Gumbu
AR |
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese |

In Gumbu (o ascì scritu gunbu) u l'è l'impiantu ch'u se duve(r)a pe' franze e u(r)ìve pe' fâghe l'ö(r)iu. Di antighi gumbi da tradisiùn in genere u ghe n'è de dui tipi, a segunda de cumme i funsiunan[1]: i ponen êsse a sangue, se asiunài dae bestie (cumme in bö o in mü) o senù a àiva, se a mö(r)a a gi(r)a pe'a forsa d'in riàn ch'u ghe scûre d'ataccu.
U(r)igine du nòmme
[modìfica | modìfica wikitèsto]U termine gumbu u l'è pe'u ciü tipicu du punènte lìgü(r)e e u se(r)eva difüsu a partì dau latìn de l'Etài de Mezzu, dund'u termine Gombus o Gumbus u vuxeva propiu indicà u "postu dund'u se fa l'ö(r)iu".[2] Cumme pruveniènsa, ancù ciü in derê, podâse ch'u ne vegne dau grêgu κύμβος, se(r)eva a dì "basìn" o "cuppa".[3]
A spiegâne a mutivasiùn u l'è ascì l'üsu ch'u se ne fa inte serte va(r)ietài de l'estremu punènte, a indicà intu specificu numma a vasca dund'a gi(r)a a mö(r)a[4], mèntre che a strutü(r)a tütta a pie(r)eva u nòmme de defissiu.[5]
U termine latìn u l'è stàu registràu ascì inte di antighi papêi, de lungu cu'u mèximu sènsu. U ghe n'è in esèmpiu inti antighi statüi d'Arbenga (1288), ch'u gh'è dedicàu in intregu capitulu[6], inte quelli de Diàn (1363) o fina inte 'na divixùn fâ du 1476 tra i cònti de Vintimìa Ottone e Guarnerio.[2]
Ste mensciùi i fan pröva de cumme a pa(r)òlla in u(r)igine a fusse bèn spansa inte stu terito(r)iu, e che au dì d'ancöi a se mantegne inte parlàe ligü(r)i du punènte e du sèntru punènte (difüsu mascimamènte fin a Rensàn).[7]
Strutü(r)a
[modìfica | modìfica wikitèsto]De seguitu e parte ch'i cumpunen in gumbu da tradisiùn[8]:
- A mö(r)a: a l'è a grossa röa de prìa ch'a l'è fâ gi(r)â da 'na béstia (i axi o senù i böi, de rài(r)u i cavalli) de mòddu da franze e u(r)ie. A mö(r)a a g'ha cumme fundu ina lastra de prìa riunda, u giassu, de suvènte cu'in surcu, ch'u l'è dund'a se remba a röa. A fà da pernu aa mö(r)a u l'è l'asse, palu de legnu drìtu ch'u se tröva intu mezzu du giassu, mèntre u muvimèntu u l'è trasmessu daa büsciu(r)a, in palu trasversu ch'u se ghe mette a incastru. In âtu l'asse u finìsce cu'a röa dentâ, tra a mö(r)a e sta lì u se che cianta in âtru toccu de legnu de traversu, a stanga. Daa fin da stanga, in âtu cu'in ba(r)ansìn, e daa fin da büsciu(r)a, da bassu, i parten e ti(r)ele, ch'u se ghe ligava e bestie.
- A pressa, a serve doppu che e u(r)ive e sun passàe sutta aa mö(r)a, u se furma a pasta d'u(r)ive, ch'a l'è se mette inti spurtìn, dischi de fibra pugiài in sci bancassa e sciacài daa culonna. Sta lì a finìsce cu'u bancottu, in toccu de legnu cianellu ch'u vegne a tucà i spurtìn. A pressa a funsiuna cumme in torciu e, in âtu, e culonne i sun fissàe au nuxottu, sbara de legnu urizuntâle, ch'u gh'è fissàu e culonne, che in âtu sun scaelàe cumme ina via.
Sto(r)ia
[modìfica | modìfica wikitèsto]- U giassu du veju torciu, scavi da Villa de Va(r)ignàn
- In torciu "aa zenese", disegnu du seculu XVI
- Bartolomeo Gandolfi, in gumbu da ö(r)iu au Portu, ilustrasiùn du 1793
Zà inte l'epuca rumâna u se sa ch'u gh'é(r)a cumme di mü(r)ìn, ch'i funsiunavan cu'u travaju de bestie o, intu câxu de punisiùi curporee, ascì di scciavi.[9] Numma int'in secundu mumèntu u l'è nasciüu di mü(r)ìn a àiva o a vèntu, e pe' sta mutivasiùn, armenu int'in primmu tèmpu, i gumbi prupiamènte dìti i l'é(r)an impa(r)entài cu'i mu(r)ìn.
