Afrîka

Afrîka Africa
Parzemîn geographic location herêm
0°00′00″Bk 15°00′00″Rh
Pêk tê ji	Afrîkaya Bakur Central Africa West Africa Southern Africa East Africa
Rûerd	29.648.481 km²
Nifûs	1.549.862.036 (2025)
Saet	UTC-1 UTC+0 UTC+1 UTC+2 UTC+3 UTC+4
biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre

Afrîka (bi navê Efrîqa jî hatiye binavkirin, bi latînî: Africa), piştî Asyayê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya cîhanê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e. Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê Okyanûsyayê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyar vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nava wan de erdnîgarî, avhewa, eşîrtî, kolonyalîzm, Şerê Sar, neokolonyalîzm, nebûna demokrasiyê û gendelî hene. Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazareke aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi Deryaya Navîn, li aliyê bakurê rojhilat bi Bejahiya Suezê û Deryaya Sor, li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê Okyanûsa Hindî û li aliyê rojava jî ji aliyê Okyanûsa Atlantîkê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar Malta û Sîsîlya, ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. Cezayîr ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û Nîjerya jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina Yekîtiya Afrîkayê ku navenda wê li Addis Ababayê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe. Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji Sahraya Rojava, Cezayîr û Misir serê bakurê Morîtanyayê û tevahiya herêmên Fasê, Ceuta, Melilla û Tûnis li jor, li ser Kelûya Kêvjalê, li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê Namîbya, başûrê Botswana, beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên Lesotho û Eswatînî û herêmên başûr ên Mozambîkê û Madagaskarê li jêr, li Kelûya Karê, li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene. Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.

Etîmolojî

Navê Afri navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împeratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:

• Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
• Isidore ji Seville di Etymologiae XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî".
• Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be.
• Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".
• Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."

Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş.

Dîrok

Pêşdîrok

Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve

Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal b.z. hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên b.z.) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên b.z.) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin. Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 b.z. de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê b.z. herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê b.z., ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê b.z. pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê b.z. de kesên ku bi zimanê nîjerokongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê b.z. veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên b.z. belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Hezarsala 4ê b.z. – Sedsala 6ê p.z.

Bakurê rojhilatê Afrîkayê

Li dora salên 3150 b.z. heta 30 b.z. nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide

Ji sala 3500ê b.z. pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê b.z. Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê b.z. de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê b.z. de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê b.z. de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê b.z. de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê b.z. de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê b.z. de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê b.z. de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina Xanedana ptolemeyiyan a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

Qiloçê Afrîkayê

Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin

Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.

Şivanên koçber li Somalyaya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê p.z. de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

Bakurê rojavayê Afrîkayê

Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê p.z. de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.

Afrîkaya Rojava

Nexşeya Împeratoriya Ganayê

Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê b.z. dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.

Ber bi dawiya sedsala 3ê p.z. ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.

Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr

Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê b.z. û 3000ê b.z. de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê b.z. de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê b.z. de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navendî re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê b.z. de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê p.z. de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de

Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê

Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tûnisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

Afrîkaya Rojava

Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

Afrîkaya Navendî

Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

Rojhilat û başûrê Afrîkayê

Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê p.z. de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê.

Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de

Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

Têkoşînên serxwebûnê

Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê

Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tûnis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

Afrîkaya piştî kolonyalîzmê

Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Rojbendî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

• 
  Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
• 
  Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)
       Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)     Şerên biçûk/pevçûn     Şerên din
• 
  Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê

Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

Erdnîgarî

Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê

Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tûnisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15" başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Ji xala herî bakur, Ras ben Sakka li Tûnisê (37°21' Bakur), heta xala herî başûr, pozikê Agulhasaya li Afrîkaya Başûr (34°51'15" başûr) bi qasê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22" W) ji Ras Hafunê (51°27'52" E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.

Plaqeya Afrîkayê

Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê.

Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya The Blue Marble ku ji Heyvê ve tê dîtin

Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

Avhewa

Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.

Guherîna avhewayê

Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)

Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

Ekolojî û biyocûre

Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê

Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.

Fauna

Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên "daristanî" ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

Pirsgirêkên jîngehî

Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

Polîtîka

Yekîtiya Afrîkayê

Alaya Yekitiya Afrîkayê

Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.

