Idi na sadržaj

Brčko

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Brčko
Grad
Od vrha, s lijeva na desno: panorama grada Brčko, glavno šetalište i austrougarske zgrade, simbol grada “Fontana”, crkva, Savska džamija, Kučukalića most i zgrada Islahijet.
Brčko nalazi se u Bosna i Hercegovina
Brčko
Brčko
Lokacija u Bosni i Hercegovini
Karta
Interaktivna karta Brčko
Koordinate: 44°52′43.5″N 18°48′36.2″E / 44.878750°N 18.810056°E / 44.878750; 18.810056
Država Bosna i Hercegovina
DistriktBrčko
Vlada
 • GradonačelnikSiniša Milić[1] (SNSD)
Površina
 • Općina493,60 km2
 • Naseljeno mjesto23,67 km2
Stanovništvo (2013)
 • Općina83.516
 • Općina (gustoća)169,2 /km2
 • Naseljeno mjesto39.893
 • Naseljeno mjesto (gustoća)1.685,38 /km2
Demonim(i)Brčak
Vremenska zonaCET (UTC+1)
 • Ljeti (DST)CEST (UTC+2)
Poštanski broj76100
Pozivni broj(+387) 49
Veb-sajtbdcentral.net
Naseljena mjesta općine Brčko, popis 1991.
Naseljena mjesta općine Brčko, popis 2013.
Panorama Brčkog
Zgrada gradske vijećnice u Brčkom, juli 2018.

Brčko je grad u sjeverno-istočnom dijelu Bosne i Hercegovine, na rijeci Savi. Na osnovu geografskog položaja, privrednih i drugih kapaciteta, Brčko predstavlja privredni i kulturni centar Bosanske Posavine. Brčko je istovremeno i centar Distrikta Brčko zasebne administrativno-upravne jedinice u Bosni i Hercegovini koja ne pripada niti entitetu Federaciji Bosne i Hercegovine, niti entitetu Republici Srpskoj. Brčkom upravljaju samo mjesne i državne vlasti, uz pomoć međunarodne zajednice u obliku supervizora. Aktuelni supervizor Brčko distrikta je Louis J. Crishock.

Historija

Historija Brčkog obuhvata razvoj Brčkog od prahistorijskih tragova na širem prostoru današnjeg Brčko distrikta, preko srednjovjekovnih spomena i osmanskog razdoblja, do savremenog perioda u kojem je grad postao administrativno središte distrikta. Zbog položaja na desnoj obali Save, uz ušće Brke, Brčko se razvilo kao riječna skela, trgovačko i saobraćajno čvorište te važna veza između Bosanske Posavine, Semberije i šireg panonskog prostora.[2]

Srednji vijek

Najstariji poznati pisani spomen Brčkog, pod oblikom imena Barkaz, veže se za povelju ugarskog kralja Sigismunda iz 1422. godine.[3] U kasnijim izvorima javljaju se i oblici Brčki i Brčka, što upućuje na dug kontinuitet toponima i njegovih varijanti u administrativnim i lokalnim tradicijama.[3]

Za srednjovjekovni period naročito su važni arheološki lokaliteti na širem prostoru današnjeg Brčko distrikta. Lokalitet Zidine u Gornjoj Skakavi, proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, sadrži ostatke sakralnih objekata od predromaničkog do kasnog srednjeg vijeka, uključujući romaničku crkvu iz XIII stoljeća, gotičku samostansku crkvu iz prve polovine XIV stoljeća, nekropolu i stećke.[4][5]

Novija historiografska i arheološka istraživanja ukazala su i na značaj lokaliteta starog crkvišta u selu Bijela, odnosno u zaseoku Bijeli Potok. U radu Marka Matolića iz 2019. objavljeni su podaci o ranije neevidentiranom arheološkom lokalitetu – crkvištu u selu Bijeli Potok kraj Bijele u Distriktu Brčko; autor pretpostavlja da se taj lokalitet može povezati sa spomenom crkve sv. Marije kod sela Bili Potok u osmanskim defterima iz 16. stoljeća i starijom franjevačkom tradicijom na tom području.[6]

Osmansko razdoblje

Iako se Brčko u pisanim izvorima javlja još u srednjem vijeku, pouzdaniji opisi naselja postaju češći u ranom novom vijeku. U opisu bosanskog pašaluka s početka XVII stoljeća Brčko se navodi kao manje mjesto s približno 200 kuća, tada u sastavu tuzlanskog kadiluka i Zvorničkog sandžaka.[7]

Pod osmanskom vlašću Brčko se razvijalo kao skela i prijelaz preko Save. Stanovnici su, prema lokalnim i historiografskim izvorima, bili oslobođeni pojedinih daća i obaveza, ali su zauzvrat imali dužnost prevoza ljudi i robe preko rijeke, što govori o ranom saobraćajnom značaju mjesta.[7] Jezgro varoši oblikovalo se oko Atik mahale i prve gradske džamije, koja se u lokalnoj tradiciji datira oko sredine 17. stoljeća.[7]

