Metre
| Part of | MKSA system of units, Fasal ngaltəram Dunyabe, MKS system of units  |
|---|---|
| Calculated from | Speed of light, Second |
| Subdivision of this unit | decimetre |
Mitadə (au mita suro ruwo USben; alama: m) shima furtu nəmkuruwube suro nizam nəmkuruwu dunyabe (SI)ben. Tun saa 2019 lan, mitadə shima nəmkuruwu diwal nurye na delan bəlawurozənadəwo loktu 1 / 299792458 kən indimibe, na kən indimidə bayantəna nəmngəwu caesiumbe faltəben.[1]
Mita də buro salak lan 1791 lan majalis lardə France ye dəye sha bayanzana, nəm cintu equator lan səta North Pole ro saadəna də, korkori kura Paris men, 10000 km də shima kwata polar circumference dunyaye wo.
Suro saa 1799 lan, mitadə waltə fasartəna futu mita barbe prototypeben. Bar do faidatəna də suro saa 1889 lan faltəna, kuru suro saa 1960 lan mita dəga waltə fasartəna futu wavelengths kada do lai krypton-86 ye lan. Ma'ana kərma ye də suro saa 1983 lan gotə kuru gana laa suro saa 2002 yen faltəna kəla mita də ngal nəm kuruwuye kalkalro. Saa 1983 lan səta 2019 ro saadənan, mitadə shima nəmkuruwu diwal nurye suro awo deyen bəlawurozənadəwo. 1 / 299792458 second falye. Ngawo waltəm wutə SI 2019 bedən, fasari adə waltə fasaltəna futə fasari kənindimibe nasha cesium frequency ΔνCsben.
Etymology-a kuru ruwo-a Furtə mitabedə cida Greekbe μετρέω (metreo) ((I) ngaltə, isaftə au rataltədə)[2] kuru su μέτρον (metron) (ngaltə),[3] sandidəwo ngal zahirro faidatinma, nəmngalwo nazəmube nankaro kuru suro " jaawuwanzən ngaltəna"). Faidawa jili kada təlam Latinben təwandin (metior, mensura), təlam Faransaben (mètre, mesure), Nasaraben (mita karewa ngaltəbe, amma mita au mitadə nazəmulan) kuru təlamma gadeson. Kalima Greekbedə furtə Proto-Indo-Europeben gowotə *meh1- 'ngaltə'. [a] Nasaralan, kalma meter faidatədə (unit mètre Faransabe nankaro) gananzə yayi saa 1797 lan badiyetə.[4]
Mitadə shima bayan kəla nəmkuruwuben lardəwa təlam Nasarabe sammason United States-a Philippines-a dawunbaro, sandidə mita faidatayin.
Gargam bayanbe Nasha adə suro Gargam metre.editben gotəna Loktu shi Faransabe Revolutionben, shi awoa ngaltəbe kurebedəga faltə awoa ngaltəbe sambisoro faidatayinmadəga təbandəna futu awoa alakkataben waajinsoben. Namtǝ nasha nǝmkuruwuben, ilmuwu kimiyabeye seconds pendulum (pendulum do reta loktube second falye) karnu fal kozǝnadǝn saraana, amma adǝ wagǝtǝnyi sau nǝmkuruwu adǝ na-naro gadejinro asutuna. Mətre də sha yitagattəgə, ma'ananzə fal miliyon mewun nəmcintə North Pole lan səta equator ro saadəna Paris men kozənadə, Dunyadə lan fəlejinro gotə. 1 / 334 [13]
Ngawo arc ngaltə Delambre-a Méchain-a yedən, mita gargamye hukumamen Faransayedə nasha Mètre des Archives yen təbandəna, bar platinumye Paris lan tədinma. Buro salak lan ma'ana mita ye dəga awo gadero kalaktəro dawarzana adadu swings pendulum mita falye dəga isaftəlan loktu latitude 45° yen.[14] Son yaye, ma'ana unit of length ye dəga pendulum lan faidatə awo'a adaye'a kozənaro təngatəyin ba.[15][16]
Loktə dawu karnu kən 19th bedən, ngawo citə Americabe a kuru Americabe kərmai notoben, shi mitadə Americalan faidatə badiwono, taganasmaro nasha ilmu kimiyaben faidatəlan, kuru hukumamen sha na ngalbe dunyabero kokkatə samno mitabe saa 1875 badiyaram citə sanyarambe kənindimiben.
Mètre des Archives-a kuru kopinzə-a jili Committee Meter-adə saa 1889 lan mita bəlin platinum-iridium lan tədənaro faltəna, kuru bars 29 shiro kalkaltəgənadə lardəwa gade-gadero tartəgəna.[17] Ngalwotəgə adəbe suronzən karewa ngaltəbe musammanbe tando mbeji kuru bayan kəla temperature scale waltəm tətandinben mbeji.[18]
Fuwutə suro ilmu kimiyabedəye darerammo kolzə ma'ana meterbedəga awowa faidatinbaro wallono; daji suro saa 1960ben fasari bəlin kəla adadu taganasbe wavelengths nurbedən nasha faltə taganasbe suro krypton-86ben kolzə shi standarddəga dunya sammason təbandin ngaltəlan. Suro saa 1983 lan adəga waltə bəlintəgəna nəm kuruwu do nəm kaso nurbe lan bayantəna dəro; fasari adə waltə kalmatəna suro saa 2019:[19]
Mitadə, alama m, shima SI unit nəmkuruwubewo. Fasartəna adadu lambabe tawadəga gotəlan nəmkaso konnube na delan c dəga 299792458 loktə bayantin dalami m⋅s-1, na kənindimidə fasartəna futə cesium frequency ΔνCsben.
Na do nəm kuruwu ngaltəye kureye faidatin də, kərma dəro mita lan bayantin misallo yadi də suro saa 1959 yen hukumamen mita 0.9144 lan bayantin.[20][21]
