Sègle V apC

Istòria

406 : menaçats per l'avançada dei Huns, divèrsei pòbles « barbars » (Vandals, Burgonds, Alans, Sueus...) passèron lo limes dins la region de Ren. Afeblit, l'Empèri Roman d'Occident poguèt pas s'i opausar e l'eveniment marquèt lo començament dei Grandeis invasions. Dins lo corrent deis ans seguents, leis envaïsseires avancèron en Gàllia, en Hispania e en Africa.

413 : en Constantinòble, acabament de la premiera partida de la Muralha de Teodòsi. Venguèt la basa dei Muralhas de Constantinòble, important sistèma de fortificacions que foguèt una causa majora de la subrevida de l'Empèri Roman d'Orient fins au sègle XV.
418-419 : combats dins la Peninsula Iberica entre Visigòts, Vandals, Alans e Sueus. Leis operacions s'acabèron a l'avantatge dei Visigòts qu'ocupèron la màger part de la peninsula. Pasmens, lei Sueus capitèron de se mantenir dins lo nòrd-oèst. Lei Vandals se retirèron en Betica (→ 429).
425 : creacion de l'Universitat de Constantinòble per l'emperaire Teodòsi II. Formèt lei foncionaris de l'administracion imperiala superiora fins au sègle XV.
426 : per de rasons desconegudas, conquista dei ciutats-estats maias de Copán e de Quiriguá per de fòrças favorablas a Teotihuacan.
429 : totjorn menaçats per lei Visigòts, lei Vandals e leis Alans dau rèi Genseric decidèron de passar en Africa. I fondèron lo Reiaume Vandal d'Africa.
v. 430 : per s'aparar còntra leis atacas dei pòbles cèltas installats dins leis Illas Britanicas, lei colons de Britània acceptèron l'ajuda de Saxons desbarcats dins lo sud-èst de l'illa.
434 : importanta incursion dei Huns dau rèi Rugila en direccion de Constantinòble. L'Empèri Roman d'Orient aprofichèt la mòrt de son adversari per negociar la retirada dei Huns en cambi d'un doblament de son tribut. Rugila foguèt remplaçat per sei nebòts Bleda e Atila.
438 : dins l'Empèri Roman d'Orient, adopcion dau Còdi de Teodòsi, compilacion dau drech roman regardant leis afaires politics, economics, sociaus e religiós.
439 : en Africa, conquista de Cartage per lei Vandals. I installèron la capitala de son reiaume e organizèron pauc a pauc d'expedicions navalas còntra Itàlia (→ 443).
440-443 : guèrra novèla entre l'Empèri Roman d'Orient e l'Empèri Sassanida. Aprofichant aquela mobilizacion de l'armada romana a l'èst, lei Huns menèron d'incursions dins lei Balcans. Finalament, leis atacas pèrsas foguèron arrestadas e Constantinòble acceptèt d'aumentar lo tribut pagat ai Huns (→ 447).
442 : batut en Sicília per lei Vandals, l'emperaire Valentinian III deguèt li concedir l'estatut de federats en Africa en cambi de l'evacuacion de l'illa.
442 : en Asia Centrala, premier combat entre lei Huns Blancs e lei Sassanidas. Aquel antagonisme anava venir un aspècte fondamentau de la diplomacia locala fins au sègle VI.
447 : aprofichant un tèrratrem que destruguèt una partida dei Muralhas de Constantinòble, lei Huns d'Atila menèron una incursion dins la region de la capitala de l'Empèri Roman d'Orient. I pilhèron un butin important mai lei Romans arrestèron de pagar lo tribut concedit en 443.
v. 450 : apogèu de la poissança de Teotihuacan que teniá probablament una populacion de 150 000 a 250 000 abitants e una superficia urbanizada de 30 km².
451 : incursion dei Huns en Gàllia. Pilhèron lo nòrd de la region mai foguèron arrestats per una coalicion gropant Romans, Francs e Visigòts a la batalha – indecisa – dei Camps Catalaunics. Pasmens, poguèron se retirar amb un butin important car seis adversaris, afeblits per la mòrt dau rèi Teodoric I^èr, organizèron ges de perseguida.
451 : organizacion dau concili de Calcedònia que condamnèt lo nestorianisme e lo monofisisme.
452 : aprofichant la mobilizacion dei fòrças d'Atila en Gàllia e en Itàlia, l'Empèri Roman d'Orient decidèt de menar una incursion violenta còntra son territòri.
453 : mòrt d'Atila. Entraïnèt la fragmentacion politica dei Huns.
457-459 : guèrra civila per la succession dins l'Empèri Sassanida. Per obtenir la victòria, Peroz I^èr s'alièt amb lei Huns Blancs en cambi de la cession de Taliqan (→ 466).
464-471 : periòde de famina en Pèrsia.
466 : captura dau rèi sassanida Peroz I^èr durant una campanha còntra lei Huns Blancs. Foguèt obligat de pagar un recapte important en cambi de sa liberacion (→ 467).
467-469 : guèrra novèla entre Sassanida e Huns Blancs. Peroz I^èr foguèt tornarmai batut e capturat entraïnant una intervencion diplomatica e financiera de Constantinòble per obtenir sa liberacion (→ 471).
471 : tresena captura dau rèi sassanida Peroz I^èr per lei Huns Blancs. Foguèt tornarmai obligat de pagar un important recapte en cambi de sa liberacion (→ 484).
476 : reversament dau darrier emperaire roman d'Occident, Romulus August, per lo cap barbar Odoacre que se proclamèt rèi d'Itàlia. Aquò marquèt la fin de l'Empèri Roman d'Occident.
476 : conquista d'Arle que foguèt pilhada per lei Visigòts. Après aquela destruccion, la vila aguèt de dificultats per retrobar sa poissança anciana e comencèt de declinar au profiech de Marselha (→ 500).
v. 480 : introduccion dau nestorianisme dins la Peninsula Indiana.

484 : campanha novèla dau rèi