Ancuso

Ancuso (dal latin incus, -udis, a soa vira da incudere "bate contra") a l'é n'utiss ëd fer o d'assel dovrà dai fréy e dai mèistr d'àutri mësté për bate e dé forma ai metaj a càud o a frèid. A l'é un dij pì antich atrass dla mecànica e dla siderurgìa, present an tute le civilisation ch'a l'han travajà ij metaj.

Strutura

N'ancuso tradissional a l'é fàita da un gròss blòch d'assel temprà, con na surfassa superior pian-a (la tàula) ch'a serv a bate. La forma a l'é caraterìstica:

La ponta (o còrn): na part utila e arionda, dovrà për pieghé e deje forma a le lame o ai tòch.
La part opòsta: soens a l'ha na part quadra o na ponta për fé dij përtus.
La tàula: la surfassa ëd travaj, temprà e seulia për resiste ai colp.
Ij pé: la part ëd base, con d'ale për fissela a un tòch 'd bòsch (fissà con ëd grop ëd fer) për smorsé le vibrassion e aussela a l'autëssa giusta.

Le dimension a peulo varié da cite ancuso da arlogé a gròss ancuso da fré ch'a peulo passé ij 200 kg.

Sòrt d'ancuso

A-i son vàire sòrt d'ancuso, mincadun për n'usagi specìfich:* Ancuso da frav: la pì comun-a, con doi còrn (un a còno e un a piramida) e surfassa për bate.

Ancuso da fré: pì longa e con na part për fé ij fer ëd caval.
Ancuso da arlogé: cita, con surfassa motobin fin-a, për travajé ij cit mecanism.
Ancuso da monede: për bate le monede, soens con la part ëd tàula decorà.
Ancuso da scultor: për travajé la pera o 'l metal artìstich.
Ancuso da mòla: con un còrn pì cit për travajé ij dent dle lame.

Utilisassion

L'ancuso as deuvra dzortut ant la fusin-a. Ël fré a scàuda ël metal ant ël feu fin ch'a dventa ross, peui a lo ten con le mòrse an sl'ancuso e a lo bat con ël martel për deje la forma. L'ancuso a fà da sostegn e a arflet la fòrsa dël colp an sl'istess tòch.

A serv ëdcò për:

Pieghé ij metaj an sla ponta.
Tajé con ël ponson.
Përforé con ël ponson.
Saldé ij tòch batendje ansema.

Stòria

L'ancuso a l'é nàita con la metalurgìa. Ant l'Età dël Bronz a j'ero 'd pera o 'd bronz; con l'Età dël Fer a son dventà d'assel temprà. J'Egissi a dovravo ancuso ëd pera për bate l'òr. Ij Roman a l'han dësvlupà la fusin-a e l'ancuso 'd fer temprà, ch'a l'é restà scasi idèntica fin al di d'ancheuj.

Ant l'età 'd Mès, l'ancuso a l'era 'l sìmbol dël mësté dël fré, un përsonagi sentral ant la vita dël paìs. Ël fré a batìa ij ciòv, ij fer dij cavaj, j'utiss e j'arme. La tradisission a veul che l'ancuso a sia ëdcò 'n sìmbol ëd fòrsa e 'd resistensa.

L'ancuso ant la tradission piemontèisa

An Piemont, l'ancuso a l'é stàita për sécoj l'utiss sentral dle fusin-e 'd montagna e 'd pian-a. Minca pais a l'avìa sò fré, ch'a travajava an sla pòrta dla botega con l'ancuso piassà an s'un tòch 'd rol. Ël son dël martel an sl'ancuso a scandìa la giornà e a l'era 'n pont d'arferiment për la comunità. Ancora al di d'ancheuj, quaidun-e veje fusin-e a son restaurà e mostrà 'me musé.

Un vej proverbi piemontèis a dis: Va sèmper a bate l'ancuso giusta, për dì che a venta trové la përsona giusta për lòn ch'as veul oten-e.

Curiosità

L'ancuso a l'é 'l sìmbol aràldich dël mësté dij fré e dj'ovrié dël metal.
An mùsica, l'ancuso a l'é dovrà 'me strument a percussin ant l'euvra Il Trovatore ëd Giuseppe Verdi, ant ël còr.
La costelassion Incus (ancheuj part dla costelassion dlë Sculptor) a l'é ciamà parèj për la forma a ancuso.
L'ancuso a l'é 'dcò 'n termo anatòmich: për esempi, l'ancuso a l'é n'oss cit ëd l'orija media.

Vardé 'dcò

Arferiment

Vocabolari Treccani
G. Ferraro, Antiche arti e mestieri in Piemonte, Turin, 1978.
A. M. Brizio, La lavorazione dei metalli nell'antichità, Roma, 1985.