Nakokiyên sînorî

Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye. Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin. Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene. Şerên rizgariya neteweyî jî pir caran di warê îdeolojîk de karekterek marksîst, marksîst-lenînîst an jî maoîst wergirtine ku serxwebûna neteweyên afrîkî bi gotinên marksîst dihat bilindkirin. Nimûneyên destpêkê tevgera çekdarî ya yekîtiya Gîgelên Kamerûnê ye ku li dijî kolonyalîzma fransî bi serhildaneke marksîst-lenînîst û piştre jî serhildanên tevgerên wekê marksîst-lenînîst li Kongoyê (serhildana Simba) pêk hatine. Che Guevara beşdarê serhildana paşîn bûye û di sala 1967an de diyar kiriye ku Afrîka ji bo şoreşê ne amade ye. Tevî vê yekê li Zanzibarê berê û piştê yekbûna bi Tanzanyayê re, formên sosyalîzmê belav bûne. Li Sûdanê di bin rêveberiya Gaafar Nimeiry de, li Somalî di bin rêveberiya Siad Barre, li Etîyopyayê di bin rêveberiya Dergue û Mengistu Haile Mariam de, li Kongo Brazzaville di bin rêveberiyên cihêreng de ji salên 1960an û pê ve, di nav de Denis Sassou-Nguesso hebû, li Benînê di bin rêveberiya Mathieu Kerekou de, li Seychelles û Moşeel li Fransayê, li Albert Reîza, li Fransa-Guinea-Bissau, beriya şoreşa qerenfîlê ya Portûgalê ya sala 1974an, marksîzm-lenînîzm populer bû. Heta piştê sala 1990î jî, hinek mînakên marksîzma leşkerî hene, wek mînak milîsek ku ji aliyê Ernest Wamba-dia-Wamba ve di salên 1990î de li Rojhilatê Kongoyê hatiye damezrandin.

Welatên Afrîkayê

• Afrîkaya Başûr
• Angola
• Bênîn
• Botswana
• Burkîna Faso
• Bûrûndî
• Cezayir
• Cîbûtî
• Çad
• Erîtrea
• Etiyopya
• Gabon
• Gambiya
• Gana
• Gînê
• Gînê-Bissau
• Gînêya Rojbendî
• Hebeşîstan
• Kamerûn
• Kenya
• Komara Afrîkaya Navend
• Komara Kongoyê
• Komara Demokratîk a Kongoyê
• Komor
• Lesoto
• Lîberya
• Lîbya
• Malawî
• Malî
• Maroko
• Misir
• Madagaskar
• Morîtanya
• Mozambîk
• Namîbya
• Nîjer
• Nîjerya
• Peravê Diranfîl
• Rwanda
• Sahraya Rojava
• Senegal
• Sierra Leone
• Somalya
• Sûdan
• Swazîlenda
• Tanzanya
• Togo
• Tûnis
• Ûganda
• Zambiya
• Zîmbabwe
• Sûdana Başûr

Aborî

Di sala 2023an de Welatên Afrîkayê li gorî GDP (PPP) serê kesî

Her çend çavkaniyên xwezayî yên dewlemend ên parzemînê hebin jî, Afrîka wekê parzemîna herî xizan û wekê parzemîna herî kêm pêşketî ya cîhanê dimîne (ji xeynî Antarktîkayê) ku ev encama gelek sedeman e ku di nav de hikûmetên gendel ên ku gelek caran binpêkirinên mafên mirovan ên jidil kirine, plansaziya navendî ya têkçûyî, asta bilind a nexwendinê, xwebaweriya nizm, nebûna gihîştina sermayeya biyanî, mîrata kolonyalîzmê, bazirganiya koleyan, Şerê Sar û pevçûnên eşîrî û leşkerî yên pir caran (ji şerê gerîla bigire heya komkujiyan) hene. GDPya giştî ya nomînal a parzemînê li paş GDPya çend welatên takekesî dimîne ku di nav wan de Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Hindistan û Fransa hene. Li gorî rapora Geşepêdana Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya 2003an, 24 welatên di rêzên jêrîn de (ji 151an heta 175an) hemî welatên afrîkî bûn.

