Тарих

Халип:Комплексияб гӀелму Тарих (гӀараб: التاريخ) ялъуни история (н.-грек ἱστορία) ккола гӀелмуялъул цо бутӀаги, гьединго гуманитариял гӀелмабазул цоябги, жинца цебе рукӀарал гӀадамал, гьезул рукӀа-рахъин, ишал, гӀумру, гӀезул букӀараб жамгӀияб гӀуцӀи, гьоркьолъаби ва г. ц. лъазе гьабулеб.

Дагьабги хас гьабураб магӀнаялда тарих ккола жинца кинабниги цебе букӀараб жоялъуд рицунел иццал лъазе гьабулеб, жибги лӀугьа-бахъиналъул тартибги, тарихиял хӀужжабазул хӀакъикъатги чӀезабулеб ва лӀугьа-бахъиназул гӀиллаялъул хӀакъалъулӀ хӀасилалги гьарулеб гӀелму.^[1]^[2]^[3]^[4].

БачӀараб бакӀ ва рагӀул магӀна

Тарих абураб рагӀи авар мацӀалде бачӀана гӀараб мацӀалдасан, (гьенибги تاريخ абураб рагӀиялъул гьебго магӀна буго).

История абураб рагӀи бачӀараб буго НекӀсияб грек мацӀалдаса (ἱστορία, historia), гьебги буго некӀсияб индоевропаялъул мацӀалъул wid-tor- рагӀудасан лӀугьараб (гьениб weid- кьибилалъул магӀна — "лъазе, бихьизе")^[5]^[6].

"История" абураб рагӀул цебесеб магӀна НекӀсияб Грециялда букӀана «лъазабизе, гьикъизе, лъай тӀалаб гьабизе, жо лъазабизе». История данде ккун хӀалтӀизабулаан хӀакъикъат лъазабигун, хӀужжаби чӀезе гьабигун.^[7]. НекӀсияб Рималъул тариххъваялда (гьанжесеб магӀнаялда тариххъвай ккола тарихияб гӀелмуялъул цо бутӀа, жиннца гьелъулго тарих лъазе гьабулеб) ‘история’ абураб рагӀиялъ магӀна кьезе лӀугьана жо лъазе гьабияллъе гуреб, цебе букӀараб жоялъул лӀугьабахъиналъул хӀакъалъулӀ, хадуб цебе ккезабун, бициналъе. Хадуб ‘историяйилан абизе байбихьан бокьараб жиб хӀакъикъаталда лӀугьараб яги ургъараб лӀугьабахъиналъул хӀакъалъулӀ хабралда,

Гьединго НекӀсияб Грециялда «история» рагӀиялъ магӀна кьолаан гӀелмияб цӀех-рехалдалъун щвараб бокьараб лъаялде, жакъасеб къоялъ бугеб тарихияб лъай гуребги. Масала, Аристотелица гьеб рагӀи хӀалтӀизабун буго жиндирго «РухӀчӀаголъабазул историялда» ^[8]. Гьединго гьеб рагӀи дандчӀвала Гомерил гимназулӀ, Гераклитил адабияталъул асаразда ва Афиназул пачалихъалъе балеб гьаялда. НекӀсияб грек мацӀалда букӀана гьединого historeîn «гӀелмияб цӀех-рех гьабизе»абураб рагӀи, жибги цин Иониялда хӀалтӀизабулеб букӀараб, цинги хадуб гьенисан тӀолго Грециялдеги ва ахиралда тӀолго греказул цивилизациялдеги тӀибитӀараб.

Добго некӀсияб грек мацӀалъул магӀнаялда «история» хӀалтӀизабулаан XVII гӀасруялда Френсис Бэконица гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб «тӀабигӀияб история» терминалда. Гьоркьохъел гӀасрабазул Англиялда «история» рагӀи гӀемерисеб хӀалтӀизабулаан хабаралъул магӀнаялда (story). Хасаб термин история Цебесел лӀугьабахъиназул тартиб хӀисабалда хасаб термин история (history) баккана Ингилис мацӀалда XV гӀасруялъул ахиралда; «историкияб» (historical, historic) абураб рагӀи — XVII гӀасруялда^[9]. Германиялдаги, Франсиялдаги Росиялдаги кӀиябго магӀнаялдаги хӀалтӀизабула цо «история» абураб рагӀи^[8].

ТарихчагӀи цого заманалда лӀугьабахъиназул хал ккун ругеллъунги гьезул гӀахьалчагӀилъунги кколелъул, гьезул тарихиял хӀалтӀаби хъварал рукӀуна гьезул заманалъул пикруялдалъун, ва политикияб рахъ кквей гуребги, гьел хӀалтӀабазулӀ рукӀуна жиндирго заманалъул гъалтӀалгиХалип:Стиль фразы. Италиязул гӀакъилчи Кроче Бенедеттол рагӀабазда рекъон, «тӀолго тарих ккола жакъасеб тарихлъун». Тарихияб гӀелмуялъ чӀезабула тарихалъул иналъул хӀакъикъияб битӀун бицин, жиблги лӀугьабахъиназул бициналдалъунги, гьезул ритӀухъаб анализалдалъунги^[10]. НилӀер заманалда тарих чӀезабула гӀелмиял институтазул къуваталдалъун.

