Caspe
 |
Por samtitola artikolo vidu la paĝon Caspe (stacidomo). |
| Caspe | |||||
|---|---|---|---|---|---|
 | |||||
municipo en Hispanio  vd | |||||
|
|
| ||||
| Flago | Blazono | ||||
| Administrado | |||||
| |||||
| Poŝtkodo | 50700 | ||||
| En TTT | Oficiala retejo [+] | ||||
| Urbestro | Maria Pilar Herrero Poblador | ||||
| Demografio | |||||
| Loĝantaro | 10 365 (2025) [+] | ||||
| Loĝdenso | 21 loĝ./km² | ||||
| Geografio | |||||
| Geografia situo | 41° 14′ N, 0° 2′ U (mapo)41.2366709-0.039573399999995Koordinatoj: 41° 14′ N, 0° 2′ U (mapo) [+] | ||||
| Alto | 150 m [+] | ||||
| Areo | 503,15314 km² ( 503 15. 314 ha) [+] | ||||
 | |||||
| |||||
| |||||
|
| |||||
| Alia projekto | |||||
 Vikimedia Komunejo Caspe [+] | |||||
.svg)
Caspe [KASpe] estas municipo de Hispanio, en la okcidenta parto de la komarko Bajo Aragón-Caspe kies ĉefurbo estas Caspe mem. Ĝi estas en la sudoriento de la Provinco Zaragozo (regiono Aragono).
Geografio
[redakti | redakti fonton]
Caspe estas municipa teritorio en la okcidenta parto de la komarko Bajo Aragón-Caspe, fakte ĝi okupas preskaŭ la tuton de la okcidento de la komarko. La areo estas tute ĉe la valo de la rivero Ebro kun la loĝloko tute sur la dekstra (suda) bordo de la rivero. La altitudo gamas inter 432 msm (montopinto Vizcuerno) kaj 126 msm borde de la Akvorezervejo de Mequinenza.
La loĝloko Caspe mem estas je 107 km sudoriente de Zaragozo, provinca kaj regiona ĉefurbo, je la dekstra bordo de la rivero Ebro. Ĝi estas sur 152 msm. La loĝloko mem estas konektita laŭ la ŝoseo A-221 kun Chiprana okcidente kaj Maella sudoriente, kaj laŭ la ŝoseo N-211 kun Mequinenza nordoriente kaj Alcañiz sude. Trans la rivero (akvorezervejo) la ŝoseo A-230 komunikas kun Bujaraloz norde.
| Nordokcidente: Sástago kaj Bujaraloz | Norde: Bujaraloz, Peñalba (Huesca) kaj Candasnos (Huesca) | Nordoriente: Mequinenza |
| Okcidente: Sástago, Chiprana kaj Escatrón |  |
Oriente: Fabara |
| Sudokcidente: Alcañiz (Teruel) | Sude: Alcañiz (Teruel) | Sudoriente: Maella |
Historio
[redakti | redakti fonton]
Oni trovis rokpentraĵojn pri cervoj kaj eble arkopafisto en rokotruo (Plano de Pulido). Ĉirkaŭ la 8-a jarcento a.n.e. estis nombraj setlejoj kaj tombejoj de Ferepoko kaj malfrua Bronzepoko en la areo. De antaŭ la epoko de iberoj estas la kuŝejo Cabezo de Monleón kaj de iberoj (Loma de los Brunos).
El la 1-a jarcento, la valo de Ebro estis jam tute romiigita kaj de tiu epoko estas la vilaoj, nome Azud de Civán, Boquera del Regallo I-II, Mas de Rabel, Campo de Ráfales, Picardías, Soto de Baños, El Fondón kaj Miralpeix. De tiu lasta enklavo estas la arkoforma Maŭzoleo de Miralpeix, kiu estis translokigita al sia aktuala loko pro la konstruo de la Akvobaraĵo de Mequinenza kiu rezultis en la inundo de la monumento. Ĝi estis konstruita fine de la 2-a jarcento aŭ komenco de la 3-a jarcento n.e.[1] Alia antikva loĝloko estis Trabia (antaŭromia loknomo, same kiel Valdurrios) kiu eĉ stampis monerojn kaj estis loĝita almenaŭ ĝis 1440.