Xizanî, rêjeya nexwendinê, kêmbûna xwarinê, dabînkirina avê û kanalîzasyona nebaş û tenduristiya xirab bandorê li girseyên mezin ên mirovan kiriye. Banka Cîhanî ya 2008an texmîn dike ku ji %81ê nifûsa Afrîkaya Başûrê Sahrayê di sala 2005an de rojane bi 2,50 dolarên amerîkî dijîn. Afrîkaya Jêr-Sahrayê di kêmkirina xizaniyê de herêma herî ne serketî ya cîhanê ye ku di sala 1981ê de nêzîkê ji %50yê nifûsê (200 milyon kes) di xizaniyê de dijiyan ku ev rêje di sala 1996an de gihîştiye ji %58an û piştre jî ev rêje di sala 2005an de daketiye rêjeya ji %50yan (380 milyon kes). Hatiye texmînkirin ku kesek xizan ê navînî li başûrê Sahrayê bi tenê bi 70 sentê di rojê de dijî û di sala 2003an de ji sala 1973an xizantir bûye ku ev yek nîşan dide ku li hinek deveran xizanî zêde dibe. Hinek ji wan ji ber bernameyên lîberalîzasyona aborî yên neserketî ne ku ji aliyê pargîdanî û hikûmetên biyanî ve têne rêvebirin lê lêkolînên din xizaniya li parzemînê polîtîkayên xirab ên hikûmetên navxweyî destnîşan dikin.

Krîza deynê ya dawî ya sala 2005an bi alîkariya nexşeya welatên xizan ên bi deynên giran hatiye çareserkirin ku di encamê de hinek bandorên erênî û neyînî li ser aboriya Afrîkayê çêbûne. Nêzîkê 10 sal piştê çareserkirina krîza deynê ya sala 2005ê li Afrîkaya Başûrê Sehrayê, Zambiya dîsa ketiye nav deynan. Sedemeke biçûk kêmbûna bihayên sifir di sala 2011an de bû lê sedema herî mezin ev bû ku gelek ji pereyên ku Zambiya deyn kiribûn ji aliyê elîtan ve hatine xerckirin an jî ji xwe re hildane.

Ji sala 1995an heta 2005an, rêjeya mezinbûna aborî ya Afrîkayê zêde bûye ku di sala 2005an de bi navînî bi rêyeya ji %5 aboriya parzemînê zêde bûye. Hinek welatan rêjeyên mezin bûna bilindtir dîtine ku di nav van welatan de Angola, Sûdan û Gîneya Rojbendî hebû ku hemiyan hilberîna petrolê zêde kiribûn.

Hatiye texmînkirin ku parzemîn ji %90ê kobaltê, ji %90ê platînê, ji %50ê zêrê, ji %98ê kromê, ji %70ê tantalîtê, ji %64ê manganezê û sêyeka uranyûma cîhanê vedihewîne. Li Komara Demokratîk a Kongoyê ji sedê 70ê koltanê cîhanê heye ku mîneralek e ku di hilberîna kapasîtorên tantalumê ji bo amûrên elektronîkî yên wekê telefonên mobîl tê bikar anîn. Her wiha Komara Demokratîk a Kongoyê xwediyê zêdetirî ji %30 ji rezervên elmasa cîhanê ye. Gîne mezintirîn hinardekarê boksîta cîhanê ye. Ji ber ku mezinbûna li Afrîkayê bi giranî ji aliyê xizmetguzariyê ve hatiye ajotin, ne ji aliyê pîşesazî an çandiniyê ve, ew mezinbûnek bê kar û bêyî kêmkirina asta hejariyê bû. Di heman demê de krîza ewlehiya xwarinê ya sala 2008an (ku piştî krîza darayî ya cîhanî pêk hat) 100 milyon kes xistiye nav bêewlehiya xwarinê. Di sala 2024an de nêzîkê 307 milyon kes neçar mane bi xwarina kêm jiyana xwe berdewam bikin (ji 46% ji tevahîya cîhanê) ku ev hejmar ji sala 2023an vir ve 10 milyon kes û ji sala 2022an vir ve 34 milyon kes zêde bûye.

Çîn bi welatên afrîkî re têkiliyên xwe her ku diçe xurttir dike û şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Afrîkayê ye. Di sala 2007an de, pargîndaniyên çînî bi tevahî bi qasê 1 milyar dolarê amerîkî li Afrîkayê veberhênan kirine.

Lêkolîneke Zanîngeha Harvardê bi serokatiya profesor Calestous Juma hatiye kirin, nîşan dide ku Afrîka dikare bi veguherîna ji parzemîneke derhanîn ber bi parzemîneke xweser ê ku dikare têra xwe bike. "Çandiniya Afrîkayê li ser xaçerêyekê ye; em gihîştine dawiya sedsalek polîtîkayên ku ji bo hinardekirina hêmanên xav û derhanîna xwarinê ji Afrîkayê sûd werdigirtin. Afrîka dest pê dike ku balê bikişîne ser nûjeniya çandiniyê wekê hêza xwe ya nû ji bo bazirganî û aramiya herêmî."

