Filsafat

Filsafat, falsafah, otabâ filosofi (asal ḍâri oca' Yunani φιλοσοφία, philosophia, artèna "trèsna ḍâ’ kalanḍhepphân"^[1]^[2]) panèka metodologi sè akaji partanya'an umum bân dhâsar, contona partanya'an tentang eksistensi, panalaran, nilai-nilai luhur, akal budi, bân bhâsa.^[3] Istilah panèka kamungkinan lu-ghâllunah ènyataaghi sareng Pythagoras (570 SM– 495 SM). Metoḍe sè èghunaaghi è ḍâlem filsafat tamaso' atanya, diskusi kritikal, dialektik, bân presentasi sistematis.^[4]^[5] Orèng sè ajhâr èlmo filsafat èsebbhut "filsuf" otabâ "filosof", sabâtara sèttong hal sè ahubungan sareng konsep filsafat èsebbhut "filosofis", "filosofis", otabâ "filsafati".

Sacara sajhârâ, filsafat èngghi panèka mencakup ḍâri kabbhi pangataowan.^[6] molaè jhâman filsuf Yunani Kuno akadhi Aristoteles kantos abad ka-19, filsafat alam ècangkop astronomi, kadokteran, bân fisika.^[7] Contona, partanya'an filsafat klasik è antarana: "Ponapa bisa kaangghuy ngataowèh sadhâjâna sèttong-sèttong bân abuktèaghi tong-sèttong ghâpanèka?^[8]^[9]^[10]" "Ponapa sè palèng nyata?" Para filsuf jhughân atanya'aghi partanya'an sè lebbi praktis bân konkret akadhi: "Apa bâḍâ cara sè palèng bhâgus kaangghuy oḍi'?" "Apa lebbi beccè' adhil otabâ ta' adhil (manabi orèng bisa lolos cè’ ghâmpangngah)?^[11] " "ponapah manossa anḍi' karep bebas?^[12] Conto laènna, Prinsip-prinsip Matematika Filosofi Alam Newton è taon 1687 èklasifikasiaghi mènangka buku fisika. È abad ka-19, perkembangan penelitian universitas modern aghâbây profesionalisasi bân spesialisasi filsafat akademik bân èlmo laènna.^[13]^[14] È jhâman modern, pan-bârâmpan panèlitian sè tradisional aropaaghibâgiyân ḍâri filsafat ampon dhâddhi ḍisiplin akademik sè èpèsa, è antarana psikologi, sosiologi, linguistik, bân ekonomi.

Panalèktèghân laèn sè cè’ akaè’èn kalabân seni, èlmo, politik, bân pan-bârâmpan bidang laènna pagghun dhâddhi bâgiyân ḍâri filsafat. Contona, ponapa kaasrèyan (keindahan) objektif otabâ subjektif?^[15]^[16] Ponapah bânnya' metode ilmiah otabâ coma sèttong?^[17] ponapa utopia politik panèka mèmpè sè èpossa’èh pangarepan otabâ namong delusi sè parcoma?^[18]^[19]^[20] Sub-bidang otama filsafat akademik è antarana metafisika (sè èpardhuliaghi ḍâ' sèpat dhâsar realitas bân kabâḍâânnah),^[21] epistemologi (èpardhuliaghi "asal-usul bân lingkup pangataowan [bân] bâtes bân kabhenderrânnah"^[22]), etika, estetika, filsafat politik, logika, filsafat èlmo sajjhârâ bân filsafat bârâ'.

Molaè abad ka-20, para filsuf profesional ampon abherri' kontribusi ḍâ' masyarakat otamana mènangka profesor, peneliti, bân panolès. Namong, bânnya' orèng sè ajhâr filsafat ḍâlem program sarjana otabâ pascasarjana sè aghâbây kontribusi ḍâ' bidang hokom, jurnalisme, politik, aghâma, èlmo, bisnis bân bânnya' kegiatan seni bân hiburan.^[23]

Pangennalan

Oca ' falsafah otabâ filsafat è bhâsa Indonesia panèka oca' serreppan ḍâri Arab: فلسفة , sè jhughân èkala' ḍâri bhâsa Yunani; Φιλοσοφία philosophia . È ḍâlem bhâsa panèka, oca' panèka aropaaghi oca' majemuk, bân asalla ḍâri oca' ( philia = kanca’an, trèsna bân salaènna) bân ( sophia = anḍhep, س** ایرانی ^{[marlo'agi roju'ân][ parlo kutipan ]} , dhâddhi artè dhâsarra panèka "orèng sè senneng ḍâ’ kaanḍhepphân". Oca’ filsafat, sè èkala’ ḍâri bhâsa Bâlândhâ èkennal neng è Indonesia. Bentuk sè kapèng ḍi-budhi panèka lebbi paḍâ sareng sè asli. È ḍâlem bhâsa Inḍonèsia, orèng sè aḍâlemmè filsafat èsebbhut "filsuf".^{[marlo'aghi roju'an]}