Tokom osmanskog perioda Brčko je izraslo iz manjeg pograničnog naselja u važniju varoš s trgovačkom i prometnom funkcijom. Grad razvijao pod turskom vlašću kao skela, a da je od 1851. godine postao samostalan kadiluk.[8] U 19. stoljeću grad je pretrpio i razaranja; lokalna predaja i kasniji prikazi bilježe da je Brčko gotovo potpuno izgorjelo 1852. godine.[3]

Austrougarska uprava

Poslije austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine Brčko je ušlo u period ubrzane administrativne, saobraćajne i urbane modernizacije.[8] Zahvaljujući riječnom pristaništu i povoljnom položaju prema Slavoniji i unutrašnjosti sjeveroistočne Bosne, grad je dodatno ojačao svoju trgovačku funkciju. Iz tog vremena potječe i dio prepoznatljivog urbanog sloja grada, dok enciklopedijski izvori kao važnije spomenike navode pravoslavnu crkvu iz 1864. i Bijelu džamiju iz 1881. godine.[2]

Austrougarsko razdoblje obilježilo je snažnije uključivanje Brčkog u modernu upravnu i privrednu mrežu Bosne i Hercegovine. Savremena historiografska literatura taj period izdvaja kao posebnu etapu u razvoju grada i njegove lokalne uprave.[9]

U 20. stoljeću

Nakon raspada Austro-Ugarske 1918. godine Brčko je ušlo u sastav Kraljevine SHS, odnosno kasnije Kraljevine Jugoslavije, a nakon Drugog svjetskog rata postalo je dio Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine u okviru SFRJ. U tom periodu grad se razvijao kao industrijsko, trgovačko i obrazovno središte sjeveroistočne Bosne, oslanjajući se na luku, željezničke i cestovne veze te poljoprivredno zaleđe Posavine i Semberije.[2]

Rat 1992–1995. i arbitraža

Zbog svog strateškog položaja Brčko je tokom rata u Bosni i Hercegovini bilo jedno od najspornijih područja u zemlji. Prema materijalima Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ/ICTY), srpske snage su u aprilu 1992. preuzele kontrolu nad općinom, nakon čega je uslijedila sistematska kampanja protiv nesrpskog stanovništva, uključujući protjerivanja, zatočenja, ubistva i zlostavljanja civila, posebno u logoru Luka.[10]

Logor Luka

U predmetu protiv Ranka Češića MKSJ je utvrdio da su u logoru Luka, gdje su od maja do početka jula 1992. bili zatočeni muslimanski i hrvatski civili, počinjeni i ubistva i seksualno zlostavljanje.[11][12] U istoj presudi MKSJ je naveo da je Češić oko 11. maja 1992. u logoru Luka, pod prijetnjom oružjem, prisilio dvojicu braće-zatočenika da jedan nad drugim vrše seksualni čin pred drugim osobama.[12][13]

Pred Sudom Bosne i Hercegovine seksualno nasilje potvrđeno je na području Brčkog u predmetu protiv Stojana Petrovića. Sud BiH je u prvostepenoj presudi od 20. decembra 2023, potvrđenoj drugostepenom presudom 18. aprila 2024, utvrdio da je optuženi tokom 1992. na području općine Brčko počinio ratni zločin protiv civilnog stanovništva, pri čemu je u obrazloženju apelacione presude posebno navedeno postupanje prema oštećenoj označenoj kao „CR 3“.[14][15]

Brčko distrikt

Dejtonski mirovni sporazum iz 1995. godine nije konačno riješio status Brčkog, nego je predvidio poseban arbitražni postupak za sporni dio međuentitetske linije razgraničenja.[16] Konačnom odlukom Arbitražnog tribunala od 5. marta 1999. uspostavljen je samoupravni Brčko distrikt kao posebna jedinica pod suverenitetom Bosne i Hercegovine, izvan neposredne vlasti oba entiteta.[17]

Institucionalno ustrojstvo distrikta dodatno je operacionalizirano 8. marta 2000, kada je stupio na snagu Statut Brčko distrikta Bosne i Hercegovine, čime je uspostavljena početna organizacija njegovih institucija.[18] Na mrežnim stranicama supervizije za Brčko zabilježeno je da je 8. marta 2000. objavljena i posebna supervizorska odluka o uspostavi Brčko distrikta Bosne i Hercegovine.[19]

Međunarodna supervizija nad distriktom trajala je godinama nakon rata. Ured visokog predstavnika objavio je da je 31. augusta 2012. zatvoren ured u Brčkom, a supervizor suspendirao svoje funkcije, iako je pravni okvir konačne arbitražne odluke ostao na snazi.[20][21]

Značaj

Historijski razvoj Brčkog pokazuje kontinuitet grada kao pograničnog, riječnog i trgovačkog središta. Njegov položaj na Savi odredio je i osmansku skelsku funkciju, i austrougarsku modernizaciju, i strateški značaj u ratu 1992–1995, kao i poslijeratnu odluku da grad dobije poseban administrativno-pravni status unutar Bosne i Hercegovine.[2][17]

Stanovništvo

Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Brčko imala je 87.627 stanovnika, raspoređenih u 59 naselja.