Ün'antìga testimuniansa d'in torciu da ö(r)iu de l'Etài Clàscica u l'è vegnüu fö(r)a dai scavi da Villa Rumâna de Va(r)ignàn, a Purtuvene(r)e e i se(r)evan i resti de 'n impiantu du I seculu a.C. intu rispèttu du tratàu De Agricultura, scrìtu dau Catùn. Difatti l'impianti de l'epuca i mustravan ina primma mö(r)a da spremme e u(r)ìve, che aa fin da passâ u ne vegnìva fö(r)a 'na pasta d'u(r)ive, ch'a finiva ancù sciacâ tra i dui torci e u se furmava 'na pilla cu'a pasta d'u(r)ìve alternâ cun di dischi de fibre. U prucessu ducca u se semejava du tüttu a quellu mudernu.[10]
U setû de l'ö(r)iu u l'ha cuntinuàu intu tèmpu, cu'ina bòna difuxùn di gumbi, tostu inte tüttu u Punènte e a tecnica ch'a s'è tramandâ grassie au travaju di artigiài.
Intu Punènte lìgü(r)e u primmu esèmpiu de mensciùn de 'na strutü(r)a du genere inte l'Etài de Mezzu a gh'è stâ int'in attu firmàu ai 28 de dixèmbre du 1205, ch'u vegghe u pagamèntu d'in ligàu e u passaggiu fra Bonaventura Marzano di Ardizzone e l'abâte de San Stêva da prupietài d'in fundu in Villaregia, dundu'u se sà ch'u gh'é(r)a in mü(r)ìn da ö(r)iu ch'u funsiunava pe' mezzu de 'na nö(r)ia.[9]
Tèmpu di fransexi, intu terito(r)iu du Dipartimèntu de Muntenötte u se ne cuntava inte tüttu 280, ma cumme scrìtu dau prefettu Chabrol inta sò statistica, u nüme(r)u u l'é(r)a fassile ch'u cangiasse a segunda du besögnu ch'u ghe n'é(r)a, o pe' speculasiùn, vistu ch'u l'é(r)a bèn puscibile a quelli tèmpi ti(r)âne sciü in növu.[1] Fòscia ascì pe' sta mutivasiun serti gumbai(r)öi i nu duxevan avêghe 'n bòn nòmme, tantu da guagnâse de suvènte u tìtulu de "laddri unci", cumme u capitava intu paìse de Villanöva.[3]
Nòtte
[modìfica | modìfica wikitèsto]- 1 2 (IT) Gilbert Chabrol de Volvic, V. Industria, regno vegetale, Frantoi da olive, in Giovanni Assereto, Statistica delle province di Savona, di Oneglia, di Acqui e parte della provincia di Mondovì che formavano il Dipartimento di Montenotte, II, Savuna, Cumün de Savuna, 1994, pp. 292-293.
- 1 2 Noberasco, 1997, XVIII. Mulini da grano, "gombi" da olio, "paperiere" e "martinetti", Premessa, p.165, nòtta 1
- 1 2 (LIJ, IT) Carlo Bartolomeo Usanna, Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga, Inpêia, Amedeo, 2000, p. 127.
- ↑ (IT) AA.VV., Popolazione e territorio di Soldano nel secolo XVI (PDF), in Fausto Amalberti, Il catasto della magnifica comunità di Ventimiglia. Famiglie proprietà e territorio (1545-1554), p. 228. URL consultòu o 20 agòsto 2026.
- ↑ (LIJ, IT) Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano, in sce soudan.it. URL consultòu o 20 agòsto 2026.
- ↑ Costa Restagno, 1995, [40] De gumbis sive oleariis, p. 73
- ↑ (LIJ, IT) AA.VV., Vocabolario delle parlate liguri, II. D-M, Zena, Consulta Ligure, 1987, p. 94.
- ↑ (LIJ, IT) Angelo Gastaldi, In tu gumbu, in Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese, I. A-M, Arbénga, Tipolitografia F.lli Stalla, 2009, p. 397.
- 1 2 (IT) Frantoi, in sce cultura-barocca.com. URL consultòu o 20 agòsto 2026.
- ↑ (IT) Il frantoio, in sce villaromanavarignano.cultura.gov.it. URL consultòu o 20 agòsto 2026.
Bibliugrafìa
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (IT) Franco Noberasco e Enrico Zunino, Storia di Cisano borgo in val Neva, Arbenga, Comune di Cisano sul Neva, 1997.
- (IT) Josepha Costa Restagno, Gli Statuti di Albenga del 1288, Zena, Società Ligure di Storia Patria, 1995.
Âtri prugetti
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Gumbu
| Contròllo de outoritæ | LCCN (EN) sh85094622 · BNE (ES) XX553679 (data) |
|---|