Islamanoj alvenis al la areo ĉirkaŭ la jaro 713 kadre de la Supera Limregno de Al-Andalus, nome Tajfo de Zaragozo, kun majoritato de jemenanoj. Dekomence hegemoniis la latina kulturo de kristanoj kaj judoj, sed ĉirkaŭ la 10-a jarcento la kristan-juda komunumo jam estis minoritato. La teritorio de Caspe estis konkerita el islamanoj ĉirkaŭ 1169, Caspe estis integrita en la Regno Aragono fare de la reĝo Alfonso la 2-a. La konkeron de la loko estris la grafo de Pallars, nome Arnal de Mir, kaj lia filo Ramón, kunlabore kun aliaj feŭdismaj senjoroj. Post la konkero el islamanoj parto de la lokanoj estis mudeĥaroj (pli ol 1000, majoritato, kiuj rajtis plu esti islamanoj kondiĉe de loĝado ekstermurege) kaj poste moriskoj. Ilia forpelo en 1610 okazigis demografian kaj ekonomian krizon. Siaflanke la juda komunumo pluis inter islamanoj, kaj poste inter kristanoj.[2]
La loĝantaro stabiliĝis en la lasta kvarono de la 13-a jarcento, ekde kiam Garcelán de Timor estis Superulo de Caspe. La urbo, tiam kun ĉirkaŭ 1 500 loĝantoj, ekspansiis el La Muela al la ĉirkaŭa domaro kun la kastelo de la Ordeno pinte kaj la preĝejo de Sankta Maria por la kristana komunumo.[3] En 1392, Juan Fernández de Heredia, Superulo de la ordeno, aĉetis el la familio Sesé ĉiujn iliajn posedaĵojn en la urbo por fondi konvento. Li favoris la preĝejon kaj la Konventon de Sanktjohanistoj. Kiam li mortis, lia korpo estis alportita el Avinjono kaj entombigita en la preĝejo de la konvento, fakte en tombon kiun li mem laborigis.
Mezepoke Caspe estis la plej granda centro en Aragono kaj unu el la plej grandaj en Hispanio pri produktado de vitro. Estis ĉirkaŭ tri dek fornoj tiukadre. La granda kvanto de salgrundoj estis la ĉefa elemento por la produktado de vitro. Ŝajne estis judoj la ĉefaj vitroproduktantoj, ĉefe inter la 14-a kaj 15-a jarcentoj.[2] En la 14-a jarcento, la nigra pesto suferigis la Regnon Aragonon; en Caspe en 1371 rezultis en translokigo de la sesioj de la parlamenta Cortes Generales, kaj ĉirkaŭ 300 personoj mortis en la urbo pro la epidemio.
La kompromiso de Kaspo estis pakto establita en 1412 fare de reprezentantoj de la reĝlandoj Aragonio, Valencio kaj la princlando Katalunio por elekti novan reĝon pro la forpaso en 1410 de Marteno la 1-a de Aragono sen posteuloj kaj sen elektado de akceptita sukcedonto. Ĝi supozigis la entroniĝon de Fernando de Trastamaro kaj per ĝi la ĉeesto de la dinastio de Trastamaro en la Kronlando de Aragono. Poste Caspe plue estis grava urbo ĉefe ĉe la kvartaloj La Muela, San Roque kaj El Pueyo, prospere per agrikulturo profite de la irigacio de la riveroj Ebro kaj Guadalope.[3] En tiu epoko la urbon vizitis la papo Benedikto la 13-a, plej ofte konata kiel la Papo Luna, kiu venis fari aranĝojn inter sia propra familio, nome Luna, kaj la familio Urrea.
Moderna Epoko
[redakti | redakti fonton]Ĝis 1610 la kristana kaj islama komunumoj plue kunvivis, kaj kunhavis apartajn terojn kun propraj teritorioj kaj propraj komunaj havaĵoj. Ambaŭ estis vasaloj de la Ordeno de Sankta Johano de Jerusalemo. La forpelo de la moriskoj en 1610 okazigis demografian kaj ekonomian krizon. Poste ankaŭ militoj damaĝis la lokon pro sia geografia loko. En la Insurekcio de Katalunio (1640-1652) okazis rab-invadoj fare de la franc-katalunaj trupoj. En la Milito de Hispana Sukcedo (1701-1711) la urbo apogis la flankon de Burbonoj, dum multaj najbaroj la flankon de Habsburgoj.
Dum la