Sastav stanovništva – općina Brčko
2013.[22]1991.[23]1981.[24]1971.[25]1961.[26]
Osoba83 516 (100,0%)87 627 (100,0%)82 768 (100,0%)74 771 (100,0%)62 952 (100,0%)
Žene42 266 (50,61%)43 887 (50,08%)–––
Muškarci41 250 (49,39%)43 740 (49,92%)–––
Bošnjaci35 381 (42,36%)38 617 (44,07%)132 434 (39,19%)130 181 (40,36%)116 484 (26,19%)1
Srbi28 884 (34,58%)18 128 (20,69%)16 707 (20,19%)17 709 (23,68%)17 897 (28,43%)
Hrvati17 252 (20,66%)22 252 (25,39%)23 975 (28,97%)24 925 (33,34%)21 994 (34,94%)
Nisu se izjasnili522 (0,625%)––––
Romi490 (0,587%)–6 (0,007%)7 (0,009%)4 (0,006%)
Ostali201 (0,241%)2 899 (3,308%)1 033 (1,248%)553 (0,740%)117 (0,186%)
Bosanci174 (0,208%)––––
Muslimani169 (0,202%)––––
Albanci105 (0,126%)–116 (0,140%)122 (0,163%)83 (0,132%)
Nepoznato100 (0,120%)––––
Jugoslaveni67 (0,080%)5 731 (6,540%)8 342 (10,08%)1 086 (1,452%)5 904 (9,379%)
Pravoslavci52 (0,062%)––––
Bosanci i Hercegovci50 (0,060%)––––
Crnogorci31 (0,037%)–87 (0,105%)112 (0,150%)326 (0,518%)
Makedonci25 (0,030%)–29 (0,035%)27 (0,036%)45 (0,071%)
Slovenci9 (0,011%)–23 (0,028%)33 (0,044%)71 (0,113%)
Turci3 (0,004%)––––
Ukrajinci1 (0,001%)––––
Mađari––16 (0,019%)16 (0,021%)27 (0,043%)
  1. 1 Modalitet Muslimani se danas označava kao modalitet Bošnjaci.

Nacionalni sastav stanovništva – naselje Brčko

Sastav stanovništva – naselje Brčko
2013.[22]1991.[23]1981.[24]1971.[25]1961.[26]
Osoba39 893 (100,0%)41 406 (100,0%)31 437 (100,0%)25 337 (100,0%)17 949 (100,0%)
Žene20 799 (52,14%)21 189 (51,17%)–––
Muškarci19 094 (47,86%)20 217 (48,83%)–––
Srbi19 420 (48,68%)8 253 (19,93%)5 532 (17,60%)5 481 (21,63%)5 260 (29,31%)
Bošnjaci17 489 (43,84%)22 994 (55,53%)116 725 (53,20%)115 651 (61,77%)15 431 (30,26%)1
Hrvati1 457 (3,652%)2 894 (6,989%)2 157 (6,861%)2 663 (10,51%)2 472 (13,77%)
Nisu se izjasnili466 (1,168%)––––
Romi333 (0,835%)–5 (0,016%)6 (0,024%)4 (0,022%)
Ostali155 (0,389%)2 054 (4,961%)468 (1,489%)327 (1,291%)78 (0,435%)
Bosanci138 (0,346%)––––
Muslimani111 (0,278%)––––
Albanci77 (0,193%)–86 (0,274%)115 (0,454%)65 (0,362%)
Jugoslaveni60 (0,150%)5 211 (12,59%)6 351 (20,20%)952 (3,757%)4 250 (23,68%)
Bosanci i Hercegovci44 (0,110%)––––
Pravoslavci44 (0,110%)––––
Nepoznato38 (0,095%)––––
Crnogorci31 (0,078%)–65 (0,207%)82 (0,324%)278 (1,549%)
Makedonci24 (0,060%)–16 (0,051%)19 (0,075%)35 (0,195%)
Slovenci4 (0,010%)–19 (0,060%)25 (0,099%)55 (0,306%)
Turci2 (0,005%)––––
Mađari––13 (0,041%)16 (0,063%)21 (0,117%)
  1. 1 Modalitet Muslimani se danas označava kao modalitet Bošnjaci.