Киналго лӀугьабахъиназ, жалги наслабазул ракӀалда батӀи-батӀиял куцазда чӀолел, гӀуцӀула тарихиял хроникабазул хӀасил.^[11] Гьеб къваригӀуна цебе букӀараб жо бахъун чӀезабизе бищун кӀвар бугел иццал ралагьезе. Щибаб тарихияб архивалъул гӀуцӀи браб букӀуна дагьабги жамгӀияб архивалда, жинда жаниб цоги-цогиял хъвайхъвагӀабиги документалги. Архивиял иццаздалъун гуребги, тарихчаIаз хӀалтӀизарула монументазда ругел суратал ва хъвайхъвагӀай, кӀалзул биценал ва цогидал иццал ^[12], масала, археологиял. Тарихиязда рачӀел иццал рихьизарулаго, археологиялъул цӀакъго кӀудияб мукагӀалъи букӀуна тарихияб гӀелмияб цӀех-рехалъе. ЛӀугьабахъиназул нугӀзаз бицараб жо ритӀухъ гьабизе яги нахъчӀвазе гуребги, гьелъ рес кьола жиндир заманалъул нугӀзазул жиндие нугӀиялъе жо течӀел заманалъул бутӀабазул хӀакъалъулӀ информация батизе.

Цо-цо ауктораз тарих риккӀкӀуна гуманитарияб гӀелмулъун, цогияз — жамгӀияб гӀелмулъун^[13], а может и рассматриваться как область между гуманитарными и общественными науками^[14].

Историография

Тарихалъул философия

Тарихалъул къагӀидаби

Таризалъул заманалъул къотӀелаби

Тарихиял дисциплинаби

Тарихалда хурхарал дисциплинаби

Журарал дисциплинаби

ХӀужжаби

↑ Profesor Richard J. Evans (2001). "The Two Faces of E.H. Carr". History in Focus, Issue 2: What is History? (мацӀ: английский). University of London. Архивация оригинал, 2011-08-21. Щвей 2008-11-10.
↑ Professor Alun Munslow (2001). "What History Is". History in Focus, Issue 2: What is History? (мацӀ: английский). University of London. Архивация оригинал, 2011-08-21. Щвей 2008-11-10.
↑ Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.), ред. (2000). "Introduction". Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives. New York & London: New York University Press. гь. 6. ISBN 0-8147-8141-1. {{cite book}}: |editor= has generic name (help)CS1 maint: multiple names: editors list (link)
↑ Nash, Gary B. (2000). "The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools". Ин Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) (ред.). Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives. New York & London: New York University Press. гьгь. 102–115. ISBN 0-8147-8141-1. {{cite book}}: |editor= has generic name (help)CS1 maint: multiple names: editors list (link)
↑ Joseph, Brian (Ed.); Janda, Richard (Ed.) (2008), The Handbook of Historical Linguistics, Blackwell Publishing (публикация 30 December 2004), гь. 163, ISBN 978-1405127479 {{citation}}: Check date values in: |publication-date= (help)
↑ "Мюллер М. О силе корней // Наука о языке. [[Филологические записки]], Воронеж, 1866". Архивация оригинал, 2011-11-11. Щвей 2011-11-23. {{cite web}}: Unknown parameter |deadlink= ignored (|url-status= suggested) (help)
↑ Утехин С. В. О понимании истории
1 2 Ferrater-Mora, José. Diccionario de Filosofia. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.
↑ Whitney, W. D. The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language. New York: The Century Co, 1889.
↑ Whitney, W. D. (1889). The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language. New York: The Century Co. Page 2842.
↑ WordNet Search — 3.0 Архивация 2005-09-17 Wayback Machine Халип:Недоступная ссылка, «History».
↑ Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1
↑ Scott Gordon and James Gordon Irving, The History and Philosophy of Social Science. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9
↑ Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.

Адабият

[evans1-1] Profesor Richard J. Evans (2001). "The Two Faces of E.H. Carr". History in Focus, Issue 2: What is History? (мацӀ: английский). University of London. Архивация оригинал, 2011-08-21. Щвей 2008-11-10.

[2] Professor Alun Munslow (2001). "What History Is". History in Focus, Issue 2: What is History? (мацӀ: английский). University of London. Архивация оригинал, 2011-08-21. Щвей 2008-11-10.

[3] Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.), ред. (2000). "Introduction". Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives. New York & London: New York University Press. гь. 6. ISBN 0-8147-8141-1. {{cite book}}: |editor= has generic name (help)CS1 maint: multiple names: editors list (link)

[4] Nash, Gary B. (2000). "The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools". Ин Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) (ред.). Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives. New York & London: New York University Press. гьгь. 102–115. ISBN 0-8147-8141-1. {{cite book}}: |editor= has generic name (help)CS1 maint: multiple names: editors list (link)

[JosephJanda-5] Joseph, Brian (Ed.); Janda, Richard (Ed.) (2008), The Handbook of Historical Linguistics, Blackwell Publishing (публикация 30 December 2004), гь. 163, ISBN 978-1405127479 {{citation}}: Check date values in: |publication-date= (help)

[6] "Мюллер М. О силе корней // Наука о языке. [[Филологические записки]], Воронеж, 1866". Архивация оригинал, 2011-11-11. Щвей 2011-11-23. {{cite web}}: Unknown parameter |deadlink= ignored (|url-status= suggested) (help)

[7] Утехин С. В. О понимании истории

[Ferrater-Mora-8] 1 2 Ferrater-Mora, José. Diccionario de Filosofia. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.

[Whitney-9] Whitney, W. D. The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language. New York: The Century Co, 1889.

[autogenerated1-10] Whitney, W. D. (1889). The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language. New York: The Century Co. Page 2842.

[wordnet-11] WordNet Search — 3.0 Архивация 2005-09-17 Wayback Machine Халип:Недоступная ссылка, «History».

[12] Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1

[13] Scott Gordon and James Gordon Irving, The History and Philosophy of Social Science. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9

[14] Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]