومالائي ڪٿا سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.[3][6]
روپ مايا جي اصل متن جو تفصيلي مطالعو ڪرڻ کان سواءِ ان جي سانيٽن جي مخصوص قافيي، وزن ۽ بندن جي ترتيب بابت قطعي نتيجو ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.
سنڌي سانيٽ جي فني خصوصيت
[سنواريو]سنڌي سانيٽ ۾ چوڏهن سٽن واري بنيادي بناوت کي اهميت ڏني وئي آهي، پر قافيي جي ترتيب ۾ شاعرن مختلف تجربا ڪيا آهن.
سنڌ لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت موجب، سنڌي شاعرن سانيٽ جي سٽن جو تعداد چوڏهن برقرار رکيو، جڏهن ته قافيي جي ترتيب ۾ هر شاعر پنهنجي الڳ رٿا اختيار ڪئي.[3]
انهيءَ ڪري سنڌي سانيٽ کي سمجهڻ وقت يورپي سانيٽ جي روايتي بناوت سان گڏ سنڌي شاعريءَ جي لساني ۽ فني خصوصيتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.
ادبي اهميت
[سنواريو]سانيٽ جي محدود چوڏهن سٽن واري بناوت شاعر کي اختصار، فڪري تسلسل، لفظن جي چونڊ ۽ خيال جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻ جي گهرج پيش ڪري ٿي.
هن صنف ۾ محبت، حسن، فطرت، انساني احساسن، وقت، موت، سماجي مسئلن ۽ فلسفياڻن موضوعن کي بيان ڪيو ويو آهي.
سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ جي استعمال سان شاعراڻي هيئت ۽ اظهار جي نون تجربن لاءِ گنجائش پيدا ٿي.
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 "Sonnet". Poetry Foundation (انگريزي ۾). 2026-10-18 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Jotwani, Motilal (1996). A Dictionary of Sindhi Literature (انگريزي ۾). New Delhi: Sampark Prakashan.
- 1 2 3 4 Mallah, Mukhtiar Ahmed (مرتب). ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت. سنڌ لئنگئيج اٿارٽي.
- ↑ "سانيٽ". آن لائين سنڌي ڊڪشنريون. سنڌ لئنگئيج اٿارٽي. 2026-10-18 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 Richardson, Rachel (2013-08-29). "Learning the Sonnet". Poetry Foundation (انگريزي ۾). 2026-10-18 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "سانيٽ". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌ لئنگئيج اٿارٽي. 2026-10-18 تي حاصل ڪيل.
وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- Mallah, Mukhtiar Ahmed (مرتب). ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت. سنڌ لئنگئيج اٿارٽي.
- Jotwani, Motilal (1996). A Dictionary of Sindhi Literature (انگريزي ۾). New Delhi: Sampark Prakashan.
- Richardson, Rachel (2013-08-29). "Learning the Sonnet". Poetry Foundation (انگريزي ۾).