Kultura

Nacionalni spomenici

Džamija Azizija u Brčkom

Znamenitosti

Gradska vijećnica u Brčkom predstavlja jedan od najznačajnijih objekata pseudomaurske arhitekture u Bosni i Hercegovini. Izgradnja gradske vijećnice u Brčkom započela je 1890. godine i svi radovi na objektu završeni su 1892. godine. Njena izgradnja trajala je 14 mjeseci i osamnaest dana. Projektant Vijećnice je Ćiril Metod Iveković, koji je od 1890. radio kao arhitekt u Zemaljskoj vladi u Sarajevu. Povjeravanje posla službenom arhitekti Zemaljske vlade, koji će kasnije projektirati i Vijećnicu u Sarajevu.

Prvobitno je u Vijećnici bila smještena općina, zatim pošta, telegraf, Savska kapetanija, te gradska biblioteka. Sada se u Vijećnici nalaze kancelarija gradonačelnika i gradska galerija. Arhitektonske vrijednosti objekta, njegov značaj u urbanom miljeu Brčkog, i u miljeu bosanskohercegovačke graditeljske baštine, stilske osobenosti, predodređuju odnos prema tom objektu kao prema spomeniku arhitekture. Od 2004. gradska vijećnica se nalazi na popisu nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine.

Sport

U gradu postoji nekoliko sportskih klubova poput: FK Jedinstvo, FK Lokomotiva, RK Lokomotiva.

Poznate ličnosti

Također pogledajte

Reference

  1. ↑ "O gradonacelniku?". Arhivirano s originala, 27. 2. 2025. Pristupljeno 3. 1. 2025.
  2. 1 2 3 4 "Brčko". Hrvatska enciklopedija. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  3. 1 2 3 "About Brčko". Turistička organizacija Brčko distrikta BiH. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  4. ↑ "Brčko_arheo lokalitet Skakava BOS.pdf" (PDF). Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Arhivirano s originala (PDF), 4. 12. 2024. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  5. ↑ "Zidine, Gornja Skakava". Turistička organizacija Brčko distrikta BiH. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  6. ↑ Matolić, Marko (2019). "STARO CRKVIŠTE U SELU BIJELI POTOK KRAJ BIJELE (BRČKO DISTRIKT) (Gračanički glasnik, Godina XXIV, Broj 47/2019)". Academia.edu. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  7. 1 2 3 "Istorijski razvoj Brčkog". Evropski univerzitet Brčko distrikt. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  8. 1 2 "Brčko". Proleksis enciklopedija. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  9. ↑ "Brčko u periodu austrougarske uprave (1878–1918)". Historiografija.ba. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  10. ↑ "Bridging the Gap – Brčko, Bosnia and Herzegovina". International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  11. ↑ "Judgement in the Case the Prosecutor v. Ranko Češić". International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  12. 1 2 "Prosecutor v. Ranko Češić, Sentencing Judgement" (PDF). International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. 11. 3. 2004. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  13. ↑ "Brčko: Bridging the Gap Between the ICTY and Communities in Bosnia and Herzegovina" (PDF). International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  14. ↑ "Stojan Petrović S1 1 K 038509 21 Kro". Sud Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  15. ↑ "Drugostepena presuda u predmetu Stojan Petrović" (PDF). Sud Bosne i Hercegovine. 18. 4. 2024. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  16. ↑ Schreuer, Christoph (1999). "The Brčko Final Award of 5 March 1999". Leiden Journal of International Law. 12 (3): 575–581. doi:10.1017/S0922156599000291.
  17. 1 2 "FINAL AWARD". Office of the High Representative. 5. 3. 1999. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  18. ↑ "Supervisory Order Amending the Statute of the Brcko District of Bosnia and Herzegovina". Office of the High Representative. 21. 12. 2009. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  19. ↑ "2000". Brčko Supervision. Arhivirano s originala, 20. 4. 2026. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  20. ↑ "Brčko Supervisor Roderick Moore Suspends Functions". Office of the High Representative. 31. 8. 2012. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  21. ↑ "The Story of Brcko". Brčko Supervision. Arhivirano s originala, 9. 10. 2025. Pristupljeno 12. 3. 2026.
  22. 1 2 "Popis 2013 BiH – Stanovništvo prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti i spolu, po naseljenim mjestima". popis.gov.ba. Arhivirano s originala, 19. 9. 2017. Pristupljeno 19. 9. 2017.
  23. 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 14)" (PDF). fzs.ba. Pristupljeno 24. 4. 2016.
  24. 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 24. 4. 2016.
  25. 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 24. 4. 2016.
  26. 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 24. 4. 2016.

Vanjski linkovi