Demografî

Komên etnîkî

Giraniya nifûsa li Afrîkayê (li serê her km² yê)

Ji ber ku serdemeke dirêj e ku mirov parzemînê dijîn parzemîna Afrîkayê ji aliyê antropologan wekê parzemîna herî cihêreng a genetîkî hatiye destnîşankirin. Di nav 40 salên dawî de nifûs bi awayekê bi lez zêde bûye û ji ber vê yekê nifûsa parzemînê nifûseke ciwan e ku hinek eyaletên parzemînê zêdetirê ji nîvê nifûsa van eyaletan di bin temenê 25 salî de ne. Bi zêdebûna nifûsa salên dawî nifûsa parzemînê ji 229 milyonan (1950) di sala 1990an de gihîştiye 630 milyonan. Ji sala 2021ê vir ve nifûsa parzemînê bi qasê 1 milyar 394 milyon hatiye texmînkirin. Hêjmara giştî ya nifûsa Afrîkayê ji parzemînên din pir nû ye ku di salên 1990î de nifûsa parzemînê ji Ewropayê derbas bûye û di heman demê de li dora salên 2000î de jî ji nifûsa parzemîna Amerîkayê jî derbas bûye. Ev zêdebûna hejmara zarokên ku li Afrîkayê li gorî cîhanê ji dayik dibin tê çaverêkirin ku di sala 2050an de bigihîje nêzîkî ji %37. Di salên 1990î de ji %16ê jidayikbûnên cîhanê li Afrîkaya Başûrê Sehrayê pêk dihatin.

Rêjeya giştî ya jidayîkbûna zarokan (serê jinê) ji bo Afrîkaya Başûrê Sehrayê di sala 2018an de 4,7 bû ku di cîhanê de rêjeya herî bilind bû. Hemî welatên li Afrîkaya Başûrê Sehrayê di sala 2019an de rêjeyên jidayikbûnê ji asta cihgirtinê bilindtir bûn û ji sedê 27,1ê jidayîkbûnên zindî yên cîhanê pêk tînin. Di sala 2021ê de, ji sedê 29ê jidayikbûnên cîhanî li Afrîkaya başûrê Sehrayê pêk hatiye.

Axêverên zimanên bantûyî (ku şaxeke ji malbata zimanên nîjer-kongo ye) li başûr, navîn û başûrê rojhilatê Afrîkayê berbelav in. Gelên ku bi zimanê bantûyî diaxivin ji Sahelê gav bi gav li piraniya Afrîkaya başûrê Sahrayê belav bûne. Di heman demê de çend komên nîlotîk li Sûdana Başûr û Afrîkaya Rojhilat hene ku di nav wan de gelên swahîlî yên tevlihev ên li peravên Swahîlî û çend gelên xwemaliyên wekê xoîsan û pîgmî gelên mayî li başûr û li navenda Afrîkayê hene. Axêverên zimanên bantûyî li Gabon û Gîneya Ekvatorî serdest in û li hinek deverên başûrê Kamerûnê têne dîtin. Li Çola Kelaharî yê, gelên cuda yên wekê bûşmen (her weha "san" ku bi khoekhoe re nêzîk in lê ji wan cuda ne) demek dirêj e ku hene. San ji aliyê fîzîkî ve ji Afrîkîyên din cuda ne û gelê xwemaliyên başûrê Afrîkayê ne. Pîgmeyên berê, xelkekî di beriya bantûyiyên xwemaliyên Afrîkaya Navendî de ne.

Her çend hinek komên axêver ên nîlo-seharanî û afroasyatîk jî hebin jî gelên Afrîkaya Rojava bi piranî bi zimanên nîjerokongo diaxivin ku bi piranî ji şaxên nîjerokongo yên ne-bantûyî ne. Komên nîjadî yên ku bi zimanên nîjerokongoyî diaxivin komên ku bi zimanên wekê yorubayî, îgboyî, fulanî, akanî û wolofî diaxivin, komên herî mezin û komên herî bi bandor bûn. Li Sehraya navendî, komên mandînkayî an mandeyî komên herî giring in. Komên ku bi zimanê çadî diaxivin, tevî hausayiyan, li deverên bakurtir ên herêma herî nêzîkî Sehrayê hatine dîtin. Civakên nîloseharayî yên wekê songhayî, kanûrî û zarmayî li rojhilatê Afrîkaya Rojava têne dîtin.