Pangataowan

Sacara tradisional, istilah "filsafat" èmaksod ḍâ' bhâdhân (otabâ èbhu) ḍâri kabbhi pangataowan.^[6]^[24] È ḍâlem artè panèka, filsafat kaè’ennah sekken sareng aghâma, matematika, èlmo alam, pendidikan, bân politik. Karya Newton taon 1687 " Prinsip Matematika Filosofi Alam " èklasifikasiaghi è taon 2000-an mènangka buku fisika; Saèerana aghunaaghi istilah "filsafat alam" karana èghunaaghi kaangghuy acangkop ḍisiplin èlmo sè saterrossa èkaè’aghi sareng èlmo akadhi astronomi, kadokteran, bân fisika.^[7]

È jhâman kona klasik, filsafat èbâgi dhâddhi tello' cabang otama:

Filsafat alam ("fisika") panèka pangajhârân tentang dhunnya fisik ( physis, sacara harfiah: alam);
Filsafat moral ("etika") panèka pangajhârân tentang kabecce'an, bhender bân sala, kaasrèyan, kaadhilân bân kabhâgusan ( etos, sacara harfiah: kabiasaan);
Filsafat metafisika ("logika") panèka pangajhârân tentang eksistensi, kausalitas, Ghustè pangèran, logika, bhângon bân objek abstrak laènna ("meta-physika" artena: "apa sè kadhâddhiyân saamponna fisika").^[25]

Pembâgiyân panèka bhunten lajhu namong ampon aobâ. Filsafat alam ampon èbâgi dhâddhi bânnya' èlmo alam, otamana astronomi, fisika, kimia, biologi, bân kosmologi. Filsafat moral ampon ngalahirraghi èlmo-èlmo sosial, namong ghi' tamaso' teori nilai (tamaso' estetika, etika, filsafat politik, bân salaènna). Filsafat metafisika ampon ngalahirragi èlmo-èlmo formal akadhi logika, matematika bân filsafat sains, namong ghi' tamaso' epistemologi, kosmologi bân laènna.

Kamajjhuwân Filosofis

Bânnya' perdebatan filolosofis sè èmolaè è jhâman kona ghi' èperdebataghi kantos samangkèn. Colin McGinn bân laènna ngakowè jhâ' taḍâ' kamajjhuwân filosofis sè èlakoni è interval panèka.^[26] Chalmers bân laènna, è sabhâligghâh, ngabâs kamajjhuwân è ḍâlem filsafat akadhi kamajhuwân è ḍâlem èlmo.^[27] Sabâtara Talbot Brewer aargumen jhâ' "kamajjhuwân" panèka standar sè kalèro kaangghuy anilai aktivitas filosofis.^[28]

Sajjhârânah

È ḍâlem sèttong artè umum, filsafat èkaè’aghi sareng kaanḍhepphân, budâjâ intelektual, bân panyarèyan pangataowan. È ḍâlem hal ka'ḍinto, sadhâjâ budâjâ bân masyarakat sè melek huruf atanya'aghi partanya'an filosofis akadhi "kadhiponapa carana kaulâh sadhâjâ oḍi'" bân "ponapa sèpat dhâsar kanyataan". Konsep filsafat sè jhâu bân ta' apihak saterrossa nemmoaghi panyelidikan rasional ḍâri masalah akadhi realitas, moralitas, bân kaoḍi'ân è sakabbhina paradaban dhunnya.^[29]

Filsafat Bârâ'

Filsafat Barat panèka tradisi filsafat è dhunnya Bârâ' bân asalla ḍâri para pamèkkèr Pra-Socrates sè aktif è Yunani Kuno è abad ka-6 SM. akadhi Thales (c. 624–546 SM) bân Pythagoras (c. 570–495 SM) sè ngalakonè "trèsna sè anḍhep" ( philosophia)^[30] bân èsebbhut jhughân physiologoi (murèd physis, otabâ alam). Socrates panèka filsuf sè cè' pangarona, sè ngoca' jhâ' aba'na ta' anḍi ' hèkmat tapè panèka orèng sè nyarè hèkmat.^[31] Filsafat Bârâ' èbâgi dhâddhi tello' èra: Filsafat kona (Yunani-Romawi), Abad Pertengaaan (Eropa Kristen), bân filsafat modern.

Jhâman kona èdominasi sareng pangajhârân filsafat Yunani sè kalowar ḍâri pan-bârâmpan morèd Socrates, akadhi Plato sè maddhek Akademi Platonis. Plato panèka sala sèttong pamèkkèr neng Yunani sè palèng anḍik pangaro è sakabbhina pamèkkèran bârâ’.^[32] Aristoteles, morèddhâ Plato jhughân cè' pangarona, èpon maddhek Sakola'an Peripatetik. Tradisi laènna tamaso' Sinisme, Stoikisme, Skeptisisme Yunani bân

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]