Gelên Afrîkaya Bakur ji sê komên xwemaliyên sereke yên wekê berberî li bakurê rojava, misirî li bakurê rojhilat û gelên ku bi zimanê nîloseharayî diaxivin li rojhilat pêk tên. Erebên ku di sedsala 7an de hatin, zimanê erebî û baweriya îslamê anîne Afrîkaya Bakur. Fenîkîyên semîtîk (kesên ku Kartacayê damezrandine) û hîksos, alanên hind û îranî, yewnanên hind û ewropî, romayî û vandal jî li Afrîkaya Bakur bi cih bûne. Di sedsala 21ê de, civakên berberî yên giring li Maroko û Cezayîrê mane û di heman demê de axaftvanên berberî li hinek herêmên Tûnis û Lîbyayê jî hene. Tuaregên ku bi zimanê berberî diaxivin û gelên din ên ku pir caran koçer in, niştecihên sereke yên hundirê Sahraya Afrîkaya Bakur in. Her çend li her du herêman çanda erebî û zimanê erebî serdest be jî li Morîtanyayê, li bakur civatek berberî ya piçûk heye ku hema bêje tune bûye û li başûr jî gelên ku bi zimanê nîjerokongo diaxivin hene. Li Sûdanê, her çend çanda erebî û zimanê erebî serdest be jî, dever bi piranî ji aliyê komên ku di destpêkê de bi zimanê nîloseharayî diaxivîn ve hatiye cihwarî kirin ku di nav wan de komên etnîkî yên wekê nûbî, fûrî, masalîtî û zaghawayî hene ku di nav sedsalan de bi koçberên ji nîvgirava erebî re bi awayên cûrbecûr tevlihev bûne. Her wiha civakên piçûk ên koçerên beja yên ku bi zimanê afroasyatîk diaxivin li Misir û Sûdanê têne dîtin.

Di dema ku Oromo û Somalî bi zimanên ji şaxê kûşitî ya afroasyatîk diaxivin, li Kevana Afrîkayê hinek komên etiyopyayî û erîtreyî (mîna amhara û tîgrayan ku bi hev re wekê habesha têne zanîn) bi zimanên ji şaxê semîtîk ên malbata zimanên afroasyatîk diaxivin.

Berê tevgerên dekolonîzasyona piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, ewropî li her deverê Afrîkayê xwe radest kiribûn. Dekolonîzasyon di salên 1960î û di salên 1970î de pir caran bûye sedema koçberiya girseyî ya niştecihên spî ku bi taybetî ev koçberî ber bi Cezayîr û Maroko, (1,6 milyon pieds-noir koçberê Afrîkaya Bakur bûne) Kenya, Kongo, Rodesya, Mozambîk û ber bi Angolayê ve çêbûne. Di navbera salên 1975 û 1977an de tenê zêdetirî milyonek kolonyalîst vegeriyane Portûgalê. Lêbelê afrîkîyên spî li gelek dewletên afrîkî, nemaze li Zimbabwe, Namibya, Réunion û Afrîkaya Başûr wekê kêmneteweyeke girîng dimînin. Welatê ku nifûsa spî ya herî mezin a Afrîkayê lê heye Afrîkaya Başûr e. Diyasporayên holendî û brîtanî, civakên herî mezin ên parzemîna Afrîkayê ne ku bi eslê xwe ewropî ne.

Kolonyalîzma ewropî komên mezin ji asyayiyan, bi taybetî ji asyayiyên başûr, anîne cihê koloniyên brîtanî. Civakên mezin ên hindî li Afrîkaya Başûr têne dîtin û civakên biçûktir jî li Kenya, Tanzanya û li hinek welatên din ên başûr û başûrê rojhilatê Afrîkayê hene. Her çiqas gelek ji wan ji wî demê ve vegeriyane, giravên li Okyanûsa Hindî bi piranî ji aliyê mirovên ku bi eslê xwe asyayî ne hatiye cihwarî kirin ku pir caran bi afrîkî û ewropiyan re tevlihev in, civaka mezin a hindî li Ûgandayê di sala 1972an de ji aliyê Îdî Amîn ve hatiye derxistin. Gelên Madagaskarên gelekî awisturyayî ne lê gelên li peravê bi gelemperî bi eslê xwe bantûyî, ereb, hindî û ewropî ne. Bav û kalên malayî û hindî pêkhateyên Pozikê Koloredsê ne (gelên ku eslê xwe ji du an bêtir nijad û parzemînan digirin).

Dîn

Nexşeya Afrîkayê ku belavbûna dîn ên li Afrîkayê nîşan dide

Her çiqas afrîkî baweriyên cûrbicûr ên dînan qebûl bikin jî, piraniya mirovan rêzê li dînên afrîkî an jî rêzê li beşên wan digirin. Lêbelê di giştpirsî yên (anket) fermî an jî di hêjmara nifûsê de, piraniya mirovan xwe girêdayê dînên sereke yên ku ji derveyî parzemînê hatine ku bi piranî bi rêya kolonyalîzmê, hatiye parzemînê, diyar kirine. Çend sedem ji bo vê yekê hene. Sedema sereke jî fikra kolonyalîst e ku bawerî û pratîkên dînî yên afrîkî têrê nakin. Ji ber ku ew pir caran mijareke hesas in ji bo hikûmetên bi nifûsên dînî yên tevlihev, zehmet e ku mirov bigihîje statîstîkên baweriyên dînî û statîstîkên li ser girêdana dînî. Li gorî ensîklopediya cîhanê, îslam û xiristiyanî du dîn ên herî mezin in. Îslam li gelek welatên Bakurê Afrîkayê ku li Cezayîrê ji %99ê nifûsa welat ji misilmanan pêk hatiye û îslam li Afrîkaya Bakur dînê herî berfireh û dînê fermî yê dewletan e. Piraniya xelkê li Afrîkaya Başûr, başûrê rojhilat Afrîkayê û Afrîkaya Navendî û her weha li beşek girîng a Qiloçê Afrîkayê û Afrîkaya Rojava, xwe wekê xiristiyan nas dikin. Xiristiyanên qiptî li Misirê kêmneteweyeke giring pêk tînin û dêra ortodoks a Etiyopyayê dêra herî mezin a Etiyopyayê ye ku bi qasê 36 milyon û 51 milyon bawermendên dêrê hene. Li gorî ensîklopediya Britannicayê ji %45ê nifûsa parzemînê xiristiyan, ji %40 misilman û ji %10 ji nifûsa parzemînê dîn ên kevneşopî dişopînin. Hejmareke kêm ji afrîkîyan hindû, budîst, konfuçyusîst, bahaî, an cihû ne û komeke biçûk jî bê bawer in.

Ziman

Nexşeya malbatên zimanên li Afrîkayê

Li gorî piraniya texmînan, li Afrîkayê zêdetirî hezar ziman (UNESCO texmîn kiriye ku dora du hezar e) hene ku ji aliyê kom û gelên cihêreng ve tê axavtin. Her çend hinek ji van zimanan bi koka xwe ewropî an asyayî bin jî piraniya zimanan bi koka xwe afrîkî ne. Ji ber vê yekê Afrîka parzemîna herî pirzimanî ya cîhanê ye û gelek kom hene ku bi gelek zimanên afrîkî û her wiha yek an çend zimanên ewropî bi awayekî rewan diaxivin.

Çar malbatên zimanî yên sereke yên xwemaliyên Afrîkayê wiha ne:

• Zimanên afroasyatîk malbateke zimanî ye ku ji 240 zimanan pêk hatiye û ji aliyê 285 milyon kesan ve tê axavtin û li seranserê Qiloçê Afrîkayê, Afrîkaya Bakur, Sahelê û başûrê rojavayê Asyayê belav bûye.
• Zimanên nîlosaharî yek ji malbata zimanan e ku ji çend malbatên têkildar pêk hatiye ku ji aliyê 30 mîlyon kesan ve bi qasê 100 şaxên zimanî tê axavtin. Zimanên nîlosaharî ji aliyê komên etnîkî ve li Çad, Etiyopya, Kenya, Nîjerya, Sûdan, Sûdana Başûr, Uganda û li bakurê Tanzanyayê tê axavtin.
• Malbata zimanî ya nîjerokongo yek ji malbatên zimanên li Afrîkayê ye ku li piraniya Afrîkaya başûrê Sahrayê tê axavtin. Ev malbata zimanên nîjerokongo ji aliyê hejmara zimanan ve, malbata herî mezin ê li Afrîkayê ye û dibe ku yek ji malbata zimanî ya herî mezin ê cîhanê be.
• Zimanên xoîsan komeke zimanî ye ku ji sê malbatên ku ji hev dûr in û ji du zimanên îzolekirî pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî pêncî zimanan pêk tê. Ev kom bi giranî li başûrê Afrîkayê ji aliyê nêzîkê 400.000 kesan ve tê axavtin. Gelek ji zimanên xoîsanî di bin xetereya nemanê de ne. Gelên xoyî û sanî wekê gelên resen ên vê beşa zimanê hatine hesab kirin.

Her çiqas çend welatan zimanên xwemalî (welatên wekê Swahîlî, Yoruba, Igbo û Hausa) bi qanûnî nas kiribin jî piştê bidawîhatina kolonyalîzmê, hema hema hemî welatan zimanên fermî yên ku ji derveyî parzemînê derketine pejirandine. Li gelek welatan, îngilîzî û fransî ji bo ragihandinê di warên giştî de wekê zimanê hikûmetê, bazirganiyê, perwerde û wekê zimanê medyayê têne bikar anîn. Zimanê erebî, portûgalî, afrîkansî û zimanê spanî mînakên zimanan in ku bi koka xwe ji derveyî Afrîkayê ne û di îro de ji aliyê milyonan afrîkîyan ve, hem di warên giştî û hem jî di warên taybet de têne bikar anîn. Ji ber ku ew berê di bin parastina Almanyayê de bû, li Namibyayê zimanê almanî tê axavtin. Bi kêmanî ji pênc kesan yek ê ji afrîkîyan bi zimanên kolonyalîstên berê diaxivin. Di heman demê de di salên dawî de hinek welat difikirin ku zimanên xwe yên fermî yên kolonyal ên berê ji holê rakin ku di nav van welatan de welatên wekê Malî, Burkina Faso û Nîjer hene ku di salên 2020an de zimanê fransî ku zimanê fermî yê berê bû bidawî kirine û zimanên xwemalî li wekê zimanê fermî bikar anîne û bi vê yekê re de navên kolanên kolonyal jî guhertine.

Çand

Afrîka bi gelek çandên etnîkî dabeş bûye. Vejînkirina çandî aliyek yekgirtî yê avakirina neteweyê piştî serxwebûnê pêk hatiye ku bi naskirina pêwîstiya bikaranîna çavkaniyên çandî yên ji bo dewlemendkirina pêvajoya perwerdehiyê, ku bi gelek awayan afirandina hawîrdoreke guncav hewce dike. Di demên dawî de, daxwaza ji bo girîngiyeke pir mezintir li ser aliyê çandî di hemî aliyên pêşketinê de her ku diçe zêdetir deng vedaye. Hinek aliyên çandên kevneşopî di salên dawî de ji ber paşguhkirin û tepeserkirina ji aliyê rejîmên kolonyal û piştî-kolonyal ve kêm hatine bicih anîn. Wek mînak adetên afrîkî hatine kêm kirin û zimanên afrîkî di dibistanên mîsyonê de hatine qedexekirin û di heman demê de kolonyalîstên wekê Leopold II yê Belçîkayê hewl daye ku afrîkîyan ji çanda pirjinî yê û sêrbaziyê dest bide berdan.

F. Abiola Irele û Simon Gikandi diyar kirine ku nasnameya heyî ya wêjeya afrîkî di "hevdîtina trawmatîk a di navbera Afrîka û Ewropayê de" de dest pê kiriye. Ji aliyekî din ve Mhoze Chikowero bawer dike ku afrîkîyan muzîk, reqs, giyanî û çandên din ên performansê bikar anîne ku xwe wekê ajanên çalak û rewşenbîrên xwemalî (ji nû ve) destnîşan bikin ku marjînalîzekirina kolonyalîzma xwe ji holê rakin û çarenûsa xwe ji nû ve diyar bikin.

Ji adara sala 2023an pê ve, 98 milkên afrîkî ji aliyê UNESCOyê ve wekê cihên Mîrata Cîhanê hatine navnîş kirin ku 54 ji wan cihên çandî, 39 cihên xwezayî û 5 jî cihên tevlihev in. Lîsteya Mîrata Cîhanê ya di Xetereyê de 15 cihên Afrîkî vedihewîne.